Η παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο έχει γίνει μια ευρέως αναγνωρίσιμη τακτική υπονόμευσης δημοκρατικών εκλογών και οι ευρωεκλογές που διεξάγονται σήμερα στα 27 κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν αποτελούν εξαίρεση.

Η ανησυχία αυξάνεται σχετικά με ρωσική ανάμειξη εν μέσω πληροφοριών για κυβερνοεπιθέσεις, ιντερνετικές πλατφόρμες που διασπείρουν προπαγάνδα, ακόμη και χρηματισμό Ευρωπαίων πολιτικών.

Οι προκλήσεις είναι πολύ μεγάλες τόνισε στην συνέντευξή του στον Φιλελεύθερο ο Πέτερ Στάνο ανώτατος εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Άμυνας. Ειδικά μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, οι επιθέσεις κακόβουλης παραπληροφόρησης έχουν πολλαπλασιαστεί. Χωρίς να κατονομάζει την Κύπρο, ανέφερε πως τα κράτη μέλη που παραδοσιακά είχαν δεσμούς με τη Μόσχα, ιστορικούς, πολιτιστικούς, θρησκευτικούς οικονομικούς είναι περισσότερο εκτεθειμένα.

Τα «όπλα» του ρωσικού υβριδικού πολέμου συμπεριλαμβάνουν επιχειρήσεις συκοφαντικής δυσφήμησης κατά Ευρωπαίων αξιωματούχων – όπως λ.χ. κατά του «drag queen» Εμανουέλ Μακρόν, της «τραβεστί» συζύγου του Μπριζίτ και Γάλλων στρατιωτών με «ροζ ψηλοτάκουνες μπότες» ή της προέδρου της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν , υποκίνηση δυσπιστίας, διασπορά fake news, στροφή της ατζέντας κατά της Ουκρανίας και, τέλος, αποφυγή συγκρίσεων που δεν ευνοούν τη Ρωσία.

Κάτι που έχει παρατηρηθεί τόνισε ο Πέτερ Στάνο είναι πως στις επιθέσεις κακόβουλης παραπληροφόρησης χρησιμοποιείται όλο και περισσότερη Τεχνητή Νοημοσύνη. «Η ανάλυση των ειδικών μας έχει δείξει πως η Τεχνητή Νοημοσύνη παίζει σημαντικό ρόλο και στην αύξηση αλλά και στο επίπεδο της κακόβουλης παραπληροφόρησης που δημιουργείται», εξήγησε, τονίζοντας όμως ταυτόχρονα πως η ΕΕ εργάζεται μεθοδικά και συστηματικά για την αντιμετώπισή τους.

-Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει σε σχέση με την εξωτερική της πολιτική και την άμυνα;

-Η γενική και διευρυμένη περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου και του κράτους δικαίου. Οι κρίσεις που προκαλούνται από την έλλειψη σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Η προθυμία όλο και περισσότερων φορέων να χρησιμοποιήσουν βία αντί για διπλωματία. Η επιστροφή του πολέμου στην Ευρώπη, με την αδικαιολόγητη και απρόκλητη επίθεση της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, η σύγκρουση στη Γάζα, η σειρά στρατιωτικών πραξικοπημάτων στην περιοχή του Σαχέλ, οι εσωτερικές συγκρούσεις που τροφοδοτούνται από εξωτερικές παρεμβάσεις στη Λιβύη, τη Συρία, την Υεμένη, το Σουδάν. Είναι τόσες πολλές και όλες προκαλούν την ικανότητά μας να προωθούμε τον σεβασμό των διεθνών κανόνων και κανόνων, των οικουμενικών αρχών των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών και των αρχών της πολυμέρειας.

Ζούμε σε μια εποχή στρατηγικού ανταγωνισμού και σύνθετων απειλών για την ασφάλεια. Βλέπουμε να αυξάνονται οι συγκρούσεις, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και επιθέσεις και οι πηγές αστάθειας στη γειτονιά μας, οι οποίες οδηγούν σε σοβαρές ανθρωπιστικές κρίσεις και αύξηση των μεταναστευτικών ροών. Αυτές είναι τόσο ανθρωπογενείς όσο και προκαλούμενες από «φυσικά» αίτια, όπως η πανδημία Covid-19 ή η κλιματική αλλαγή. Οι υβριδικές απειλές αυξάνονται τόσο σε συχνότητα όσο και σε αντίκτυπο. Η αλληλεξάρτηση γίνεται όλο και πιο συγκρουσιακή και η ήπια ισχύς γίνεται όπλο: τα εμβόλια, τα δεδομένα και τα τεχνολογικά πρότυπα είναι όλα μέσα πολιτικού ανταγωνισμού. Η πρόσβαση στην ανοικτή θάλασσα, το διάστημα και η ψηφιακή σφαίρα αμφισβητούνται αι όλο και περισσότερο, ενώ οι υπάρχοντες κανόνες υπονομεύονται. Όλα αυτά μας δίνουν μια αρκετά ζοφερή εικόνα των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η εξωτερική μας πολιτική.

-Πως μπορεί να συμβάλει η Κύπρος στην άμυνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Με ποιο τρόπο θα συνεισφέρει στην Ευρωπαϊκή Αρχή Άμυνας, όταν αυτή ιδρυθεί;

-To 2022 η ΕΕ παρουσίασε το σχέδιό της για να προετοιμαστεί καλύτερα για την αντιμετώπιση των απειλών και των προκλήσεων του 21ου αιώνα, το οποίο ονομάζεται «Στρατηγική Πυξίδα». Το σχέδιο αυτό εγκρίθηκε ομόφωνα από όλα τα κράτη μέλη. Καλύπτει διάφορους τομείς από την αμυντική συνεργασία ή τις κοινές επενδύσεις σε αμυντικές ικανότητες έως την ασφάλεια στο διάστημα, στον κυβερνοχώρο ή στη θάλασσα. Το έργο βρίσκεται σε πλήρη εφαρμογή. Όλα τα κράτη μέλη έχουν βασικό ρόλο στην εφαρμογή του, καθώς η άμυνα παραμένει αρμοδιότητά τους. Επιπλέον, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Άμυνας ιδρύθηκε το 2004. Υποστηρίζει τα 27 κράτη μέλη στη βελτίωση των αμυντικών τους δυνατοτήτων μέσω της ευρωπαϊκής συνεργασίας. Σε γενικές γραμμές, η συμμετοχή και η συμβολή των κρατών μελών σε κοινές δραστηριότητες και πρωτοβουλίες της ΕΕ καθορίζονται αποκλειστικά από την προθυμία και την ετοιμότητα κάθε χώρας να συμμετάσχει σε αυτές.

-Ποιες είναι οι κύριες προκλήσεις που θέτει η παραπληροφόρηση στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών εκλογών; Ποια είναι η έκταση της παραπληροφόρησης σε σχέση με τις ευρωπαϊκές εκλογές;

– Οι διαφανείς, χωρίς αποκλεισμούς, αξιόπιστες και ανταγωνιστικές εκλογές βρίσκονται στο επίκεντρο της δημοκρατικής διαδικασίας. Οι ψηφοφόροι πρέπει να μπορούν να κάνουν την επιλογή τους χωρίς παρεμβάσεις και χειραγώγηση. Υπάρχουν, όμως φορείς, ιδίως η Ρωσία που χρησιμοποιούν ένα ευρύ φάσμα εργαλείων και μεθόδων για να επηρεάσουν τις εκλογές.

Οι σημαντικότεροι κίνδυνοι είναι η χειραγώγηση του δημόσιου διαλόγου, η σπορά δυσπιστίας και η διάβρωση της αξιοπιστίας των δημοκρατικών θεσμών και διαδικασιών με στόχο να επηρεαστεί η λήψη αποφάσεων τόσο στην ΕΕ όσο και στα ίδια τα κράτη μέλη. Η ΕΕ παρακολουθεί τις εξελίξεις στο μέτωπο της χειραγώγησης και της παρέμβασης ξένων πληροφοριών (FIMI) και βρίσκεται σε θέση να διασφαλίσει ότι οι προκλήσεις αυτές θα συνεχίσουν να αντιμετωπίζονται με στόχο να προστατεύσει τις κοινωνίες μας από κάθε ουσιαστικό αντίκτυπο τέτοιων δραστηριοτήτων.

-Υπάρχουν κράτη μέλη που είναι πιο ευάλωτα σε επιθέσεις παραπληροφόρησης; Έχετε καθόλου εικόνα για την Κύπρο;

– Για να δώσουμε κάποιες διευκρινήσεις η εντολή που δόθηκε στην ομάδα Στρατηγικών Επικοινωνιών Εξωτερικής Δράσης (EEAS) σε σχέση με την παραπληροφόρηση δεν είναι να εστιάσει στις ενέργειες που προβαίνουν συγκεκριμένα κράτη μέλη. Κατ’ ακρίβεια η EEAS ασχολείται με το θέμα αναλύοντας τεχνικές, τη ρητορική και τις μεθόδους με τις οποίες παρεμβάσεις ξένων κρατών μπορούν να επηρεάσουν την σφαίρα του εθνικού μας διαλόγου. Κάτω από αυτή την σκοπιά η παραπληροφόρηση αφορά πολλά κράτη μέλη. Αυτό που βλέπουμε είναι πως οι επιθέσεις προσαρμόζονται στο τοπικό πλαίσιο και απευθύνονται σε συγκεκριμένο ακροατήριο με συγκεκριμένη γλώσσα χρησιμοποιώντας εθνικές ιδιαιτερότητες και αρκετά συχνά και τοπικούς πληρεξούσιους.

Εκείνο που μπορούμε να υπογραμμίσουμε είναι πως οι παρεμβάσεις FIMI έχουν αυξηθεί από τότε που ξεκίνησε η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Επομένως, τα κράτη μέλη είναι περισσότερο εκτεθειμένα στις συνέπειές της και κάποια κράτη μέλη έχουν κιόλας στοχοποιηθεί. Αυτό είναι κάτι που αφορά περισσότερο εκείνα που παραδοσιακά είχαν δεσμούς με την Ρωσία, ιστορικούς, πολιτιστικούς, θρησκευτικούς οικονομικούς και όπου υπάρχουν τμήματα του πληθυσμού που είναι ανοικτά σε αφηγήσεις που καθοδηγούνται από τη Ρωσία ή τη βλέπουν με ένα θετικό οπτικό φακό. Όλα αυτά δημιουργούν ένα ευνοϊκό περιβάλλον για επιθέσεις παραπληροφόρησης που συνδέονται με τη Ρωσία. Επιπλέον, η τάση που παρατηρείται είναι ότι οι επιθέσεις FIMI ακολουθούν γεγονότα μεγάλου δημόσιου ενδιαφέροντος. Και τέτοια γεγονότα είναι οι εκλογικές αναμετρήσεις. Από την άλλη, γνωρίζουμε χώρες που είναι προετοιμασμένες και πιο ανθεκτικές σε επιθέσεις παραπληροφόρησης τείνουν να έχουν και μικρότερες συνέπειες.

-Με ποιο τρόπο οι εκστρατείες παραπληροφόρησης επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ψηφοφόρων και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων;

– Η παρέμβαση στις εκλογές είναι μια μακροπρόθεσμη διαδικασία, η οποία δημιουργεί και διαδίδει επιβλαβείς αφηγήσεις και χειραγωγεί τη δημόσια συζήτηση. Όλα αυτά λαμβάνουν χώρα πριν, κατά τη διάρκεια μιας εκλογικής αναμέτρησης. Οι επιθέσεις της Ρωσίας και των φίλα προσκείμενών της συχνά παρουσιάζονται ότι άμεσος στόχος δεν είναι οι ευρωπαϊκές εκλογές. Αντίθετα, φαίνεται ότι έχουν σχεδιαστεί για να συκοφαντήσουν, να γελοιοποιήσουν, να δυσφημίσουν, να διαβρώσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών και των κοινωνιών και έτσι να μειώσουν την συμμετοχή στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Έτσι, ακολουθείται μια μακροχρόνια διαδικασία προώθησης αφηγήσεων για την «ελίτ εναντίον του λαού» και για τη «χαμένη κυριαρχία της ΕΕ».

Υπάρχει μια τακτική υπερπληροφόρησης με στόχο να παραγκωνιστεί η έγκυρη και ποιοτική ενημέρωση. Αυτό καταδεικνύει την εντονότερη επιθυμία των ρωσικών αρχών να χειραγωγήσουν και να επηρεάσουν τη δημόσια ατζέντα σε ολόκληρη την ΕΕ, να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη τους στις τοπικές αρχές, να κλονίσουν την πίστη στη δημοκρατία και γενικά να προκαλέσουν σύγχυση στους πολίτες, ώστε να μην ξέρουν πλέον ποιον ή τι να εμπιστευτούν.

-Ανάμεσα σε άλλους ο Γάλλος υπουργός των Εξωτερικών προειδοποίησε πως υπάρχει κίνδυνος αλλοίωσης του αποτελέσματος των ευρωεκλογών λόγω της παραπληροφόρησης. Συμφωνείται με αυτές τις απόψεις;

-Με βάση την ανάλυση που πραγματοποίησαν οι εμπειρογνώμονες της EEAS παρατηρούμε αύξηση της ποσότητας, αλλά και της ποιότητας αυτών των εκστρατειών παραπληροφόρησης. Σε σύγκριση με ό,τι έγινε στις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 2019, μπορούμε να πούμε ότι η μεγαλύτερη διαφορά είναι στη χρήση πιο αποτελεσματικών εργαλείων. Πλέον, προσεγγίζονται πολύ περισσότεροι στόχοι, χρησιμοποιούνται πιο πολυεπίπεδες πλατφόρμες, όπως επίσης και φτηνή Τεχνητή Νοημοσύνη, τεχνικά εργαλεία και μεθόδους. Είμαστε ενήμεροι του τι γίνεται και εξοπλισμένοι με τα κατάλληλα μέσα, ώστε να διασφαλίσουμε πως οι επιθέσεις μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά. Επιπρόσθετα, η ΕΕ έχει αυξήσει τις δυνατότητες της για να μπορεί να ανταπεξέρχεται σε τέτοιες προκλήσεις. Είμαστε πεπεισμένοι πως η ΕΕ μπορεί να προστατέψει τους πολίτες της και τις κοινωνίες της.

-Εκτός από τη Ρωσία, υπάρχουν ενδείξεις για την ανάμιξη και άλλων χωρών σε επιθέσεις παραπληροφόρησης που έχουν στόχο τις ευρωεκλογές;

-Είμαστε σε θέση να μπορούμε να δούμε διάφορους δρώντες που μας στοχεύουν. Σαφώς, η Ρωσία είναι ο πιο σημαντικός. Και συγκεκριμένα με τις ευρωπαϊκές εκλογές μεγάλη δραστηριότητα προέρχεται συγκεκριμένα από το Κρεμλίνο.

Αύξηση στη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης

-Έχετε ήδη πει για τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά μπορείτε να επεκταθείτε; Και ειδικά να μας πείτε τι ισχύει για τις ευρωεκλογές.

-Στο σημείο αυτό πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τη διαφορά ανάμεσα στην παραπληροφόρηση (misinformation) και την κακόβουλη παραπληροφόρηση (disinformation. Η πρώτη δεν προϋποθέτει απαραίτητα ένα δρώντα και ένα στόχο πίσω της, ενώ στη δεύτερη υπάρχει και στόχος και δρώντας. Παρατηρούμε ότι καθώς πλησίαζαν οι ευρωεκλογές φαινόμενα κακόβουλης παραπληροφόρησης έχουν πολλαπλασιαστεί. Η ανάλυση των ειδικών μας έχει δείξει πως η Τεχνητή Νοημοσύνη παίζει σημαντικό ρόλο και στην αύξηση αλλά και στο επίπεδο της κακόβουλης παραπληροφόρησης που δημιουργείται. Η χρήση φτηνών εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να φανεί και από την αύξηση των ψεύτικων λογαριασμών bot και τον χειρισμό των αλγόριθμων. Επίσης, επιτρέπει καλύτερες και πιο γρήγορες μηχανικές μεταφράσεις οι οποίες διευκολύνουν μεγαλύτερο όγκο και παραγωγή περιεχομένου σε διάφορες γλώσσες.

-Ποια μέτρα έχει εφαρμόσει η ΕΕ για να αντιμετωπίσει την παραπληροφόρηση, να πατάξει τη διάδοση ψεύτικων ειδήσεων και να διαφυλάξει την ακεραιότητα των εκλογών της;

-Η ΕΕ έχει πάρει μέτρα και έχει στραφεί προς διάφορες κατευθύνσεις για να αντιμετωπίσει την κακόβουλη παραπληροφόρηση. Πρώτα από όλα, επιβλέπει και εκθέτει τεχνικές και μεθόδους παραπληροφόρησης. Αυτό περιλαμβάνει την ανάπτυξη μιας μεθοδολογίας, η οποία μοιράζεται με τα κράτη μέλη και την κοινωνία των πολιτών. Το κοινό έχει στη διάθεσή του τακτικά δημοσιευμένες εκθέσεις και χρήσιμο υλικό. Στις ιστοσελίδες EUvsDisinfo και EDMO όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να βρει όλες τις πληροφορίες που θέλει και να ενημερωθεί για τις χιλιάδες περιπτώσεις που αντιμετωπίστηκαν. Tο να κτίσουμε ανθεκτικότητα είναι μέρος της λύσης. Η ΕΕ έχει επενδύσει στο να γίνει πιο ανθεκτική όχι μόνο με το να καταγγέλλει την κακόβουλη παραπληροφόρηση, αλλά με το να συμβουλεύει δημοσιογράφους και άλλους εμπλεκόμενους για το τι συμβαίνει και για τις προκλήσεις, όπως και για τους κινδύνους που υπάρχουν. Αυτό δημιουργεί μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και αναγνώριση περιπτώσεων παραπληροφόρησης.

Δεύτερο, σημαντικό ρόλο παίζει και το που η παραπληροφόρηση δημιουργείται. Ο κανονισμός Digital Services Act είναι μέρος των εργαλείων που έχουμε για να αντιμετωπίζουμε επιθέσεις FIMI, ωστόσο ο ρόλος του είναι πολύ ευρύτερος. Δεν στοχεύει απλά σε ξένα στοιχεία αλλά έχει τα απαιτούμενα που υπερβαίνουν το ζήτημα της παραπληροφόρησης. Επιπλέον, ο Κώδικας Πρακτικής για την Παραπληροφόρηση, που έχει ήδη τεθεί σε εφαρμογή, είναι ένα βιομηχανικό πλαίσιο που έχει υπογραφεί από 44 φορείς, τόσο από τις μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες, όσο και από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και φορείς ελέγχου των γεγονότων, που εργάζονται για τεχνολογικές λύσεις για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης. Αυτός ο κώδικας περιέχει ένα ισχυρό σύνολο δεσμεύσεων και μέτρων από αυτούς τους φορείς για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης: μέτρα για την αντιμετώπιση της κακόβουλης παραπληφορόρησης, μέτρα ενδυνάμωσης των χρηστών, μέτρα για την παιδεία στα μέσα ενημέρωσης, απονομισματοποίηση της παραπληροφόρησης (κατάργηση των οικονομικών κινήτρων), επισήμανση της πολιτικής διαφήμισης και επέκταση του ελέγχου σε όλη την ΕΕ.

Ταυτόχρονα, δημιουργήσαμε ένα σύστημα ταχείας αντίδρασης βάσει του Κώδικα Πρακτικής για την Παραπληροφόρηση για τις εκλογές. Αν χρειαστεί μπορούμε να περιορίσουμε τον αντίκτυπο της ρωσικής παραπληροφόρησης μέσω της χρήσης ενός πολύ ισχυρού εργαλείου: των κυρώσεων. Ήδη επιβλήθηκαν κυρώσεις σε φορείς που έγιναν όργανο πολέμου, υποστηρίζοντας, προωθώντας ή δικαιολογώντας τη ρωσική επίθεση κατά της Ουκρανίας. Επίσης, να πω ότι μόλις πρόσφατα στις 17 Μαΐου, η ΕΕ επέβαλε περαιτέρω περιοριστικά μέτρα σε φυσικά πρόσωπα και μία οντότητα που συμβάλλουν σε αυτή την προσπάθεια παραπληροφόρησης.

-Με ποιο τρόπο η παραπληροφόρηση επηρεάζει τη δημοκρατική διαδικασία και την δημόσια εμπιστοσύνη στους θεσμούς;

Είναι πολύ δύσκολο να γίνει μια τέτοια αξιολόγηση, τουλάχιστον από εμάς γιατί δεν είναι αυτός ο στόχος της υπηρεσίας μας και δεν εμπίπτει στις εντολές μας. Εκείνο, όμως, που μπορούμε να αξιολογήσουμε είναι την πρόθεση των ξένων δρώντων να επηρεάσουν τη δημοκρατία και εκεί είναι που εστιάζουμε. Εάν υπάρχει συνεχής επένδυση στην παραγωγή και διανομή παραπληροφόρησης με αυξανόμενο τρόπο, το θεωρούμε αυτό ως ένδειξη ότι ξένοι φορείς προσπαθούν να χειραγωγήσουν τη δημόσια συζήτηση και να σπείρουν τη δυσπιστία.