Διαγενεακό τραύμα, παιδί και σινεμά

Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Όταν το παιδί ήταν παιδί…

Θυμάμαι το «Τραγούδι της Παιδικής Ηλικίας» του Πίτερ Χάντκε να ακούγεται από τον αξέχαστο Μπρούνο Γκαντς στα «Φτερά του Έρωτα» του Βέντερς: «Όταν το παιδί ήταν παιδί, περπατούσε με τα χέρια ανοιχτά, ήθελε το ρυάκι να είναι ποτάμι, το ποτάμι χείμαρρος κι η λιμνούλα θάλασσα.

Όταν το παιδί ήταν παιδί, δεν ήξερε ότι είναι παιδί, όλα ήταν γεμάτα ζωή και η ζωή ήταν μία…». Το θυμάμαι και αναρωτιέμαι: Πότε έπαψε η ζωή «να είναι μία»;

Πώς σκοτείνιασε η φωτεινή παιδική ματιά, πώς θρυμματίστηκαν οι αισθήσεις, πώς χάθηκε η αδιάσπαστη συνέχεια του χρόνου; Ή, όπως θα το έθετε ο δικός μας ποιητής, Κώστας Μόντης: «Ποιος μας κομμάτιασε τη συνέχεια, ποιος μας τεμάχισε τις ώρες, ποιος μας διέσπασε τις στιγμές»;

Να λοιπόν που καταφεύγω ξανά στην ποίηση, ψάχνοντας μάταια τα πώς, τα πότε και τα ποιος. Ίσως γιατί οι πιο επώδυνες μας εμπειρίες, εκείνες «που βρίθουν από αινίγματα, αντιφάσεις και παράδοξα» έχουν τη δυνατότητα να εκφραστούν μονάχα με μια «άλλη γλώσσα, ποιητική», όπως υπογραμμίζει ο κλινικός ψυχολόγος (και Διευθυντής του Κέντρου για το Τραύμα στο Πανεπιστήμιο του Έσσεξ) Δρ. Ρένος Παπαδόπουλος. Μπορεί όμως, αυτή η «άλλη γλώσσα», να είναι επίσης κινηματογραφική;

Το «γονίδιο» του τραύματος

Το εγχείρημα είναι εξαιρετικά δύσκολο, ιδιαίτερα όταν το τραύμα είναι κληρονομημένο. Πώς μπορείς να καταγράψεις κινηματογραφικά τις δικές σου «μεταμνήμες»; Ποια μαρτυρία να προσκομίσεις στην κινηματογραφική οθόνη, όταν θυμάσαι τα γεγονότα σαν σύμβολα θολά, σαν χάρτινα «δεν ξεχνώ», φάσματα μιας πραγματικότητας που δεν έμελλε να ζήσεις;

Ο προβληματισμός είναι ακόμα εντονότερος όταν μιλάμε για τη δική μας πληγή που δεν κλείνει ποτέ. Μα δεν είμαστε οι πρώτοι. Ας θυμηθούμε τα παιδιά του Ολοκαυτώματος, όσους έζησαν λοιμούς και διωγμούς, γενοκτονίες, ρατσιστικούς αποκλεισμούς και πολέμους παντός είδους.

Σε κάθε περίπτωση ο πόνος για ό,τι χάθηκε, για το αίμα που χύθηκε, γίνεται κλάμα βουβό. Τότε, η θρηνητική σιωπή μεταβιβάζεται στην επόμενη γενιά.

Υποσυνείδητα, το παιδί που αισθάνθηκε -μα δεν αντιλήφθηκε λογικά- το τραγικό γεγονός, μεγαλώνει ηττημένο και φοβισμένο. Εισέρχεται σε μια κατάσταση μόνιμης άμυνας, γνωστή ως «fight or flight» («πάλη ή φυγή»). Είναι απίστευτο πώς «μεταγγίζεται» το τραύμα από γενιά σε γενιά.

Ο ψυχίατρος Βαμίκ Βολκάν παρατηρεί πως τα παιδιά γίνονται «δεξαμενές» μέσα στις οποίες εγκαθίστανται οι τραυματικές εικόνες των γονέων. Οι μηχανισμοί λειτουργούν ακόμη και πριν γεννηθεί το έμβρυο. Αλλιώς, πώς μπορεί να εξηγηθεί ότι παιδιά εγκύων γυναικών που βίωσαν την 9/11 πάσχουν από μετατραυματικό σύνδρομο;

Η πριγκίπισσα και η «κρύπτη»

Το Διαγενεακό Τραύμα, όσο αινιγματικό και γριφώδες, οφείλει να βρει διέξοδο από την «κρύπτη» (αυτό τον ψυχικό τόπο όπου -κατά τους ψυχολόγους Άμπραχαμ και Τόροκ- θάβονται τα τραυματικά μας μυστικά). Αλλιώς, τα παιδιά των «σιωπηλών επιζήσαντων» θα μεγαλώνουν μέσα σ’ ένα κενό, βουτηγμένα στη θλίψη του Άμλετ, αισθανόμενα πως «κάτι σάπιο υπάρχει στο βασίλειο της Δανιμαρκίας».

Θα ζουν υπνοβατώντας, στοιχειωμένα από τα φαντάσματα ενός αβίωτου, κληρονομημένου παρελθόντος. Όπως γνωρίζουμε και από το θεατρικό αριστούργημα του Σαίξπηρ, η εκδίκηση δεν είναι λύση. Η λύση είναι να μαζέψουμε τα θραύσματα, να αποκρυπτογραφήσουμε τα σύμβολα, τα «αινίγματα και αντιθέσεις».

Ο ψυχισμός του παιδιού, η παρατηρητικότητα και η ονειροφαντασία, τείνουν να μεταμορφώνουν το τραύμα μέσα στην αχλή του παραμυθιού. Τότε γίνεται πρίγκιπας ή πριγκίπισσα του μαγικού κόσμου, της ψυχικής του «κρύπτης».

Το βλέμμα της αθωότητας

Υπάρχει ένα πλήθος μέσων για να αποτυπωθεί το έμμεσο, επώδυνο βίωμα του παιδιού στον κινηματογράφο, διατηρώντας την «ποιητική γλώσσα» στην οποία αναφέρεται ο Δρ. Παπαδόπουλος. Συνήθως, η κάμερα τοποθετείται στο ύψος του παιδιού.

Με αυτό τον τρόπο, ο θεατής αισθάνεται σαν να περιπλανιέται στον δυσνόητο (και ίσως τρομακτικό) κόσμο των ενηλίκων. Αναρωτιέμαι όμως: αντικρύζει έτσι τα πράγματα το παιδί; Η δική του επιλεκτική προοπτική δεν είναι πιο ψυχολογική; Για παράδειγμα, δεν τείνει να ζωγραφίζει τα αγαπημένα του πρόσωπα μεγαλύτερα κι από τα σπίτια;

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η δισδιάστατη αισθητική προσέγγιση του σκηνοθέτη Γουές Άντερσον έχει σαφώς μεγαλύτερο ενδιαφέρον: είναι πιο ειλικρινά «παιδική». Το φόντο γίνεται ένα με τους χαρακτήρες, σαν ναΐφ πίνακας. Τα ζεστά, παστέλ χρώματα απαλύνουν την απώλεια και την εγκατάλειψη (δες: «The Royal Tenenbaums», «Moonrise Kingdom» και «Asteroid City»).

Η φλατ εικονογραφία, τα μεγάλα σε διάρκεια πλάνα, η κίνηση της κάμερας στο ανοιχτό κάδρο, φτιάχνουν ένα κινηματογραφικό ψηφιδωτό. Οι ψηφίδες του τραύματος γίνονται παιχνίδι ονειροφαντασίας στο οποίο συμμετέχει κι ο θεατής, συνταιριάζοντας τα κομμάτια του παζλ.

Το σινεμά προεκτείνει νοσταλγικά την παιδικότητα, ακριβώς όπως το είχε ζητήσει ο σημαντικός θεωρητικός, Αντρέ Μπαζέν. Αποκτά το βλέμμα της αθωότητας, όταν «όλα ήταν γεμάτα ζωή και η ζωή ήταν μία». Και βοηθά, «ποιητικώ τω τρόπω», να λυθεί ο επώδυνος γρίφος.