Άγνωστα χειρόγραφα, επιστολές και προσωπικά κειμήλια στο Αρχείο Νίκου Καββαδία που περνά στο ελληνικό κράτος

Στα Γενικά Αρχεία του Κράτους περνά ένα πολύτιμο σύνολο 45 αρχειακών κουτιών, με εκατοντάδες τεκμήρια που φωτίζουν όχι μόνο τη ζωή και το έργο του ποιητή, αλλά και τις σχέσεις του με σημαντικές μορφές της ελληνικής λογοτεχνίας και τέχνης.

Ένα σημαντικό κομμάτι της νεότερης ελληνικής λογοτεχνικής και πολιτιστικής ιστορίας διασώζεται μέσα από το Αρχείο του Νίκου Καββαδία, το οποίο περνά πλέον στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), ύστερα από δωρεά του μοναδικού κληρονόμου του ποιητή, Φίλιππου Χατζόπουλου.

Το αρχειακό σύνολο, που αριθμεί 45 κουτιά, περιλαμβάνει χιλιάδες τεκμήρια, με χειρόγραφα, επιστολές, φωτογραφίες, ηχογραφήσεις, έργα τέχνης και προσωπικά αντικείμενα. Η σημασία του, ωστόσο, δεν περιορίζεται στη δυνατότητα μιας πληρέστερης προσέγγισης της ζωής και του έργου του Καββαδία. Αποτυπώνει, παράλληλα, ένα ευρύτερο δίκτυο σχέσεων και ανταλλαγών στον χώρο των ελληνικών γραμμάτων και των τεχνών.

Ανάμεσα στα σημαντικότερα τεκμήρια βρίσκονται εκατοντάδες χειρόγραφα του ίδιου του ποιητή, με γνωστά αλλά και άγνωστα ποιήματα και πεζά. Το ενδιαφέρον διευρύνεται από την παρουσία χειρογράφων άλλων σημαντικών δημιουργών, όπως ο Κ.Π. Καβάφης, ο Τέλλος Άγρας, ο Μήτσος Παπανικολάου, η Μυρτιώτισσα και ο Ναπολέων Λαπαθιώτης. Ιδιαίτερο εύρημα αποτελεί, επίσης, η καλλιτεχνική ταυτότητα του Γιάννη Τσαρούχη, ένα από τα τεκμήρια που προσδίδουν στο αρχείο ξεχωριστή αξία για τη μελέτη της ευρύτερης καλλιτεχνικής ζωής της εποχής.

Εξίσου αποκαλυπτική είναι η αλληλογραφία του Καββαδία. Πέρα από την οικογενειακή του αλληλογραφία, το αρχείο περιλαμβάνει επιστολές από περίπου 180 αποστολείς, ανάμεσά τους ο Γιώργος Σεφέρης, ο Στρατής Τσίρκας, ο Μ. Καραγάτσης, ο Νίκος και η Ελένη Καζαντζάκη, ο Δημήτρης Χορν, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Άγγελος Σικελιανός, η Μέλπω Αξιώτη, ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Ντίνος Χριστιανόπουλος. Πρόκειται για ένα υλικό που μπορεί να προσφέρει νέα στοιχεία όχι μόνο για τον ίδιο τον ποιητή, αλλά και για τις πνευματικές σχέσεις και τις διαδρομές της λογοτεχνικής κοινότητας του 20ού αιώνα.

Σημαντική είναι και η φωτογραφική συλλογή, με εκατοντάδες εικόνες, πολλές από τις οποίες δεν έχουν δημοσιευθεί, που παρακολουθούν τη ζωή του από τα παιδικά του χρόνια. Το αρχειακό υλικό περιλαμβάνει ακόμη έργα ζωγράφων, χαρακτών και γλυπτών, ναυτικά βιβλία και επαγγελματικά έγγραφα, σημειωματάρια, ατζέντες, αποκόμματα Τύπου, περιοδικά και εφημερίδες. Στα ηχητικά τεκμήρια συγκαταλέγονται δίσκοι βινυλίου, πλάκες γραμμοφώνου και κασέτες με ηχογραφήσεις του ίδιου του Καββαδία.

Η άλλη όψη του αρχείου είναι εκείνη της καθημερινής ζωής του ανθρώπου πίσω από τον ποιητή. Εξαρτήματα ασυρμάτου, κιάλια, ξυριστική μηχανή, ναυτικό καπέλο, βαλίτσες, λυχνίες και αναμνηστικά, μαζί με έπιπλα και το προσωπικό του γραφείο, συνθέτουν ένα υλικό που συνδέεται άμεσα με τη ζωή του στη θάλασσα και την επαγγελματική του ιδιότητα ως ασυρματιστή. Τα αντικείμενα αυτά προγραμματίζεται να εκτεθούν σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο στην Κεντρική Υπηρεσία των ΓΑΚ.

Το χρονικό εύρος του αρχείου φτάνει από τα μέσα του 19ου αιώνα, μέσα από οικογενειακά κειμήλια, έως τον θάνατο του ποιητή, στις 10 Φεβρουαρίου 1975. Περιλαμβάνει, επίσης, υλικό που αφορά την πρόσληψη του έργου του και δημιουργίες που εμπνεύστηκαν από τη ζωή και την ποίησή του. Η διάσωσή του οφείλεται στη φροντίδα της αδελφής του ποιητή, Τζένιας Καββαδία, και στη συνέχεια της ανιψιάς του, Έλγκας Καββαδία, και του γιου της, Φίλιππου Χατζόπουλου, ο οποίος προχώρησε στη δωρεά.

Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους αναλαμβάνουν πλέον την επιστημονική καταλογογράφηση, την τεκμηρίωση, τη συντήρηση, τη φύλαξη, την ανάδειξη και την ψηφιοποίηση του υλικού. Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών, το αρχείο θα καταστεί προσβάσιμο στο κοινό και την ερευνητική κοινότητα, σύμφωνα με τους κανόνες λειτουργίας των ΓΑΚ, ενώ βάσει των όρων της δωρεάς θα διατηρηθεί ως ενιαίο σύνολο, με δυνατότητα μελλοντικού εμπλουτισμού.

Σύμβουλος τεκμηρίωσης και ανάδειξης του αρχείου ορίστηκε ο μελετητής και βιογράφος του Καββαδία, Μιχάλης Γελασάκης.

Η ολοκλήρωση της διαδικασίας ήρθε ύστερα από περίπου τρία χρόνια προσπαθειών, όπως αποκάλυψε ο Μιχάλης Γελασάκης, που εργάζεται αυτή την περίοδο πάνω σε βιογραφία του ποιητή, είχε την ευκαιρία να μελετήσει από κοντά το αρχειακό υλικό, περνώντας πολλές ώρες ανάμεσα στα χειρόγραφα, τις φωτογραφίες, τα βιβλία και τα προσωπικά αντικείμενα. Σε ανάρτησή του, με αφορμή την ολοκλήρωση της δωρεάς, έκανε λόγο για μια προσπάθεια που τον συγκίνησε βαθιά, εκφράζοντας την ικανοποίησή του για την εξασφάλιση του μέλλοντος του αρχείου.

Όπως σημείωσε, το υλικό θα καταλογογραφηθεί, θα τεκμηριωθεί και θα ψηφιοποιηθεί, θα παραμείνει αδιαίρετο και θα μπορεί να εμπλουτίζεται με νέες προσκτήσεις. Με την ολοκλήρωση των απαραίτητων εργασιών, θα είναι ελεύθερα προσβάσιμο στο κοινό και την ερευνητική κοινότητα.