Τον ερχόμενο Οκτώβριο αναμένεται οι νέες κινητές μονάδες αφαλάτωσης, τρεις στην περιοχή Λεμεσού και μία στην περιοχή Ακάμα, να δώσουν τις επιπλέον ποσότητες πόσιμου νερού που απαιτούνται, για κάλυψη των υφιστάμενων αναγκών. Κινητές μονάδες αναμένεται να τοποθετήσει μέχρι τον Μάρτιο και ο ιδιώτης που διαχειρίζεται τη μονάδα στα Κούκλια, μετά την πρόσφατη καταστροφική πυρκαγιά στο εργοστάσιο. Εκτιμάται ότι μέχρι το καλοκαίρι θα επαναλειτουργήσει η μονάδα.

Τα σημερινά υδατικά αποθέματα είναι τέτοια που η παροχή νερού για ύδρευση μπορεί να απειληθεί το 2025 και το  2026, εάν οι εισροές παραμείνουν σε μέσα επίπεδα και δεν ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα για την ορθολογική κατανομή των διαθέσιμων υδατικών πόρων για όλες τις χρήσεις.

Οι τέσσερις κινητές μονάδες αφαλάτωσης δυναμικότητας 30.000 κυβικών μέτρων (κ.μ.) νερού ημερησίως είναι συνολικού κόστους €66.400.000, από τα οποία €18.800.000 αφορούν το κατασκευαστικό κόστος.

Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων (ΤΑΥ) διερευνά και άλλες επιλογές χωροθέτησης.

Η πρώτη μονάδα αφορά την αξιοποίηση γεωτρήσεων του Επαρχιακού Οργανισμού (ΕΟΑ) Λεμεσού στην κοίτη του ποταμού Γαρύλλη για απονιτροποίηση υφάλμυρου νερού  δυναμικότητας 10.000 κ.μ. ημερησίως με εκτίμηση κεφαλαιουχικού κόστους €3.400.000.

Η δεύτερη μονάδα προγραμματίζεται στον χώρο του Λιμανιού Λεμεσού για αφαλάτωση θαλάσσιου νερού και είναι δυναμικότητας 5.000 κ.μ. νερού ημερησίως με δυνατότητα επέκτασης στις 10.000 και εκτίμηση κεφαλαιουχικού κόστους €4.200.000.

Κινητή μονάδα προγραμματίζεται και στο χώρο του Σταθμού της ΑΗΚ στη Μονή για αφαλάτωση θαλάσσιου νερού δυναμικότητας 10.000 κ.μ. ημερησίως και εκτίμηση κεφαλαιουχικού κόστους €6.700.000.

Τέταρτη μονάδα προγραμματίζεται πλησίον του χώρου ανέγερσης Μαρίνας Πάφου για αφαλάτωση θαλάσσιου νερού δυναμικότητας 5.000 κ.μ. ημερησίως με δυνατότητα επέκτασης στις 10.000 και εκτίμηση κεφαλαιουχικού κόστους €4.500.000.

Με βάση εκτιμήσεις του ΤΑΥ, για τη συνολική παραγωγή 41 εκατ. κυβικών μέτρων πόσιμου νερού για την πενταετία 2025-2030, το συνολικό κόστος επένδυσης των τεσσάρων κινητών μονάδων (περιλαμβανομένου του κόστους αγοράς ύδατος στο οποίο συμπεριλαμβάνεται το κόστος λειτουργίας και συντήρησης και το κόστος ενέργειας) υπολογίζεται στα €66,4 εκατ.

Σημειώνεται ότι για τις προτεινόμενες θέσεις εγκατάστασης των τεσσάρων κινητών μονάδων αφαλάτωσης υπάρχει εξαίρεση εφαρμογής των προνοιών του περί της Εκτίμησης των Επιπτώσεων στο Περιβάλλον από Ορισμένα Έργα Νόμου, ενώ παράλληλα με την έκδοση Ειδικού Διατάγματος Ανάπτυξης, οι κινητές μονάδες αφαλάτωσης, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις που θα καθοριστούν, θα εξαιρούνται της διαδικασίας εξασφάλισης πολεοδομικής συναίνεσης και θα θεωρούνται αδειοδοτημένες.

Οι άμεσοι στόχοι του προγράμματος δράσης του ΤΑΥ είναι η αύξηση της κάλυψης των αναγκών της ύδρευσης από τις μονάδες αφαλάτωσης από το 75% περίπου που βρίσκονται σήμερα στο 80% έως 85% και μακροπρόθεσμα στο 100%, με παράλληλη απελευθέρωση ποσοτήτων νερού από τα φράγματα για σκοπούς άρδευσης.

Έτσι θα φτάσουμε στην απεξάρτηση από τη βροχόπτωση

Με την ολοκλήρωση του φιλόδοξου προγράμματος στην αρχή της επόμενης δεκαετίας οι τέσσερις υφιστάμενες σήμερα μονάδες θα αυξηθούν σε έξι, με μεγαλύτερη δυναμικότητα, η οποία, σε συνδυασμό με τις τέσσερις κινητές μονάδες, θα φτάνει συνολικά τα 510.000 κυβικά μέτρα την ημέρα από 235.000 κυβικά μέτρα την ημέρα σήμερα, καλύπτοντας στο 100% τις ανάγκες σε πόσιμο νερό για τις επόμενες δεκαετίες.

Σήμερα οι πέντε μονάδες αφαλάτωσης σε Δεκέλεια, Λάρνακα, Βασιλικό, Επισκοπή Λεμεσού και Πάφο, παράγουν 235.000 κυβικά μέτρα πόσιμου νερού την ημέρα. Σημειώνεται ότι η μονάδα της Πάφου είναι προσωρινά εκτός λειτουργίας μετά την πυρκαγιά που σημειώθηκε στις 6 Δεκεμβρίου 2024.

Αυτή την στιγμή προχωρεί η προσωρινή αύξηση της παραγωγής στη μονάδα αφαλάτωσης Δεκέλειας κατά 7.000 κυβικά μέτρα την ημέρα. Η αύξηση αυτή που συντελέστηκε με τη συνεργασία του αναδόχου και του ΤΑΥ χωρίς πρόσθετη υποδομή, προσέφερε μεγάλες πρόσθετες και αναγκαίες ποσότητες νερού από τον περασμένο Ιούλιο μέχρι πρόσφατα και αναμένεται να επαναληφθεί το 2025.

Οι μακροπρόθεσμες δράσεις στοχεύουν στη δημιουργία νέων υποδομών και στην αναβάθμιση των υφιστάμενων, με στόχο την ετήσια αύξηση του υδατικού ισοζυγίου από 10 εκατ. έως και 40 εκατ. κυβικά μέτρα νερού.

Παράλληλα, προωθείται η κατασκευή δύο νέων μόνιμων μονάδες αφαλάτωσης (Μονή, Δεκέλεια) με συνολική δυναμικότητα 140.000 κυβικών μέτρων την ημέρα και δυνατότητα επέκτασης στις 180.000 κυβικά μέτρα την ημέρα, ενώ το ΤΑΥ στοχεύει στη χωροθέτηση ακόμη μίας μονάδας.

Πίεση λόγω αστυφιλίας και τουρισμού

Η ανάπτυξη στην Κύπρο επικεντρώνεται κυρίως στις παραλιακές περιοχές, καθώς πολλοί κάτοικοι μετακινούνται από τις αγροτικές προς τις αστικές περιοχές και ο τουρισμός συνεχώς αυξάνεται. Ανάπτυξη που απαιτεί μεγάλες ποσότητες νερού για ύδρευση, ενώ ταυτόχρονα, δημιουργεί συνθήκες για περαιτέρω επέκταση, αυξάνοντας τις ανάγκες για νερό λόγω της αυξημένης οικονομικής δραστηριότητας και των νέων θέσεων εργασίας που προκύπτουν.

Ο συνολικός πληθυσμός της Κύπρου εκτιμάται ότι είναι περίπου 920.000, από τις οποίες το 67% διαμένει σε αστικές περιοχές. Αυτό το ποσοστό έχει παραμείνει σχετικά σταθερό τα τελευταία χρόνια, υποδεικνύοντας την ισχυρή αστικοποίηση που χαρακτηρίζει την ανάπτυξη της Κύπρου. Η αύξηση του πληθυσμού που διαμένει στα αστικά κέντρα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της ζήτησης νερού από τα Κυβερνητικά Υδατικά Έργα του Νοτίου Αγωγού, το οποίο εξυπηρετεί Λεμεσό, Λευκωσία, Λάρνακα και ελεύθερη επαρχία Αμμοχώστου, και του Κυβερνητικού Υδατικού Έργου Πάφου.

Παράλληλα, διαχρονικά ο τουρισμός παρουσίαζε μετά το 1974 και την τουρκική εισβολή στο νησί μια έντονα αυξητική τάση. Τα τελευταία χρόνια οι αφίξεις τουριστών παραμένουν σε υψηλά επίπεδα, γεγονός που οδηγεί αντίστοιχα σε αύξηση των ποσοτήτων νερού που διατίθενται, κυρίως κατά τους καλοκαιρινούς μήνες.

Επίσης, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια γενικότερη ανάπτυξη του τομέα των κατασκευών. Η αυξημένη οικοδομική ανάπτυξη που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια έχει ως αποτέλεσμα την άσκηση σημαντικών πιέσεων τόσο στο περιβάλλον όσο και στους φυσικούς πόρους του νησιού.

Όλα αυτά δημιουργούν ένα μοντέλο ανάπτυξης που επεκτείνεται γρήγορα, αυξάνοντας σημαντικά τη ζήτηση για νερό. Αυτό δυσκολεύει την εξισορρόπηση της παροχής και της ζήτησης νερού, ενώ αυξάνει τον κίνδυνο λειψυδρίας σε περιόδους ξηρασίας. Η κυβέρνηση προωθεί την κατασκευή νέων αφαλατώσεων ως λύση για την κάλυψη των αναγκών σε νερό, συμβαδίζοντας με το μοντέλο ανάπτυξης που διαμορφώνεται, με την ανάγκη για νέες μονάδες αφαλάτωσης να γίνεται επιτακτική, καθώς η ζήτηση για νερό αναμένεται να αυξηθεί τα επόμενα χρόνια λόγω των κλιματικών αλλαγών και της οικονομικής ανάπτυξης.

Μετά από αξιολόγηση των αναγκών, προτείνεται η κατασκευή τουλάχιστον δύο νέων αφαλατώσεων ενώ παράλληλα προωθείται η αναβάθμιση των υφιστάμενων μονάδων.

Σε σχέση με την αναβάθμιση υφιστάμενων μονάδων αφαλάτωσης εξετάζεται η δυνατότητα αναβάθμισης της δυναμικότητας της μονάδας Λεμεσού (Επισκοπής)  από 40.000 κ.μ. την ημέρα σε 60.000 κ.μ. την ημέρα.

Το ΤΑΥ θα προχωρήσει με την διαδικασία διαπραγμάτευσης με τον ανάδοχο, υλοποιώντας ταυτόχρονα τις διάφορες προπαρασκευαστικές μελέτες που απαιτούνται (Τεχνική και Περιβαλλοντική Μελέτη, Μελέτη Βιωσιμότητας και Οικονομικής Ανταποδοτικότητας, Σημείωμα Έργου). Τα αποτελέσματα της διαπραγμάτευσης θα τεθούν ενώπιων των αρμοδίων φορέων για έγκριση.

Αναφορικά με τη μονάδα αφαλάτωσης της ΑΗΚ στο Βασιλικό, η συμφωνία προμήθειας νερού με την Αρχή αναμένεται να λήξει τον Ιούλιο του 2033. Το ΤΑΥ έχει συζητήσει με την ΑΗΚ το ενδεχόμενο αύξησης της δυναμικότητας από 60.000 κ.μ. σε 70.000 κ.μ. ημερησίως, με κατασκευή μικρής ανεξάρτητης μονάδας 10.000 κ.μ. δίπλα από την υφιστάμενη.

Για τη μονάδα αφαλάτωσης Πάφου, κατόπιν αιτήματος του ΤΑΥ, εξετάζεται το ενδεχόμενο σταδιακής επέκτασης της δυναμικότητας της από 15.000 κ.μ. 30.000. κ.μ. ημερησίως.

Σε περίπτωση που κριθεί δυνατή η αύξηση της δυναμικότητας της μονάδας, το ΤΑΥ θα προβεί σε διαπραγμάτευση με τον ανάδοχο, υλοποιώντας ταυτόχρονα τις διάφορες προπαρασκευαστικές μελέτες που απαιτούνται (Τεχνική και Περιβαλλοντική Μελέτη, Μελέτη Βιωσιμότητας και Οικονομικής Ανταποδοτικότητας, Σημείωμα Έργου). Τα αποτελέσματα της διαπραγμάτευσης θα τεθούν ενώπιων των αρμοδίων φορέων για έγκριση και ακολούθως θα προχωρήσει η διαδικασία σύναψης σχετικής συμπληρωματικής συμφωνίας με τον Ανάδοχο.

Σε Μονή και Δεκέλεια οι νέες μονάδες

Προωθείται η κατασκευή δύο νέων μόνιμων μονάδων αφαλάτωσης (Μονή, Δεκέλεια) με συνολική δυναμικότητα 140.000 κ.μ. την ημέρα και δυνατότητα επέκτασης στις 180.000 κ.μ. την ημέρα, ενώ το ΤΑΥ στοχεύει στη χωροθέτηση ακόμη μίας μονάδας.

Στην ανατολική Λεμεσό, το ΤΑΥ, λαμβάνοντας υπόψη τις αυξημένες ανάγκες σε παροχή πόσιμου νερού της ευρύτερης περιοχής Λεμεσού, προωθεί την κατασκευή νέας μονάδας αφαλάτωσης δυναμικότητας 60.000 κ.μ. ημερησίως και με δυνατότητα επέκτασης κατά 20.000 κ.μ.. Μετά από μελέτη της ευρύτερης περιοχής ενδιαφέροντος μεταξύ της Μονής και του Βασιλικού, των υφιστάμενων και υπό μελέτη αναπτύξεων και λαμβάνοντας υπόψη τεχνικά, οικονομικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά κριτήρια, έχει καταρτιστεί ένα κατάλογος με τις πιθανές θέσεις χωροθέτησης.

Πρώτη στη λίστα και επικρατέστερη λύση είναι ο ηλεκτροπαραγωγός σταθμός ΑΗΚ στη Μονή. Η ΑΗΚ είναι θετική και έχει συσταθεί ομάδα εργασίας που εξετάζει τον τρόπο συνεργασίας για την κατασκευή της μονάδας. Σημειώνεται ότι το εν λόγω τεμάχιο, λόγω του ότι έχει απαλλοτριωθεί στην ΑΗΚ για συγκεκριμένο σκοπό, δεν μπορεί να παραχωρηθεί στο ΤΑΥ, έστω και με τη σύμφωνη γνώμη της ΑΗΚ, για κατασκευή μονάδας αφαλάτωσης. Οι ενέργειες που μπορούν να γίνουν είναι να προχωρήσει η ΑΗΚ με επίσχεση του τεμαχίου και αλλαγή του σκοπού χρήσης του, ούτως ώστε να προστεθεί και η ανέγερση μονάδας αφαλάτωσης και ακολούθως, είτε να προχωρήσει η ΑΗΚ με την κατασκευή και σύναψης συμφωνίας με το ΤΑΥ για προμήθεια του νερού (όπως στην μονάδα αφαλάτωσης Βασιλικού) είτε να γίνει συμφωνία ΤΑΥ – ΑΗΚ για μακροχρόνια μίσθωση της απαιτούμενης έκτασης στο ΤΑΥ (εγκεκριμένη μακροχρόνια μίσθωση με δικαίωμα ανανέωσης), με σκοπό την προκήρυξη ανοιχτού διαγωνισμού από το ΤΑΥ για κατασκευή της μονάδας αφαλάτωσης με τη μέθοδο της αυτοχρηματοδότησης. Αναλόγως με τις προτάσεις της ομάδας εργασίας θα καθοριστούν και οι περαιτέρω ενέργειες που θα πρέπει να υλοποιηθούν. Σημειώνεται ότι η κατασκευή της μόνιμης μονάδας θα εξεταστεί ανεξάρτητα από την εγκατάσταση της κινητής μονάδας, η οποία ζητείται να χωροθετηθεί επίσης στο εν λόγω τεμάχιο.

Δεύτερη εναλλακτική χωροθέτηση είναι σε γη ιδιοκτησίας της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου, η οποία ωστόσο δεν βλέπει ζεστά το θέμα. Έχει ζητηθεί η συγκατάθεση της Αρχιεπισκοπής για απαλλοτρίωση συγκεκριμένων τεμαχίων και έχει ληφθεί αρνητική απάντηση, λόγω του ότι τα εν λόγω τεμάχια υπόκεινται σε άλλες νομικές ή/και συμβατικές δεσμεύσεις και υποχρεώσεις. Σημειώνεται ότι, σύμφωνα με το Άρθρο 23 Παράγραφος 9 του Συντάγματος δεν δύναται να απαλλοτριωθούν τεμάχια ιδιοκτησίας της εκκλησίας χωρίς να έχει ληφθεί εκ των προτέρων η συγκατάθεση της.

Ως εναλλακτική χωροθέτηση προτείνεται η ενεργειακή και βιομηχανική Περιοχή Βασιλικού. Σημειώνεται ότι το ΤΑΥ αποτάθηκε στο Υπουργείο Εμπορίου για παραχώρηση της συγκεκριμένης έκτασης, αλλά έλαβε αρνητική απάντηση με το αιτιολογικό ότι η κατασκευή μονάδας αφαλάτωσης δεν περιλαμβάνεται στις επιτρεπόμενες δραστηριότητες/εγκαταστάσεις της περιοχής του Ενεργειακού Κέντρου Βασιλικού.

Επιπλέον, προωθείται νέα μονάδα αφαλάτωσης στη Δεκέλεια πλησίον της υφιστάμενης μονάδας, δυναμικότητας 60.000 κ.μ. ημερησίως και με δυνατότητα επέκτασης κατά 20.000 κ.μ. ημερησίως. Σημειώνεται ότι οι Βρετανικές Βάσεις στις οποίες ανήκει η γη εξέφρασαν προκαταρκτικά θετικές απόψεις και ακολούθως ετοιμάστηκε προκαταρκτικό χωροταξικό σχέδιο. Η διοίκηση των Βάσεων ενημέρωσε ότι δεν υπάρχουν οποιεσδήποτε στρατιωτικές ενστάσεις στο αίτημα για εκμίσθωση του τεμαχίου για την ανέγερση νέας μονάδας αφαλάτωσης.

Ψάχνουν γη σε ελεύθερη Αμμόχωστο και Λάρνακα

Για την ενίσχυση του Ενιαίου Σχεδίου του Νοτίου Αγωγού προωθείται μια νέα μονάδα αφαλάτωσης η οποία θα συμβάλει στην ασφάλεια της υδατικής επάρκειας, διασφαλίζοντας ότι η περιοχή Λάρνακας/Αμμοχώστου θα μπορεί να ανταποκριθεί στις μελλοντικές προκλήσεις. Η προσθήκη αυτής της μονάδας θεωρείται ζωτικής σημασίας για τη σταθερότητα της παροχής νερού, μειώνοντας τον κίνδυνο λειψυδρίας και εξασφαλίζοντας την ομαλή λειτουργία της τοπικής οικονομίας. Για την κάλυψη των αυξανόμενων αναγκών της περιοχής Αμμοχώστου, που περιλαμβάνει τόσο τις υδρευτικές όσο και τις αγροτικές και τουριστικές δραστηριότητες, είναι απαραίτητη η κατασκευή μιας νέας μονάδας αφαλάτωσης. Η περιοχή αντιμετωπίζει συνεχώς αυξανόμενη ζήτηση για νερό, ιδιαίτερα κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, όταν η τουριστική κίνηση κορυφώνεται, επιβαρύνοντας σημαντικά τα υπάρχοντα υδάτινα αποθέματα.

Έχει γίνει διερεύνηση σε διάφορες περιοχές τόσο της επαρχίας Λάρνακας όσο και της Αμμοχώστου με σκοπό να εντοπιστεί κατάλληλος χώρος έκτασης περίπου 30.000 τετραγωνικών μέτρων, για την κατασκευή της νέας μονάδας αφαλάτωσης δυναμικότητας 60.000 κ.μ. ημερησίως και με δυνατότητα επέκτασης κατά 20.000 κ.μ.. Κατά την αξιολόγηση των περιοχών, λήφθηκαν υπόψη κριτήρια όπως η διαθεσιμότητα κρατικής γης, η οποία πρέπει να είναι επαρκής για την εγκατάσταση, καθώς και η χωροθέτηση σε ζώνη όπου επιτρέπεται η κατασκευή αφαλατώσεων. Επιπλέον, δόθηκε προτεραιότητα σε περιοχές που βρίσκονται όσο το δυνατόν πιο κοντά στα δίκτυα αγωγών μεταφοράς του ΤΑΥ, για να διασφαλιστεί η αποτελεσματική σύνδεση και λειτουργία της μονάδας.

Οι συγκεκριμένες θέσεις χωροθέτησης της μονάδας που εξετάστηκαν έχουν το πλεονέκτημα ευελιξίας στην αποτελεσματικότερη διαχείριση του νερού, ικανοποιώντας ανάγκες της Λευκωσίας αλλά και της Λάρνακας και Αμμοχώστου. Οι πιθανές θέσεις χωροθέτησης που έχουν εξεταστεί είναι σε Μαζωτό και Ψεματισμένο.

Για τον Μαζωτό έχει ζητηθεί η εκχώρηση κρατικής γης από το ΤΑΥ, ενώ για τον Ψεματισμένο εξετάζεται η εκχώρηση κρατικής γης η οποία χρησιμοποιείτο για σκοπούς του Υπουργείου Άμυνας και έχει αποδεσμευτεί.

Παράλληλα, το ΤΑΥ εξετάζει την περίπτωση κατασκευής νέας μονάδας αφαλάτωσης στην Ελεύθερη Επαρχία Αμμοχώστου. Σύμφωνα με το θαλάσσιο χωροταξικό σχέδιο, διαπιστώνεται ότι μεγάλο μέρος της περιοχής μελέτης χαρακτηρίζεται από διάφορες ζώνες όπως ζώνη κολύμβησης και αναψυχής, ζώνη υποδομών σκαφών αναψυχής, περιοχή δικτύου Natura 2000, εντός των οποίων δεν είναι εφικτή η εγκατάσταση του θαλάσσιου αγωγού της μονάδας αφαλάτωσης. Επιπλέον, στην περιοχή μελέτης εντοπίζονται μεγάλες αναπτύξεις οι οποίες δυσχεραίνουν ακόμη περισσότερο την εξεύρεση χώρου για κατασκευή της μονάδας. Παρά ταύτα, συνεχίζεται η μελέτη για εξεύρεση εναλλακτικών χώρων στην περιοχή ενδιαφέροντος, σε συνεργασία με όλες τις εμπλεκόμενες Υπηρεσίες.