Ανατροπή Ρόλων και Κοινή Εμπειρία: «Η δωδέκατη νύχτα» της Έβελυν Αναστασίου

Κατά την προετοιμασία του νέου της πρότζεκτ, η Έβελυν Αναστασίου στάθηκε στον πρώτο όροφο της The Edit Gallery στη Λεμεσό και αντίκρισε από το μεγάλο παράθυρο το προαύλιο του Παττίχειου Δημοτικού Θεάτρου.

Εκεί δημιουργήθηκε η ιδέα να ενώσει τρεις χώρους, την Edit, το προαύλιο αλλά και το εσωτερικό του θεάτρου, ώστε να διαμορφώσει μια περιπατητική εμπειρία που προσομοιάζει με μουσικό φεστιβάλ τριών σκηνών, ανάμεσα στις οποίες ο επισκέπτης κινείται ελεύθερα. Δεν είναι η πρώτη φορά άλλωστε που η Αναστασίου «στήνει» μουσικές εμπειρίες στην πόλη, με πιο χαρακτηριστική την περφόρμανς «Rejected Sounds of the Magic Flute» στον κήπο της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Λεμεσού το 2021.  

Στον πυρήνα της ιδέας βρίσκεται το μακροχρόνιο ενδιαφέρον της Αναστασίου για τη μουσική ως τελετουργία και την περφόρμανς ως κοινωνική διεργασία, που ενώνουν ετερόκλητα στοιχεία και μετασχηματίζουν ατομικά και συλλογικά τραύματα σε κοινούς χώρους ανταλλαγής και μοιράσματος.

Ο τίτλος και η εννοιολογική αφετηρία της δράσης προέρχονται από τη «Δωδέκατη νύχτα ή Ό,τι θέλετε» του Σαίξπηρ. Η «δωδέκατη νύχτα» είναι η παραμονή των Θεοφανείων, το τέλος του δωδεκαημέρου των Χριστουγέννων.

Στην ελισαβετιανή Αγγλία το γλέντι αυτής της νύχτας επέτρεπε να αντιστραφούν για λίγο οι κοινωνικοί ρόλοι και οι ιεραρχίες, κάτω από το βλέμμα ενός προεδρεύοντος «Άρχοντα της Ακοσμίας» (Lord of Misrule). Αυτή την προσωρινή ανατροπή, που το έργο του Σαίξπηρ μεταφέρει στη μεταμφίεση και στη σύγχυση των ταυτοτήτων, μάς προσκαλεί η Αναστασίου να βιώσουμε ως συλλογική εμπειρία.

Ενεργοποιεί έτσι μια συνθήκη όπου έρχονται κοντά η πανκ μουσική και τα μιούζικαλ, η φινλανδική νοοτροπία με την κυπριακή πραγματικότητα, το θεσμικό πλαίσιο με τους ρυθμούς της πόλης. Το θέατρο βγαίνει στην πόλη, τα παράθυρα της γκαλερί γίνονται προνομιακό σημείο θέασης για όσα συμβαίνουν έξω, ενώ τα έργα διεκδικούν τη δική τους θέση μέσα στη ροή της δράσης.

Η όλη συνθήκη χτίζεται πάνω σε παρατηρήσεις της καλλιτέχνη για το πώς δομούνται και πώς αποκτούν δυναμική αυτοσχέδιοι χώροι συνύπαρξης, παρατηρήσεις που συγκέντρωσε σε βάθος χρόνου μέσα από επισκέψεις σε μουσικά φεστιβάλ, και πιο συγκεκριμένα στο φεστιβάλ Puntala-Rock, που διεξάγεται κάθε καλοκαίρι στη Λέμπεαλα (Lempäälä), κοντά στην Τάμπερε, την «πρωτεύουσα» της πανκ σκηνής της Φινλανδίας.

Η Αναστασίου επισκέπτεται το φεστιβάλ αυτό ανελλιπώς από το 2011. Εκεί μαθαίνει για την κουλτούρα του πανκ, που βασίζεται στην αυτοοργάνωση και στη λογική του do it yourself και χρησιμοποιεί τον θόρυβο και την αμεσότητα ως μέσα οικοδόμησης κοινότητας και αμφισβήτησης της εξουσίας.

Πρόκειται για μια κουλτούρα με βαθιές ρίζες στη Φινλανδία, όπου από το τέλος της δεκαετίας του 1970 το πανκ και το hardcore στηρίχθηκαν σε ανεξάρτητες δισκογραφικές εταιρείες, φανζίν και αυτοοργανωμένες συναυλίες, και, ξεκινώντας από την περιφέρεια της Ευρώπης, έφτασαν σε ακροατήρια σε όλο τον κόσμο.

Έτσι, ήρθε η ώρα να φτάσουν και στην Κύπρο. Έπειτα από πρόσκληση της Αναστασίου, το συγκρότημα Hautaustoimisto (Γραφείο Τελετών) ετοίμασε ένα αντιπροσωπευτικό σετ, το οποίο παρουσίασε στο κοινό πάνω σε μια προσωρινή σκηνή ακριβώς έξω από το Παττίχειο: μια μεταφορά του τρόπου με τον οποίο στήνονται οι σκηνές στο φεστιβάλ, που εδώ ακουμπά στα σκαλιά του θεάτρου.

Το στήσιμο της σκηνής αυτής ακολουθεί τη λογική μιας γλυπτικής εγκατάστασης, η οποία ενεργοποιείται από τους μουσικούς αλλά έχει και αυτόνομη υπόσταση, ως δείκτης δυνατοτήτων και ως τρόπος μετατόπισης της λειτουργίας του θεάτρου στον δημόσιο και ανοιχτό χώρο.

Χωρίς να γνωρίζουν τι να περιμένουν ή ποιες είναι οι ιδιαιτερότητες του κοινού εδώ, οι Hautaustoimisto έδωσαν συναυλία μπροστά σε ένα ετερόκλητο ακροατήριο που σχηματίστηκε σχεδόν τυχαία: οικογένειες που περνούσαν, ντελιβεράδες, κόσμος της τέχνης.

Επικράτησε μια ατμόσφαιρα περιέργειας αλλά και δυναμικής ανταλλαγής ενέργειας. Ο τραγουδιστής του συγκροτήματος μάλιστα ξάπλωσε στο πεζοδρόμιο, αστειευόμενος ότι δεν αντέχει άλλο τη ζέστη και την υγρασία της Λεμεσού.

Η διέλευση στη δεύτερη σκηνή γινόταν μέσα από τις ανοιχτές πόρτες του θεάτρου, με το κοινό να εισέρχεται στο εσωτερικό του Παττίχειου, όπου το υποδεχόταν μια μουσική λούπα – ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το ρεφρέν του «Singin’ in the Rain», όπως το ερμηνεύει ο Gene Kelly στην ομώνυμη ταινία.

Το απόσπασμα αυτό, με την τεχνητή βροχή και τον λαμπερό χολιγουντιανό πρωταγωνιστή, προβαλλόταν και σε μεγάλη οθόνη, και μπροστά της στήθηκε μια φωτιά με καπνό από τις μηχανές καπνού του θεάτρου, σκηνικό που παραπέμπει στους υπαίθριους χώρους συγκέντρωσης των μουσικών φεστιβάλ. Γύρω από τη φωτιά βρισκόταν το έργο «PARAPHERNALIA», που έχει τη μορφή ενός παγκακιού, όπου οι επισκέπτες μπορούσαν να καθίσουν, να συνομιλήσουν και να περάσουν χρόνο μαζί χωρίς καμία άλλη υποχρέωση.

Η Αναστασίου δημιούργησε το έργο για την ατομική της έκθεση «Ad hoc Orchestra», που παρουσιάστηκε στο Pylon Art & Culture, ώστε να αποτελεί έναν προσωρινό τρίτο χώρο, που διαμορφώνεται από κοινούς ρυθμούς, εγγύτητα και αυτοδιαχειριζόμενες μορφές συνύπαρξης.

Στη σκηνή του Παττίχειου, η Αναστασίου φέρνει κοντά στοιχεία φαινομενικά αντιφατικά: την τεχνητή φωτιά και βροχή, μια επίπλαστη και προσεκτικά φτιαγμένη εικόνα, με τη δυνατότητα μιας πραγματικής συνάντησης. Η φωτιά που δεν καίει και η βροχή που δεν βρέχει δεν κρύβουν την τεχνητότητά τους αλλά την αφήνουν ορατή κι έτσι το σκηνικό γίνεται αφορμή να μοιραστεί ένα πλήθος, για μία νύχτα, τον ίδιο χώρο.

Με τον ίδιο τρόπο συναντιούνται το πανκ και το μιούζικαλ, δύο μορφές που βρίσκονται σε αντίποδες, η μία ως αντίθεση στο κατεστημένο, η άλλη ως βιομηχανία ονείρων, αλλά μοιράζονται την ανάγκη να στήσουν έναν κοινό χώρο.

Το πανκ, με τη λογική του «κάν’ το μόνος σου», δημιουργεί κοινότητες έξω από τους θεσμούς, με πενιχρά μέσα και χωρίς άδεια. Το μεταπολεμικό χολιγουντιανό μιούζικαλ, μια ακόμη αγάπη της Αναστασίου, προσέφερε στο κοινό του, όπως το διατύπωσε ο Richard Dyer, μια ουτοπική αίσθηση: ενέργεια, αφθονία, ένταση, διαφάνεια και συλλογικότητα, όχι μόνο ως πρόταση κοινωνικής οργάνωσης αλλά ως βίωμα, σε απάντηση σε όσα έλειπαν από την καθημερινότητα.

Και τα δύο, επομένως, αναπληρώνουν με την περφόρμανς αυτό που η καθημερινότητα αρνείται. Η λογική αυτή θυμίζει το καρναβαλικό στοιχείο που διατρέχει τη «Δωδέκατη νύχτα» του Σαίξπηρ, όπου οι ιεραρχίες αναστέλλονται προσωρινά και οι ρόλοι αντιστρέφονται. Η Αναστασίου μεταφέρει αυτή την αναστολή στο δυστοπικό παρόν, και δεν υπόσχεται λύση αλλά προτείνει μια πρόβα συνύπαρξης.

Στην τρίτη σκηνή, στον χώρο της Edit Gallery, συναντιούνται στοιχεία της εικαστικής πρακτικής της Αναστασίου, η οποία κινείται συνειδητά ανάμεσα σε διαφορετικά εικαστικά μέσα, εξερευνώντας τις δυνατότητες και τα όρια του καθενός, και προτείνοντας μια σχέση με την εικόνα που βασίζεται στην ανάδειξη των λεπτών στρωμάτων της αίσθησης, ώστε οι εικόνες να γίνονται τόσο ντοκουμέντα της εποχής όσο και επιτελεστικοί χώροι νέων δυνατοτήτων.

Στις γλυπτικές πλάκες «Setlist» η Αναστασίου αποτυπώνει λίστες τραγουδιών, αναδεικνύοντας την ποιητική διάσταση των τίτλων τους αλλά και αφήνοντάς μας να φανταστούμε πώς ακούγονται. Οι εικόνες από μιούζικαλ της χρυσής εποχής του Χόλιγουντ, τις οποίες απομονώνει προσεκτικά σαν να πρόκειται για σημεία-κρεσέντο, γίνονται βάση για έργα που συνδυάζουν τεχνοτροπίες από τη ζωγραφική και τη χαρακτική.

Οι μεταξοτυπίες είναι εμποτισμένες με ζωγραφικές τεχνικές, δίνοντας στα έργα μια διάσταση συνεχούς κίνησης. Η σχεδόν μονοχρωματική αντιμετώπιση, που μεταφράζεται τόσο σε χρώματα νέον όσο και σε τόνους του μαύρου, είναι στην ουσία ένα παιχνίδι με τις διεργασίες της όρασης, όπου το τι βλέπουμε προκύπτει αντί να δίνεται εκ των προτέρων.

Οι φωτογραφίες που παρουσιάζονται, στιγμιότυπα από τον κόσμο του φεστιβάλ που τράβηξε η καλλιτέχνης με τηλεφακό, αποκαλύπτουν τόσο τη λεπτότητα του βλέμματός της όσο και τη συνεχή εναλλαγή εγγύτητας και απόστασης που απαιτείται κατά την εξερεύνηση και τη δημιουργία. Τα όρια κάθε μέσου γίνονται χώροι όπου η απόσταση ανάμεσα σε ιεραρχίες (το θεσμικό και το αυτοσχέδιο, το κλασικό και το πανκ…) μεταμφιέζεται και προκαλεί την αντίδραση των άκρων, για να υπενθυμίσει ξανά την ανάγκη για ειρήνη και συνύπαρξη.

• INFO Έβελυν Αναστασίου, «Twelfth Night», Μέχρι 14/11, The Edit Gallery, 25 251710.

Ελεύθερα, 08.11.2026