Οδημοσιογράφος Παύλος Κ. Παύλου μοιράζεται το Β’ μέρος της συνέντευξης που πήρε από τον Βάσο Λυσσαρίδη τον Οκτώβριο του 1995, με τους αναγνώστες του «Φιλελευθέρου». Στη συνέντευξη αυτή ο γιατρός μίλησε για σημαντικούς ηγέτες του 20ού αιώνα διαφόρων χωρών, με τους οποίους είχε την τύχη να διασταυρώσει τα βήματά του, με αρκετούς μάλιστα να συνδεθεί με μια δυνατή διαχρονική φιλία.

-Θα ήθελα να πάμε σε μια άλλη γεωγραφική περιοχή και να δούμε μια άλλη σημαντική προσωπικότητα, τον Φιντέλ Κάστρο. Θα ήθελα, επίσης, να ρωτήσω πόσο γνωρίσατε τον θρυλικό Τσε Γκεβάρα, τον άνθρωπο που ήταν δίπλα στον Κάστρο. 

Τον γνώρισα μέσω των αφρικανοασιατικών κινημάτων. Υπήρχε τότε και το three continental, όπως το λέγαμε. Έτσι, τον γνώρισα μέσω αυτών των κινημάτων. Και πρέπει να πω ότι και εντυπωσιάστηκα, αλλά και πίστευα και πιστεύω στην ειλικρίνεια των προθέσεών του. Μπορεί κανείς να συμφωνεί ή να διαφωνεί με τις πράξεις όλων αυτών των ηγετών στους οποίους αναφέρομαι με τόση αγάπη. Δεν σημαίνει ότι κάθε φορά θα μπορούσα να προσυπογράψω τις πράξεις τους. Δεν προσυπογράφω όλες τις δικές μου πράξεις αυτήν τη στιγμή, επομένως ούτε των άλλων. Ο Κάστρο ήταν ένας πραγματικός ηγέτης, χαρισματικός, ο οποίος έχει κερδίσει την αγάπη του λαού του. 

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ: 

 

-Θα κάνω μια παρένθεση εδώ, γιατρέ, γιατί είναι κάτι που με βασανίζει και ήθελα να σας το θέσω. Αφορά και στην περίπτωση του Κάστρο και στην περίπτωση του Kαντάφι και άλλων ηγετών, όπως του Νικολάι Τσαουσέσκου της Ρουμανίας. Είναι άνθρωποι που ξεκίνησαν ως λαϊκοί ήρωες, ως ηγέτες, έφτασαν στο ανώτατο σκαλοπάτι της πολιτικής ιεραρχίας, υπηρέτησαν τη χώρα τους και από ένα σημείο και μετά αρχίζει γι’ αυτούς η φθορά, αρχίζει η απομόνωση και οδηγούνται σε δικτατορικές τάσεις. Και αρκετοί καταλήγουν σ’ ένα θλιβερό τέλος. 

Κοιτάξτε, μέσα στα κομμουνιστικά καθεστώτα, είτε το παραδέχονται είτε όχι, υπήρχαν πάντοτε αυτές οι τάσεις. Δεν ήταν δημοκρατικά καθεστώτα. Εν ονόματι της λαϊκής κυριαρχίας είχαμε μια κομματική διακυβέρνηση. Ερήμην του λαού. Άρα, αυτό δεν ήταν φαινόμενο μόνο για τον Τσαουσέσκου. Πρέπει να παραδεχτούμε ότι ήταν φαινόμενο μιας σωρείας κομμουνιστών ηγετών της Ευρώπης. Όμως, θα πρέπει κανείς πάντα να πηγαίνει μέσα στο χρονικό στίγμα, που συνέβησαν όλα αυτά για να τα κρίνει. Ο τρόπος, όμως, με τον οποίο έγινε ο τερματισμός της ζωής τους δεν νομίζω πως ήταν ορθός. Μπορεί να υπάρχει το δικαιολογητικό ότι, αν παρέμενε στη ζωή, η αναμέτρηση μεταξύ του λαού θα ήταν πιο έντονη και θα υπήρχαν ίσως χιλιάδες νεκροί. Το δέχομαι. Αλλά νομίζω ότι η συμπεριφορά προς οποιονδήποτε άνθρωπο, ο οποίος καλά ή κακά βρίσκεται σε κάποιο αξίωμα, πρέπει να είναι διαφορετική. Χωρίς να σημαίνει ότι κανείς εγκρίνει τον τρόπο διακυβέρνησης ή τη δικτατορία ή ακόμα και εγκλήματα, τα οποία διαπράχθηκαν από πολλά από αυτά τα καθεστώτα. Δεν νομίζω, όμως, ότι ο Κάστρο εμπίπτει σ’ αυτήν την κατηγορία. Εγώ πιστεύω αν γίνουν αυτή τη στιγμή ελεύθερες εκλογές στην Κούβα, ο Κάστρο θα πάρει τη μεγάλη πλειοψηφία του λαού. 

-Αγκοστίνο Νέτο. Πρόεδρος της Αγκόλα, βραβευμένος ποιητής και δημοσιολόγος, παρόλο που σπούδασε, όπως και εσείς, γιατρός. Πήρε μέρος στα απελευθερωτικά κινήματα, στον αγώνα εναντίον των Πορτογάλων, Πρόεδρος του λαϊκού κινήματος, συνελήφθη πολλές φορές. Τι έχετε να μας πείτε γι’ αυτόν το σημαντικό άνθρωπο;

Έμεινε άνθρωπος. Έμεινε φιλόσοφος. Η εξουσία μπορεί να διαφθείρει πολλούς, να τους αλλάζει, όχι όμως τους φίλους μας, στους οποίους αναφέρομαι. Αυτό δεν συνέβη με τον Νέτο. Και θα σας δώσω ένα παράδειγμα, που έμεινε καρφωμένο στο μυαλό μου. Πήγαμε ως Αφρικανοασιατική αντιπροσωπεία στην Αγκόλα, για να τον συναντήσουμε, αλλά έλειπε στο εξωτερικό. Δεν ξέραμε ότι έλειπε. Όταν γύρισε, πήγαμε στο αεροδρόμιο να τον υποδεχθούμε. Εκεί ήταν όλοι οι επίσημοι. Όταν ο Νέτο είδε τους παλιούς του συναγωνιστές, εγκατέλειψε τους επισήμους, ήρθε, μας αγκάλιασε, μας φίλησε και αργότερα πήγε να χαιρετήσει τους επισήμους. Και, φυσικά, εγώ έμεινα στο σπίτι του, δεν με άφησε να πάω σε ξενοδοχείο. Αυτό δείχνει μια ποιότητα ανθρώπου αλλιώτικη. Δεν λέω ότι, αν χαιρετούσε πρώτα τους άλλους, θα έπαυε να ήταν ο Νέτο. Το δίνω απλώς σαν ένα παράδειγμα της προσωπικότητάς του. Δεν θέλω να αδικήσω κανέναν, όμως ίσως να έχω δικαίωμα να ξεχωρίσω τον Νέτο. Όλοι τους ήταν σπουδαίοι, όλοι τους ήταν αξιόλογοι, όλοι τους ήταν αξιοθαύμαστοι, όλοι τους ήταν αγαπητοί. Ο Νέτο ξεχώριζε. Ήταν ο φιλόσοφος πολιτικός, ο διανοούμενος πολιτικός. Κουβεντιάζαμε πάρα πολλές φορές για ποίηση και απαγγέλλαμε ο ένας στον άλλο. 

-Έχετε, όμως, γνωρίσει και πολλούς άλλους, όπως τον Αμίλκα Καπράλ. Ποιος ήταν ο Αμίλκα Καπράλ;

Ο δάσκαλος, όπως είπα, της πολιτικής. Η γυναίκα μου τον ξέρει πολύ καλύτερα, γιατί πήγε στη Μοζαμβίκη, έζησε με τους αντάρτες μερικούς μήνες. Έλαβε μέρος στις επιχειρήσεις τους, για να γράψει ένα βιβλίο για τη ζωή τους. Έτσι, τον Καπράλ τον γνώρισε ακόμα καλύτερα και από εμένα. Τον είδε επί τόπου. Εγώ τον είδα στα συνέδρια. Ήταν δε ο Αμίλκα Καπράλ ο αγαπημένος τού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Σουηδίας και του Όλαφ Πάλμε. 

-Ένας άλλος ηγέτης, τον οποίο γνωρίσατε πολύ καλά, ήταν ο ηγέτης του Kινήματος Φρελίμο, ο Μοτλάνε, ο οποίος δολοφονήθηκε το 1969. 

Ήταν ο φιλόσοφος και αυτός με Phd της πολιτικής φιλοσοφίας, πάρα πολύ μορφωμένος άνθρωπος. Δεν ήταν μέσα στη χώρα, ήταν ο ηγέτης του κινήματος έξω, μέσα ήταν ο Κισάνο, ο Σαμόρα Μασιέλ και άλλοι, με τους οποίους βεβαίως είμαι φίλος. Δολοφονήθηκε μάλιστα κατά ένα περίεργο τρόπο, όταν ήμασταν στο Σουδάν. Ήμουνα με τον Δώρο τον Ηλία και είχαμε πάρει μαζί μας ένα από τα αυτόματα όπλα, τα οποία κατασκεύαζε ο αδερφός του ο Λάκης, για να τους διδάξουμε με ποιο τρόπο μπορούν με απλές μεθόδους να κάνουν τα δικά τους όπλα. Και αφού τους επιδείξαμε το όπλο, εκεί ήταν ο Μοτλάνε, ο Νέτο, ο Καπράλ, ο Τάμπο, και τους είπαμε, αν θέλετε μπορείτε να στείλετε ανθρώπους στην Κύπρο να τους δώσουμε εμπειρίες, αυτός με ρώτησε: Τι θα το κάνεις αυτό, θα το πάρεις πίσω; Όχι, του λέω, το θες; Το θέλω. Το πήρε. Όταν δολοφονήθηκε -του έστειλαν ένα πακέτο, που μόλις το άνοιξε, εξερράγη και τον διαμέλισε- δίπλα του βρέθηκε ένα όπλο, που όπως έγραφαν τα πρακτορεία δεν μπόρεσε κανένας να αντιληφθεί από πού προερχόταν. Ήταν αυτό το όπλο. 

-Υπάρχουν πολλοί άλλοι ηγέτες, κ. Λυσσαρίδη, που έχετε, επίσης, γνωρίσει και νομίζω ότι αξίζει να δούμε. Είναι η περίπτωση του Τζούλιους Νιερέρε, της Τανζανίας, όπως επίσης και άλλοι ηγέτες του αφρικανικού χώρου, για τους οποίους ήθελα να μας μιλήσετε.

Με τον Τζούλιους Νιερέρε της Τανζανίας βεβαίως γνωριστήκαμε δυο-τρεις φορές. Δεν μπορώ να πω ότι υπήρξαμε στενοί φίλοι. Με τον Καούντα της Κένυας γνωριστήκαμε πολύ περισσότερο, με κάλεσε μάλιστα ύστερα από προτροπές κοινών φίλων, γιατί ήταν μια περίοδος που κινδύνευα από την εσωτερική αναταραχή και έμεινα μαζί του ένα μικρό χρονικό διάστημα, για να συζητήσουμε αυτά τα πράγματα πάλι στο σπίτι του. Ο Καούντα ήταν ένας πολύ καλοπροαίρετος ηγέτης, είχε φοβίες. Ίσως καμιά φορά λίγο αδικαιολόγητες. Ήταν δάσκαλος και του άρεσε πολύ να διευθύνει μουσικές ορχήστρες. Κάθε φορά που είχε ευκαιρία, έπαιρνε και την μπαγκέτα και έκανε τον μαέστρο.

-Όλαφ Πάλμε. Ο Ευρωπαίος ηγέτης, ο οποίος έδωσε στήριξη, έδωσε βοήθεια, έδωσε πάρα πολλά στα αφρικανικά κινήματα. Τι άνθρωπος ήταν;

Πάρα πολύ καλλιεργημένος σ’ όλους τους τομείς και είναι περίεργο φαινόμενο, διότι, ξέρετε, οι Βορειοευρωπαίοι δεν δέχονται χαρισματικές προσωπικότητες. Δέχονται πιο πολύ τα συλλογικά όργανα. Αυτός ξεχώρισε, σε ένα περιβάλλον στο οποίο, συνήθως, τα ονόματα παίζουν δευτερεύοντα ρόλο.

-Τι τον ξεχώριζε;

Μια πραγματική πίστη σ’ αυτό που έκανε. Όταν είχαμε την περίπτωση του Βιετνάμ, βρήκα τον Πάλμε μέσα στους δρόμους της Στοκχόλμης να κρατάει ένα δίσκο και να κάνει έρανο για το Βιετνάμ. Ο Πρωθυπουργός της χώρας. Όταν πίστευε σε κάτι, το έκανε. Και αυτό, το γεγονός ότι τάχθηκε εναντίον του πολέμου στο Βιετνάμ, τον έφερε σε τρομακτική αντιπαράθεση με τους Αμερικανούς. Δεν είναι όπως σήμερα που οι Αμερικανοί μπορεί να ομολογήσουν οι ίδιοι ότι ήταν λάθος η περιπέτεια στο Βιετνάμ. Τότε, όποιος ήταν με τους Βιετναμέζους, ήταν κομμουνιστής, ήταν απαράδεκτος, ήταν δεν ξέρω και εγώ τι. Κράτησε μια σθεναρή στάση, που ήταν παράδοξη για δυτικό. Ήτανε μια προσωπικότητα εκρηκτική, παρόλο που ήταν Bορειοευρωπαίος. 

-Ακούγοντάς σας, Γιατρέ, σκέφτομαι πόσο «παράξενο» είναι σ’ αυτό το υψηλό επίπεδο πολιτικής, όπου παρεισφρέουν ένα σωρό άλλοι παράγοντες και σκοπιμότητες, να μπορεί ο άνθρωπος να έχει ιδιωτικές στιγμές, ανθρώπινες, να διατηρεί φιλίες.

Ο πολιτικός που δεν έχει αυτά τα ενδιαφέροντα είναι επικίνδυνος. Μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματικός, αλλά είναι πάντα επικίνδυνος. Αν το ελατήριό σου δεν είναι ο άνθρωπος, αν χάσεις την ευαισθησία σου και βλέπεις τα πράγματα μηχανιστικά, πρόεδρος είσαι, δεν ξέρω εγώ τι είσαι, και δεν βλέπεις τον άνθρωπο, τον απλό άνθρωπο που περπατάει στο δρόμο, είσαι επικίνδυνος πολιτικός.

Η αρχή της φιλίας του με τον Βίλι Μπραντ

-Αναφέρατε δύο-τρεις φορές το όνομα του Βίλι Μπραντ. Αυτού του μεγάλου ηγέτη της Γερμανίας, ο οποίος με τη ρεάλ πολιτίκ δημιούργησε τις προϋποθέσεις γι’ αυτό που έγινε χρόνια αργότερα, την επανένωση της Γερμανίας. Πώς τον γνωρίσατε;

Τον γνώρισα υπό κακές συνθήκες. Ήταν στον Καναδά, όταν έγινε δεκτό το κόμμα του Ετζεβίτ ως πλήρες μέλος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς. Και, μάλιστα, παρέκαμψαν και τις διαδικασίες. Δεν έγινε πρώτα παρατηρητής και μετά μέλος. Και θυμάμαι ότι σηκώθηκα πάνω και είπα ότι λυπούμαι, φαίνεται ότι μπήκα σε λάθος μέρος, γιατί αν είναι αυτά τα κριτήρια, έπρεπε και ο Χίτλερ, επειδή ονόμαζε τον εαυτό του σοσιαλιστή, να ήταν μέλος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς.

-Και ενοχλήθηκε, φαντάζομαι.

Ενοχλήθηκε, γιατί ήταν θύμα του Χίτλερ. Αλλά του είπα, πώς είναι δυνατό να μου πείτε να ονομάσω σύντροφό μου, τον άνθρωπο ο οποίος κατέστρεψε τη χώρα μου με τον πλέον φασιστικό τρόπο. Αυτός δεν έχει θέση μέσα σε αυτήν την αίθουσα και λυπούμαι γιατί αυτή τη στιγμή υπονομεύονται τα σοσιαλιστικά ιδεώδη. Βγήκα από την αίθουσα, ήρθαν πίσω μου όλα τα τηλεοπτικά συνεργεία, διότι αυτοί αναζητούν το νέο, και δεν μπορούσαν να συνεχίσουν τις εργασίες της συνάντησης. Και επανέλαβα αυτά τα πράγματα στους δημοσιογράφους. Με είδε το ίδιο βράδυ ο Μπραντ και μου λέει, δεν νομίζεις ότι ήταν πολύ σκληρές οι εκφράσεις σου; Αντιλαμβάνομαι την πικρία σου, αντιλαμβάνομαι το πρόβλημά σου και ίσως να κάναμε λάθος. Αλλά, Χίτλερ; Του λέω, κοίταξε, αυτό ήταν ένα παράδειγμα απλώς, για να σας πω ότι πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Δεν μπορεί όποιος λέει, εγώ είμαι σοσιαλιστής, να γίνεται δεκτός ως σοσιαλιστής. Διότι υπάρχουν κίνδυνοι. Τι είδους σοσιαλιστής είναι ο Ετζεβίτ; Δεν μπορεί να το αποδεχθώ. Λοιπόν, αυτό αντί να μας κάνει εχθρούς, μας έκανε φίλους. Αυτή ήταν η αρχή της φιλίας μας.

-Η οποία πώς εξελίχθη;

Αναπτύχθηκε μια προσωπική φιλία, μια αγάπη και η τελευταία φορά που τον είδα ήταν όταν είχε καρκίνο. Δεν ήξερα ότι ήταν τόσο προχωρημένη η κατάστασή του και με προσκάλεσε στη Βόννη να φάμε. Πήγαμε σ’ ένα λόφο, και τον πρόσεχα ότι μιλούσε συνέχεια για φιλοσοφία, για οράματα, λιγότερο για πρακτικά θέματα. Και ο Μπραντ ήταν πάρα πολύ πρακτικός άνθρωπος. Όταν προήδρευε, δεν χάναμε χρόνο, δεν χάναμε δευτερόλεπτο. Ήταν πραγματικά πολύ μεθοδικός, γερμανική μεθοδικότητα. Τώρα ήταν διαφορετικός, ήταν η αρχή του τέλους του Μπραντ.

Ο Όλιβερ Τάμπο πρόβαλλε πάντα τον Μαντέλα

-Όλιβερ Τάμπο. Τον έχετε αναφέρει και προηγουμένως αρκετές φορές, τον δικηγόρο, τον ηγέτη του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος της Νοτιαφρικανικής Δημοκρατίας. 

Όταν μιλούσε ο Τάμπο, δεν ήθελες να φύγεις. Είχε μια τρομακτική ικανότητα χειρισμού της γλώσσας στα Aγγλικά. Την οποία μιλούσε άπταιστα. Ίσως καλύτερα από πολλούς Eγγλέζους ρήτορες. Και αυτός απλός. Και ήρθε και αυτός στην Κύπρο. Και για να δείτε πόσο ο άθρωπος ήταν πράγματι ηγέτης και έντιμος. Ο Νέλσον Μαντέλα ήταν στη φυλακή για τόσα πολλά χρόνια. Θα μπορούσε πολύ εύκολα να τον αντικαταστήσει και να τον υποκαταστήσει. Όμως, πρόβαλλε πάντα τον Μαντέλα, ακόμη και όταν ήταν πρόεδρος του A.N.C. Ο Μαντέλα ήταν στη φυλακή, σε καμία περίπτωση δεν ξέχασε τι τον συνέδεε με τον Μαντέλα. Ήταν κι αυτός, όπως είπα, φίλος του σοσιαλδημοκρατικού κινήματος της Σουηδίας, το οποίο διαδραμάτισε ένα σημαντικό ρόλο στην αφρικανική επανάσταση. Σήμερα, η μεγαλύτερη ελπίδα ακόμη και των λευκών είναι ο Μαντέλα. Τρέμουν μήπως συμβεί οτιδήποτε στον Μαντέλα. Μου έκανε κατάπληξη, όταν βγήκε από τη φυλακή και τον συνάντησα στο Λονδίνο λίγο μετά, αφού ήμουν ο Γενικός Γραμματέας της Διεθνούς Επιτροπής εναντίον του ρατσισμού. Ήταν πολύ συγκινητική η ατμόσφαιρα, όταν τον συνάντησα. Και αρχίσαμε να μιλούμε για το μέλλον. Και βρήκα έναν άνθρωπο ο οποίος βγήκε μετά 27, δεν θυμάμαι πόσα ακριβώς, χρόνια από τη φυλακή, να μιλά για τη συμφιλίωση, να λέει ότι αν δεν αντιληφθούμε ότι ούτε και τους δεσμοφύλακές μας δεν πρέπει να μισούμε, αν δεν αντιληφθούμε ότι πρέπει να ξεγράψουμε το παρελθόν και να ξεκινήσουμε μια νέα σελίδα, δεν πάμε μπροστά … 

Ένας Χριστός… Του λέω, καλά δεν αισθάνεσαι κάποια πίκρα; Μια ολάκερη ζωή, μου λέει, αυτή ήταν η μοίρα. Η μοίρα, όχι η μοιρολατρία. Αυτό ήταν ένα τμήμα της ζωής μου. Σήμερα ανοίγει μια καινούργια σελίδα, μου είπε. Μου έκανε κατάπληξη αυτό το πράγμα, διότι δεν νομίζω ότι εγώ θα μπορούσα να πω αυτά που είπε, ύστερα από 27 χρόνια στη φυλακή. Αμφιβάλλω πολύ.

 

Ήταν ένας θαυμάσιος ρήτορας ο Γεώργιος Παπανδρέου

-Κύριε Λυσσαρίδη, δεν θα μπορούσα να αφήσω να κλείσει αυτό το οδοιπορικό χωρίς έναν άλλο πολύ σημαντικό ηγέτη, δικό μας, τον οποίο είχατε γνωρίσει πάρα πολύ καλά, τον Γεώργιο Παπανδρέου. Τον οποίο είχατε συναντήσει αρκετές φορές στο Καστρί με το γιο του, το σημερινό πρωθυπουργό, Αντρέα Παπανδρέου. 

Για πρώτη φορά τον συνάντησα προσωπικά στα φοιτητικά μου χρόνια. Tο1963-64 ο Γεώργιος Παπανδρέου πίστευε ότι ο Μακάριος συνωμοτούσε, κατά κάποιο τρόπο, με τον Καραμανλή, για να επανέλθει ο Καραμανλής στην εξουσία. Όταν ήταν ο Γεώργιος Παπανδρέου πρωθυπουργός. Πράγμα το οποίο δεν ανταποκρινόταν καθόλου στην πραγματικότητα. Αλλά, δυστυχώς, αυτό πίστευε και ίσως αυτό να το ενθάρρυναν μερικοί από εδώ, που είχαν τους δικούς τους στόχους. Κι έτσι με έστειλε ο Μακάριος να δώσω εξηγήσεις στον Γεώργιο Παπανδρέου. Μου λέει, θα έχει το φάιλ σου και, επομένως, είσαι ο καταλληλότερος πρεσβευτής. Και έτσι πήγαμε με τον Νίκο τον Κρανιδιώτη, ο οποίος ήταν τότε πρεσβευτής της Κύπρου στην Αθήνα, να δούμε τον πρωθυπουργό. Και, πράγματι, ύστερα από μακρά συνομιλία επείσθη ότι δεν υπάρχουν αυτά τα πράγματα. Ξέρεις, ήταν και πολύ σπουδαίος φυσιογνωμιστής ο Γέρος. Και πιστεύω ότι αυτό που τον έπεισε ήταν το ότι έβλεπε ότι αυτά που του έλεγα δεν ήταν τεχνητά, δηλαδή δεν μου τα είπε ο Μακάριος, για να πάω να τα πω. Τα πίστευα εγώ ο ίδιος, διότι γνώριζα τον Μακάριο και γνώριζα ότι δεν υπήρχε αυτή η σκέψη. Και έτσι η κουβέντα κύλησε πολύ ομαλά. Άρχισε να μας λέει και διάφορα για τα ελλαδικά θέματα και στρατιωτικά μάλιστα, εγώ ξαφνιάστηκα και του λέω, κύριε πρόεδρε, να μου επιτρέψετε να σας πω κάτι, γιατί δεν θέλω να ξανοίγεστε πολύ απέναντί μου. Μου λέει, τι είναι; Λέω, ξέρετε, εγώ έχω φάκελο στην ασφάλεια εδώ, γιατί, όπως ξέρετε οι μεταδεκεμβριανές κυβερνήσεις με είχαν κυνηγήσει. Νόμιζα ότι θα τον σοκάρω. Με κοίταξε με τα πονηρά του εκείνα τα έξυπνα μάτια και μου λέει, ώστε έχεις φάκελο, ε; Του λέω, ναι. Και δεν μου λες, μου λέει, ο δικός σου φάκελος είναι μεγαλύτερος ή ο δικός μου;

-Η γνωστή σπιρτάδα του μυαλού του, η άψογη χρήση της ελληνικής γλώσσας, ο τρόπος που χρησιμοποιούσε τα γνωμικά του. Είχατε την ευκαιρία να τα χαρείτε όλ’ αυτά;

Επανειλημμένα. Μα, και στην κουβέντα του αυτά τα είχε. Ήταν ανεπανάληπτος και στις ιδιωτικές συνομιλίες. Σου έδινε με μια φράση, μια εικόνα, που δεν χρειαζόταν άλλη ανάλυση. Δεν ήταν απλός ρήτορας στην πλατεία ο Γεώργιος Παπανδρέου. Ήταν ένας θαυμάσιος συνομιλητής. Ίσως, πιο καλός συνομιλητής στις κατ’ ιδίαν συνομιλίες παρά εκεί στην πλατεία. Εγώ τον Αντρέα Παπανδρέου τον γνώρισα μέσα από τον Γεώργιο Παπανδρέου. Εκείνος μου τον σύστησε.