Αντιδράσεις έχει προκαλέσει σε μέρος της καλλιτεχνικής κοινότητας και όχι μόνο η επικείμενη έλευση στην Κύπρο του διεθνούς φήμης Βέλγου καλλιτέχνη Γιαν Φαμπρ, προκειμένου να παρουσιάσει την εξομολογητική του σόλο παράσταση «Io sono un errore» (Είμαι ένα λάθος), στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Θεάτρου Κύπρου (CITF). 

Οι αντιδράσεις εκδηλώθηκαν ευθύς μετά την ανακοίνωση του προγράμματος, το οποίο περιλάμβανε -όχι τυχαία σύμφωνα με τους διοργανωτές- και μια συζήτηση με τον Βέλγο δημιουργό, ο οποίος το 2022 καταδικάστηκε σε φυλάκιση 18 μηνών με αναστολή για σεξουαλική παρενόχληση και για προσβολή δημοσίας αιδούς στον χώρο εργασίας. Ο ίδιος αρνείται σταθερά τις κατηγορίες, υποστηρίζοντας ότι οι μέθοδοι εργασίας του παρερμηνεύθηκαν.

Αποχώρησαν οι κυπριακές παραγωγές

Οι αντιδράσεις είχαν επιπτώσεις στο Φεστιβάλ σε επίπεδο συνεργασιών, καθώς οι κυπριακές παραγωγές αποχώρησαν, ενώ ακυρώθηκαν και παραστάσεις σε συγκεκριμένους χώρους.  Συγκεκριμένα, η ομάδα Humart ενημέρωσε την αποχώρηση της παραγωγής «Chroma» από την προηγούμενη εβδομάδα, μόλις ανακοινώθηκε το πρόγραμμα του φεστιβάλ. Απέστειλε επιστολή στους διοργανωτές, ενημερώνοντάς τους για την αποχώρησή της από το Φεστιβάλ. «Η ομάδα μας είναι ενάντια σε κάθε μορφής βία και καταδικάζει τη συμπερίληψη στο πρόγραμμα του Φεστιβάλ παράστασης του Γιαν Φαμπρ, ο οποίος το 2022 καταδικάστηκε για σχετικά αδικήματα. Νοείται ότι η ομάδα δεν είχε καμία ενημέρωση για τη συμμετοχή του Fabre στο Φεστιβάλ όταν προσκλήθηκε να συμμετάσχει σε αυτό».

Η ομάδα A Vendre ανακοίνωσε κι εκείνη την αποχώρηση της παραγωγής «Φωνές από το Τσερνόμπιλ» από το πλαίσιο του CITF για τους ίδιους λόγους. «Διευκρινίζουμε ότι δεν είχαμε γνώση της συμμετοχής του πριν τη δημοσιοποίηση ολόκληρου του προγράμματος στα ΜΜΕ. Παρά την αντίδρασή μας, το φεστιβάλ επιμένει στη συμμετοχή του εν λόγω σκηνοθέτη. Η ομάδα μας είναι απόλυτα ενάντια σε κάθε μορφή βίας, είτε αυτή είναι σεξουαλική, έμφυλη ή εργασιακή και για λόγους αξιοπρέπειας δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να αποχωρήσουμε, παρά τις οικονομικές επιπλοκές που προκύπτουν.

Η Στέγη Χορού Λευκωσίας εξέδωσε κι εκείνη ανακοίνωση αναφέροντας ότι το τελευταίο διάστημα, η ΣΧ Λευκωσίας προσεγγίστηκε από την ομάδα του CITF για συνεργασία στο πλαίσιο της 2ης έκδοσης του, καθώς και για την ενοικίαση του χώρου της για μία από τις εκδηλώσεις. Ωστόσο, όταν ήρθε στην αντίληψή της ότι η παραγωγή που θα φιλοξενείτο στη Στέγη ήταν το «Io Sono un Errore», του Γιαν Φαμπρ, επικοινωνήσε άμεσα με τους διοργανωτές για την ακύρωση της συνεργασίας.

«Η ομάδα και το ΔΣ της ΣΧ καταδικάζουν απερίφραστα κάθε μορφή βίας, εκφοβισμού, και σεξουαλικής παρενόχλησης. Πιστεύουμε στην τέχνη που προάγει και βασίζεται στον σεβασμό και την ασφάλεια για όλα τα άτομα. Ο ανοικτός διάλογος και η μετάνοια είναι επίσης σημαντικές αξίες και πρακτικές που βρίσκονται στον πυρήνα της σύγχρονης δημιουργίας. Παρ’ όλα αυτά, δεν θεωρούμε ότι αυτές οι ποιότητες καθοδηγούν τη συγκεκριμένη εκδήλωση» σημειώνουν.

Η θέση των διοργανωτών

Με αυτή την αφορμή, η οργανωτική ομάδα CITF εξέδωσε ανακοίνωση για να τοποθετηθεί, δηλώνοντας ότι καταδικάζει απερίφραστα κάθε μορφή βίας, παρενόχλησης και κακοποίησης και ότι είναι εσφαλμένη η αντίληψη ότι η πρόσκληση του φεστιβάλ προς τον Φαμπρ συνιστά αποδοχή των πράξεών του, αντί για μια ευκαιρία κριτικού διαλόγου. 

«Την ίδια στιγμή, υπερασπιζόμαστε τη σημαντικότητα του ανοιχτού διαλόγου, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για δύσκολα και αμφιλεγόμενα ζητήματα. Το CITF δεν επιδιώκει να δικαιολογήσει ή να αποσιωπήσει οποιεσδήποτε καταδικαστέες πράξεις, αλλά να διερευνήσει σε βάθος την περίπλοκη σχέση μεταξύ καλλιτεχνικής δημιουργίας, ατομικής ευθύνης και των ευρύτερων επιπτώσεων της ‘κουλτούρας της ακύρωσης’» σημειώνει η ανακοίνωση.

«Αν και κατανοούμε πλήρως τις ανησυχίες και αναγνωρίζουμε ότι εκφράζονται με αγνά κίνητρα, πιστεύουμε ότι η καλλιτεχνική σκηνή δεν είναι δικαστήριο» αναφέρουν εξάλλου οι διοργανωτές. «Αντιθέτως, αποτελεί έναν χώρο όπου, παραδοσιακά, τέτοια ζητήματα προσεγγίζονται και συζητιούνται με ειλικρίνεια και κριτική σκέψη» σημειώνεται εξάλλου. 

Οι διοργανωτές επιβεβαιώνουν την πίστη τους στον ανοιχτό διάλογο, την καλλιτεχνική ελευθερία και τη σημασία της ενασχόλησης με αμφιλεγόμενα ζητήματα, παρά της αποσιώπησής τους. «Πέραν της θέασης των παραστάσεων, το φεστιβάλ είναι ένας χώρος για συζήτηση, στοχασμό και ουσιαστικό πολιτιστικό διάλογο. Για αυτό, προσκαλούμε τους πάντες να συμμετέχουν και να βιώσουν το θέατρο ως μια εμπειρία που προκαλεί σκέψη και αναστοχασμό» τονίζεται.

Τέχνη, ευθύνη και «κουλτούρα της ακύρωσης»– τρεις έννοιες που πυροδοτούν έντονες συζητήσεις κάθε φορά που διασταυρώνονται. Πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε έναν καλλιτέχνη του οποίου το έργο έχει διαμορφώσει το σύγχρονο θέατρο και τις εικαστικές τέχνες, αλλά του οποίου οι προσωπικές πράξεις τον οδήγησαν ενώπιον της δικαιοσύνης; Μπορούμε να διαχωρίσουμε την τέχνη από τον καλλιτέχνη; Πρόκειται για ένα ερώτημα χωρίς εύκολη απάντηση, που αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στην περίπτωση του Γιαν Φαμπρ.

Σχετικά με τον Φαμπρ

Για περισσότερες από τέσσερεις δεκαετίες, ο Γιαν Φαμπρ αποτελεί σημαντικότατη μορφή για τις σύγχρονες εικαστικές τέχνες, αναγνωρισμένος παγκοσμίως για την τολμηρή και συχνά προκλητική καλλιτεχνική του προσέγγιση. Το έργο του έχει παρουσιαστεί σε κορυφαίους πολιτιστικούς θεσμούς σε όλο τον κόσμο– από ατομικές εκθέσεις στο Λούβρο έως παραστάσεις που επαναπροσδιορίζουν τα όρια του θεάτρου. Η καλλιτεχνική του γλώσσα, γνωστή για τον ωμό και συχνά αμφιλεγόμενο χαρακτήρα της, έχει τόσο υμνηθεί όσο και αμφισβητηθεί.

Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η δημόσια συζήτηση γύρω από τον Φαμπρ έχει μετατοπιστεί από την καλλιτεχνική του κληρονομιά στη συμπεριφορά του ως άτομο. Το 2018, προέκυψαν καταγγελίες για παρενόχληση, κατάχρηση εξουσίας και ανάρμοστη συμπεριφορά στον εργασιακό χώρο, οι οποίες οδήγησαν σε δικαστική απόφαση το 2022. Κρίθηκε ένοχος για ορισμένες κατηγορίες και του επιβλήθηκε ποινή με αναστολή. 

Αυτή η υπόθεση άνοιξε μια μεγαλύτερη συζήτηση για το ποια είναι η ευθύνη του καλλιτεχνικού χώρου, αν και πώς πρέπει να συνεχίζεται η προβολή καλλιτεχνών με αμφιλεγόμενο παρελθόν και πόσο επηρεάζει η κοινή γνώμη τη διαμόρφωση της πολιτιστικής πραγματικότητας.

Το CITF αναφέρει ότι ανά το παγκόσμιο, δεν υπάρχει μία ενιαία στάση έναντι του Φαμπρ και της θέσης του στις τέχνες. «Μάλιστα, μετά την ολοκλήρωση της νομικής του υπόθεσης, έχει προσκληθεί για ατομικές εκθέσεις και παραστάσεις σε Βενετία, Λονδίνο, Ρώμη και Αθήνα, όπου η παρουσία του δεν προκάλεσε καμία αντίδραση».

Η παράσταση «Είμαι ένα λάθος»

Το κείμενο για τη σόλο παράσταση «Είμαι ένα λάθος» γράφτηκε το 1988, πολύ πριν από τις πρόσφατες εξελίξεις. Το έργο εξερευνά θέματα όπως η καλλιτεχνική αποτυχία, η αυτοαμφισβήτηση και η αντίσταση στις κοινωνικές προσδοκίες– ζητήματα που σήμερα αντηχούν ακόμα πιο δυνατά. Αν και αρχικά σχεδιάστηκε ως ένα εσωτερικό ταξίδι αυτογνωσίας, αποκτά αναπόφευκτα νέες διαστάσεις υπό το πρίσμα της προσωπικής ιστορίας του Φαμπρ, καθιστώντας την έργο προβληματισμού κι όχι δήλωση εξιλέωσης.

Σχετικά με το CITF

Το Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Κύπρου είναι ένας νέος θεσμός, που δημιουργήθηκε από καλλιτέχνες με στόχο τη συμβολή στα πολιτιστικά δρώμενα της Κύπρου, με απόλυτο σεβασμό και εκτίμηση προς τους Κύπριους δημιουργούς. Για τον λόγο αυτό, όπως και πέρσι έτσι και στο φετινό φεστιβάλ, προσκλήθηκαν να συμμετάσχουν αξιόλογες κυπριακές παραγωγές, ώστε να συνυπάρξουν με διεθνείς δημιουργίες που εμπλουτίζουν το θεατρικό και πολιτιστικό προϊόν της χώρας.

Τις επόμενες ημέρες, η Κύπρος θα φιλοξενήσει ένα φεστιβάλ διεθνούς εμβέλειας, σηματοδοτώντας μια πρωτόγνωρη πολιτιστική στιγμή για το νησί. Σε διάστημα δύο μηνών, σε δύο πόλεις, το κοινό θα έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει έξι διεθνείς παραστάσεις, καθώς και δημόσιες συζητήσεις, διαλέξεις και masterclasses από διεθνώς αναγνωρισμένες προσωπικότητες του σύγχρονου θεάτρου, του χορού και του θεάματος. Πρόκειται για μια μοναδική ευκαιρία, τόσο για το κοινό όσο και για τους Κύπριους καλλιτέχνες που θα έρθουν σε επαφή με παγκοσμίου εμβέλειας δημιουργούς και καλλιτεχνικές ομάδες. 

Στις εκδηλώσεις του φεστιβάλ αναμένεται ότι θα παρευρεθούν περίπου 10.000 θεατές και επισκέπτες.