Το Netflix ξαναστήνει το διαβόητο πείραμα του Στάνφορντ

Το 1971, 24 φοιτητές ανέλαβαν ρόλους κρατουμένων ή φυλάκων σε μια εικονική φυλακή που στήθηκε σε ένα υπόγειο του Στάνφορντ. Υπό την καθοδήγηση του ψυχολόγου Φίλιπ Ζιμπάρντο, το πείραμα είχε σχεδιαστεί να διαρκέσει δύο εβδομάδες, αλλά διακόπηκε μετά από έξι ημέρες, καθώς η μεταχείριση των κρατουμένων από τους φύλακες γινόταν ολοένα και πιο καταχρηστική.

Το Πείραμα της Φυλακής του Στάνφορντ εξελίχθηκε σε μια βαθιά αμφιλεγόμενη υπόθεση στην ερευνητική δεοντολογία, προκαλώντας έλεγχο των εγγυήσεων προστασίας των ανθρώπων που συμμετέχουν σε παρόμοιες έρευνες.

Η τηλεοπτική εκδοχή του Netflix, κατά την κριτικό της Washington Post Μόνικα Έσσε, δεν φτάνει στα άκρα του πραγματικού πειράματος, αλλά παραμένει δύσκολη θέαση. Οι κρατούμενοι δεν καταλήγουν με σακούλες στο κεφάλι και δεν υποβάλλονται σε εξευτελιστικές «τιμωρίες». Ωστόσο, η σειρά παραμένει πιστή στο συμπέρασμα ότι όταν μια μειοψηφία ανθρώπων αποκτά απόλυτη εξουσία χωρίς περιορισμούς, επιλέγουν την τιμωρητικότητα αντί της σύνεσης, χωρίς κανείς να τους το επιβάλει.

Επιπλέον, στη σειρά υπάρχει και μία ψυχολόγος που εισάγει απρόβλεπτες μεταβλητές στο πείραμα, ψιθυρίζοντας «ενδιαφέρον» όταν παρατηρεί τις συμπεριφορές που η ίδια προφανώς ανέμενε. Φαίνεται λοιπόν ότι η σειρά μένει πιστή στο πρωτότυπο ακριβώς εκεί που εκείνο ήταν μοιραία ελαττωματικό.

Χρόνια μετά το πείραμα, μιλώντας στο ντοκιμαντέρ «The Lucifer Effect» (2007), ο Ζιμπάρντο παραδέχθηκε ότι καθοδηγούσε τους φύλακες, μια λεπτομέρεια που προφανώς ακυρώνει την αντικειμενικότητα του πειράματος και προδιαθέτει το αποτέλεσμά του. Σε άλλο σημείο του ντοκιμαντέρ, ορισμένοι από τους «κρατούμενους» παραδέχθηκαν επίσης ότι υπερέβαλαν στις αντιδράσεις τους.

Κατά κάποιο τρόπο, το «πείραμα» έμοιαζε περισσότερο με ριάλιτι παρά με σοβαρή επιστημονική έρευνα. Το 2002, το BBC επιχείρησε να αναπαράγει το πείραμα χωρίς παρεμβάσεις και, προς έκπληξη πολλών, το αποτέλεσμα δεν παρήγαγε την «αυθόρμητη σκληρότητα» που περίμεναν οι παραγωγοί. Ακόμα χειρότερα, το πείραμα, ως τηλεοπτικό θέαμα, ήταν άκρως βαρετό.

Αυτό φαίνεται ότι επιχειρεί να «διορθώσει» το Netflix. Η εκτελεστική παραγωγός Τζέιν Λίπσιτζ δήλωσε ότι μια πιστή αναπαραγωγή θα ήταν «ανήθικη», γι’ αυτό φρόντισε να υπάρχουν ασφαλιστικές δικλείδες. Οι τριάντα συμμετέχοντες, όχι μόνο άνδρες φοιτητές, αλλά άνθρωποι διαφορετικού φύλου, τόπου, πολιτικών απόψεων και βιοτικού επιπέδου, μπήκαν σε μια εγκαταλελειμμένη φυλακή στην Τζόρτζια. Υπήρξε ψυχολογικός έλεγχος πριν από την είσοδο για κάθε μέλος, λέξη ασφαλείας για άμεση αποχώρηση, ψυχολόγοι σε εικοσιτετράωρη διαθεσιμότητα και γιατρός.

Οι δημιουργοί δεν ισχυρίζονται ότι διεξάγουν επιστημονικό πείραμα, το ερώτημα που επιχειρούν να απαντήσουν είναι όμως το ίδιο: αν η εξουσία διαφθείρει.

Είναι πράγματι ένα διαχρονικό ερώτημα που συνεχίζει να μας απασχολεί, όσο αμφιλεγόμενες και αν είναι οι μέθοδοι που εφαρμόζουμε για να βρούμε την απάντηση. Η νέα σειρά του Netflix δεν θα μας οδηγήσει σε ασφαλή συμπεράσματα, αλλά αν μη τι άλλο, κεντρίζει το ενδιαφέρον μας.

Ελεύθερα, 8.11.2026