Επικρατεί η εντύπωση πως ο Μακάριος με την τρομερή δημοτικότητα που απολάμβανε είχε την άνεση να λειτουργεί ως ένας πανίσχυρος πρόεδρος και να παίρνει χωρίς δυσκολίες όλες τις αποφάσεις του.

Βέβαια, το θέμα είναι πολύ ευρύ και δεν είναι εύκολη η κάλυψή του σε ένα κείμενο, όπως το δικό μας. Όμως, η στάση που τήρησε το 1970 ο Κύπριος Πρόεδρος μετά τη δολοφονική απόπειρα εναντίον του και μετά τη δολοφονία του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη μπορεί να δώσει απάντηση στο ερώτημα του τίτλου μας.

 Ο Μακάριος μετά τη δολοφονική απόπειρα εναντίον του στις 8 Μάρτη του 1970 φρόντισε για τη μεταφορά του τραυματία ταγματάρχη Ζαχαρία Παπαδογιάννη στο νοσοκομείο. Ο Αρχιεπίσκοπος μετά την άφιξή του εκεί κατέληξε στο γραφείο του γιατρού Γεώργιου Μαραγκού που πρόσφερε περίθαλψη στον πληγωμένο αξιωματικό. Ξαφνικά, ο Παπαποστόλου (τότε διοικητής των ΛΟΚ) εμφανίζεται στο γραφείο του γιατρού.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: Η δολοφονική απόπειρα εναντίον του Μακαρίου το 1970

Ο ίδιος ο Μαραγκός σε κατάθεσή του τόνισε (Θεοφάνη Δημητρίου, Πολιτικά εγκλήματα, σελ. 252): «Ο Παπαποστόλου μπήκε ορμητικός. Εξέφρασε τη συμπάθειά του προς τον Αρχιεπίσκοπο και προθυμοποιήθηκε να τον θέσει υπό την προστασία». «Δεν φεύγω απ’ εδώ, εάν δεν έλθει η προσωπική μου φρουρά», απάντησε ο Μακάριος.

Ο Θεοφάνης Δημητρίου (στο ίδιο, σελ.252-253) καταγράφει τα γεγονότα που ακολούθησαν με τα πιο κάτω λόγια: «Ο δεσμοφύλακας Λάκης Δημητριάδης ήταν στο νοσοκομείο με στολή… Μόλις τον είδε ο Αρχιεπίσκοπος τού είπε να παραμείνει κοντά του, διότι δεν είχε σωματοφύλακα…

»Ο Παπαποστόλου προθυμοποιήθηκε να τον μεταφέρει με το αυτοκίνητό του.

»Ο Αρχιεπίσκοπος είπε στον δεσμοφύλακα: «Έλα μαζί μου».

»Ο Παπαποστόλου πρόσφερε τα κλειδιά του αυτοκινήτου του στον δεσμοφύλακα και του είπε να οδηγήσει.

»Ο δεσμοφύλακας απάντησε: «Θα καθίσω πίσω με τον Αρχιεπίσκοπο».

»Ο Παπαποστόλου κάθισε στην θέση του οδηγού. Σύμφωνα με τον ισχυρισμό του Δημητριάδη, προτού ξεκινήσει το αυτοκίνητο, ο Παπαποστόλου είπε στον Αρχιεπίσκοπο να τον οδηγήσει στον Προεδρικό για λόγους ασφάλειας και απ’ εκεί να κάνει διάγγελμα.

»Ο Μακάριος απάντησε: «Όχι! Στην Αρχιεπισκοπή  θα πάμε».

Τα πιο πάνω αποσπάσματα καταρρίπτουν τον μύθο πως ο Μακάριος δεν είχε αντιληφθεί τον συνωμοτικό ρόλο του Παπαποστόλου. Αυτός ήταν υπεύθυνος για την ασφάλεια του Αρχιεπισκόπου. Κι ο Μακάριος μπροστά του ζήτησε τη βοήθεια του δεσμοφύλακα, «διότι δεν είχε σωματοφύλακα».

«Να συλληφθεί ο Γιωρκάτζης»

Στη συνέχεια αναχωρώντας ο αρχιεπίσκοπος για τον Μαχαιρά έδωσε εντολή στον βοηθό αρχηγό της Αστυνομίας Σάββα Αντωνίου «να συλληφθεί ο Γιωρκάτζης», όπως αναφέρει ο Θεοφάνης Δημητρίου που προσθέτει τα πιο κάτω (σελ. 254):

«Ο Αντωνίου είπε: «Μακαριότατε, μα πώς θα τον συλλάβουμε; Έχουμε κάτι συγκεκριμένο για να βγάλουμε ένταλμα συλλήψεως;  Καλύτερα να το δούμε πρώτα».

»Ο Αρχιεπίσκοπος δεν απάντησε και έφυγε για την Ιερή Μόνη Μαχαιρά με οδηγό τον αδελφό του Γιακουμή και συνοδηγό τον Παπαποστόλου.

»Την εντολή του Αρχιεπισκόπου: «Να συλληφθεί ο Γιωρκάτζης» την άκουσαν αρκετοί από τους παρευρισκόμενους, οπότε η Ουρανία Κοκκίνου μεγαλοφώνως κατηγόρησε τον Γιωρκάτζη ότι ενεχόταν στην απόπειρα κατά του Αρχιεπισκόπου».

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΗ: «Μακάριος Vs Γρίβας» με στόχο τη συσπείρωση

Όπως καταγράφει ο Θ. Δημητρίου (σελ. 255), ακολούθησε σύσκεψη του Σάββα Αντωνίου με τον αρχηγό της Αστυνομίας Χαράλαμπο Χασάπη (πρώτος αρχηγός της κυπριακής Αστυνομίας) και τον βοηθό αρχηγό επιχειρήσεων Μιχαλάκη Παντελίδη. Η σύσκεψη αποδέχτηκε τη θέση Αντωνίου και απέρριψε τη θέση του Αρχιεπισκόπου για σύλληψη του Γιωρκάτζη. Έτσι, αποδείχτηκε πως ο Γιωρκάτζης, χωρίς να είναι υπουργός, εξακολουθούσε να έχει στην Αστυνομία περισσότερη επιρροή από τον πρόεδρο του κράτους.

Η απόφαση να μην ανακριθεί ο Γιωρκάτζης

Την ίδια μέρα σε σύσκεψη που έγινε, ο Μακάριος, ο Γενικός Εισαγγελέας Κρίτων Τορναρίτης και ο υπουργός Εσωτερικών και Άμυνας Επαμεινώνδας Κωμοδρόμος παρουσιάστηκαν σίγουροι για τη συμμετοχή του Γιωρκάτζη στην απόπειρα εναντίον του Προέδρου του κράτους. Όμως, ο Μακάριος δεν έθεσε θέμα σύλληψης του Γιωρκάτζη. Δεν επέμεινε επίσης στη σύλληψή του ούτε στις 13 του Μάρτη «όταν η περισυλλεγείσα μαρτυρία επιβεβαίωνε πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας ότι ο Γιωρκάτζης ενεχόταν (Θ. Δημητρίου, σελ. 280)».

Ο Μακάριος δεν ζήτησε ανάκριση του Γιωρκάτζη, γιατί φοβόταν πως αυτός θα έκαμνε αποκαλύψεις που θα έδειχναν την εμπλοκή της Εθνικής Φρουράς στο έγκλημα. Ο Αρχιεπίσκοπος δεν ήθελε να αποκαλυφθεί ο ρόλος που είχε διαδραματίσει η χούντα. Ο Θ. Δημητρίου πιστεύει «ότι θα ακολουθούσαν πολύ σοβαρά επεισόδια, ίσως και σκοτωμοί» και «η κατάσταση θα ξέφευγε από τον έλεγχό του (του Μακάριου) και η Κύπρος θα καταστρεφόταν (στο ίδιο, σελ. 281)».

Η κάλυψη του ρόλου της Χούντας

 Η προσπάθεια του Μακάριου να μην αποκαλυφθεί ο ρόλος της Χούντας είναι φανερή από τα πιο κάτω γεγονότα:

1. Δεν ζήτησε να γίνει καμιά ανάκριση για το κρυπτογραφημένο μήνυμα του Γ.Ε.Ε.Φ παραμονή της απόπειρας που ζητούσε «πρόσθετα μέτρα επαγρυπνήσεως και «άδειαι αξιωματικών εκτός έδρας των περιορισθώσιν εις απολύτως αναγκαίον και λογικόν αριθμόν». Ακόμα, ο αποστολέας του μηνύματος αντισυνταγματάρχης Νικόλαος Αποστολόπουλος ποτέ δεν κλήθηκε να δώσει εξηγήσεις γι’ αυτή την ενέργειά του.

2. Καμιά ανάκριση δεν έγινε για τον συνθηματικό τηλεφωνικό διάλογο συνομιλιών Αθήνας-Λευκωσίας τη μέρα της απόπειρας στον οποίο λέχθηκαν τα εξής: «Τι γίνεται με τα πουλιά;» «Θα τα κτυπήσουμε σαν πετάξουν από την φωλιά των!». Μια εξέταση του θέματος θα οδηγούσε εύκολα στην ανακάλυψη των ατόμων που πήραν μέρος στη συνωμοσία. Όμως η υπάλληλος της CYTA που παρακολούθησε τον διάλογο δεν κλήθηκε ποτέ να δώσει κατάθεση.

Η δολοφονία του Γιωρκάτζη

Στις 15 του Μάρτη του 1970 έξω από τη Μια Μηλιά δολοφονήθηκε ο Πολύκαρπος Γιωρκάτζης, που είχε φτάσει εκεί για να συναντήσει τον Παπαποστόλου.

Την ίδια νύχτα ο υπαστυνόμος Πατατάκος και ο πρόεδρος της Βουλής Γλαύκος Κληρίδης, επισκέφθηκαν τον Αρχιεπίσκοπο και του παρέδωσαν ένα σχέδιο πραξικοπήματος που θα έκαμναν Ελλαδίτες αξιωματικοί. Ήταν το γνωστό σχέδιο «Ερμής» που ο Γιωρκάτζης το είχε δώσει στον Πατατάκο την προηγούμενη μέρα.

Γράφει ο Θεοφάνης Δημητρίου (σελ. 290): «Στην Αρχιεπισκοπή είχε ήδη φτάσει και ο Πρέσβης της Ελλάδας Μενέλαος Αλεξανδράκης. Ο Πατατάκος εξήγησε ότι το έγγραφο το είχε φέρει ο λοχαγός της Εθνικής Φρουράς Κίκης Χαννίδης και το είχε φωτοτυπήσει. Ο Πρέσβης Αλεξανδράκης κοίταξε το έγγραφο και αμέσως είπε: «Δεν είναι αυθεντικό». Ο Πατατάκος επέμενε ότι είναι «γνήσιο» και ότι Έλληνες αξιωματικοί είναι αναμειγμένοι. Ο Αλεξανδράκης έγινε έξω φρενών. Αποκάλεσε τον Πατατάκο «ψυχασθενή» και ο Πατατάκος τον ύβρισε. Φώναζαν πολύ δυνατά. Με παρέμβαση παρευρισκομένων τα πνεύματα ησύχασαν και ο Πατατάκος αποχώρησε».

Εκείνο που πρέπει να τονιστεί είναι ο «σεβασμός» που έδειξε ο πρεσβευτής της χούντας στον Κύπριο Πρόεδρο που μπροστά του αποκαλούσε έναν Κύπρο υπαστυνόμο «ψυχασθενή». Όμως, το μήνυμα της χούντας είχε σταλεί. Ο Μακάριος έπρεπε να δηλώσει πως το σχέδιο πραξικοπήματος δεν ήταν γνήσιο.

Η δήλωση του Μακαρίου για το έγγραφο

 Στις 17 του Μάρτη του 1970 ο Μακάριος αναφερόμενος στο έγγραφο είπε: «Μένω πέραν πάσης αμφιβολίας πεπεισμένος περί της πλαστότητος του εγγράφου. Πολλαί, φήμαι, διαδίδονται και ψίθυροι ακούονται εις βάρος Ελλήνων Αξιωματικών σχετικώς προς τους δολοφόνους του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη. Ουδόλως συμμερίζομαι τας τοιαύτας φήμας, αι οποίοι διασπούν την ψυχικήν ενότητα μεταξύ λαού και στρατού, ήτις αποτελεί το κυριώτερον έρεισμα του Ελληνισμού της Κύπρου. Επί πλέον, ας μη λησμονηθή το γεγονός ότι χάρις εις την γενναιότητα και την προς εμέ αφοσίωσιν Έλληνος Αξιωματικού, απέτυχον τα κατά της ζωής μου σχέδια».

Ο Μακάριος γνώριζε φυσικά πως το έγγραφο δεν ήταν πλαστό. Όμως, ήθελε να αποφύγει τη σύγκρουση με τη Χούντα.

Φοβόταν τη σύγκρουση με τη Χούντα

Όλα όσα έχουμε αναφέρει μας οδηγούν στις πιο κάτω επισημάνσεις:

1)Η όλη συμπεριφορά του Μακάριου τη μέρα της δολοφονικής απόπειρας εναντίον του δείχνει πως θεωρούσε ύποπτο τον Παπαποστόλου, αλλά φρόντισε να μην υπάρξουν συνέπειες γι’ αυτόν, γιατί φοβόταν τη σύγκρουση με τη Χούντα που έλεγχε την Εθνική Φρουρά.

2)Ο Μακάριος διέταξε τη σύλληψη του Γιωρκάτζη μετά την απόπειρα εναντίον του, αλλά οι ηγέτες της αστυνομίας αρνήθηκαν να υπακούσουν. Κι αυτό δείχνει πως όχι μόνο τον στρατό δεν μπορούσε να ελέγξει αλλά ούτε και την αστυνομία.

3)Στη συνέχεια ο Μακάριος δεν τολμά να προχωρήσει στην ανάκριση του Γιωρκάτζη, παρόλο που υπήρχαν ενοχοποιητικά στοιχεία σε βάρος του, γιατί φοβάται πως θα αντιμετωπίσει τις αντιδράσεις της Χούντας από τις πιθανές αποκαλύψεις και τους υποστηρικτές του Γιωρκάτζη που διέθεταν οπλισμό, ενώ ο ίδιος ούτε την Αστυνομία δεν έλεγχε. Ο φόβος του Θ. Δημητρίου πως θα ακολουθούσαν «ίσως και σκοτωμοί» είναι πολύ βάσιμος.

4) Οι συνέπειες που θα υπήρχαν για την Κύπρο σε περίπτωση σύγκρουσης με τη Χούντα οδήγησαν τον Αρχιεπίσκοπο στην απόφαση να μην διερευνηθούν ούτε το κρυπτογραφημένο μήνυμα της Εθνοφρουράς, ούτε ο τηλεφωνικός διάλογος που μιλούσε για τα «πουλιά» που θα τα κτυπούσαν «σαν πετάξουν από την φωλιά των».

5) Η συμπεριφορά του Αλεξανδράκη προς τον Πατατάκο μπροστά στον Αρχιεπίσκοπο δείχνει την αυταρχικότητα της Χούντας απέναντι στους Ελληνοκύπριους και η βιασύνη του Έλληνα Πρέσβη να κηρύξει το έγγραφο με το πραξικοπηματικό σχέδιο «Ερμής» πλαστό αποτελεί μια προσπάθεια για απαλλαγή των ενόχων χουντικών. Η ιστορία όμως έχει δώσει την απάντησή της. Το σχέδιο ήταν πραγματικό.

6) Στα πλαίσια των συνεπειών που θα είχε για την Κύπρο η σύγκρουση με τη Χούντα έγινε και η δήλωση του Κύπριου Προέδρου «περί της πλαστότητος του εγγράφου» και λήφθηκε η απόφαση να μην ανακριθεί ο Παπαποστόλου.

Όλα λοιπόν δείχνουν πως η θέση πως ο Μακάριος ήταν ένας πανίσχυρος ηγέτης που έκαμνε ό,τι ήθελε είναι ένας μύθος. Κατ’ αρχή ο έλεγχος του στρατού από την Ελλάδα  καθιέρωσε τη δυαδική εξουσία. Πόση δύναμη μπορούσε να έχει ένας Πρόεδρος που δεν είχε καμιά επιρροή στον στρατό; Μέσα από την εθνική φρουρά και το στράτευμα γενικά κατασκευάστηκαν πραξικοπηματικά και δολοφονικά σχέδια εναντίον του. Ακόμα, η εθνική φρουρά επί Χούντας ενίσχυε τις οργανώσεις Εθνικό Μέτωπο και ΕΟΚΑ Β’.

Η μεγάλη επιρροή του Γιωρκάτζη

Ο Γιωρκάτζης με τις σχέσεις του με τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες ακολουθούσε του δικό του δρόμο καθιερώνοντας μιαν άλλη αρχή. Έλεγχε την Αστυνομία, προχωρούσε σε διορισμούς «εθνικοφρόνων» στη δημόσια υπηρεσία, κατασκόπευε την παράταξη της Αριστεράς, διατηρούσε δικά του όπλα χωρίς τη γνώση του προέδρου,  ήταν αρχηγός του Ακρίτα και γενικά μπορούμε να πούμε πως στο διάστημα της υπουργίας του ήταν πιο ισχυρός από τον Μακάριο. Τέλος, και μετά την παραίτησή του από την κυβέρνηση πρωταγωνίστησε στη συνωμοσία για εξόντωση του Αρχιεπισκόπου.

Οι αδυναμίες του Μακάριου που φάνηκαν το 1970 υπήρχαν στο μεγαλύτερο μέρος της προεδρίας του. Επιπλέον, είχε να αντιμετωπίσει τους ξένους συνωμότες που ενίσχυαν τις οργανώσεις Εθνικό Μέτωπο, ΕΟΚΑ Β’ και Τ.Μ.Τ. που δρούσαν για τη διάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Αυτοί οι συνωμότες φρόντισαν να υπάρχουν τόσα εμπόδια στο έργο του Κύπριου προέδρου που δεν του επέτρεπαν σε καμία περίπτωση να είναι πανίσχυρος.

Η απαλλαγή Παπαποστόλου για τη δολοφονία Γιωρκάτζη

 Την ίδια μέρα έγιναν δύο συνεδρίες για να εξεταστεί αν έπρεπε να ανακριθεί ή όχι ο Παπαποστόλου για τη δολοφονία του Γιωρκάτζη. Ο υπουργός  Εσωτερικών Επαμεινώνδας Κωμοδρόμος υποστήριξε πως ο Πατατάκος έλεγε την αλήθεια. Όμως, ο βοηθός αρχηγός επιχειρήσεων Μιχαλάκης Παντελίδης, που οι πραξικοπηματίες του 1974 τον διόρισαν αρχηγό της Αστυνομίας, «υπέβαλε στην σύσκεψη ότι οποιαδήποτε ανάκριση του Παπαποστόλου αντενδείκνυται γιατί, όμως είπε, θα δημιουργούσε εσφαλμένες εντυπώσεις εναντίον του και εναντίον των άλλων αξιωματικών της Εθνικής Φρουράς ότι ενέχονται στο έγκλημα (Θ. Δημητρίου, στο ίδιο σελ. 311)».

Τελικά, η σύσκεψη τελείωσε, χωρίς να ληφθεί απόφαση.

Την ίδια μέρα γινόταν δεύτερη συνεδρία υπό την προεδρία του Μακάριου που κι αυτή δεν κατέληξε σε κανένα αποτέλεσμα. Την επόμενη μέρα ο Σάββας Αντωνίου ανακοίνωνε στον Θεοφάνη Δημητρίου που είχε ταχθεί υπέρ της σύλληψης του Παπαποστόλου πως «είναι ανωτέρα διαταγή, από σήμερα δεν είσαι υπεύθυνος ανακριτής της δολοφονίας Γιωρκάτζη (στο ίδιο, σελ. 321)».

Ο Γιωρκάτζης, όμως, δεν βαρυνόταν μόνο με την ανάμειξή του στη δολοφονική απόπειρα εναντίον του προέδρου του κράτους και τη συνεργασία του με τον Παπαποστόλου, αλλά είχε στην κατοχή του παράνομα πολλά όπλα και πυρομαχικά. Στις 27 Μάρτη του 1970 ο Πατατάκος παρέδωσε στην Αστυνομία αυτό τον οπλισμό.