Σταύρος Παναγιωτίδης: Οι μύθοι κρύβουν την πραγματική ομορφιά της Ιστορίας

Είπε ο Τσόρτσιλ τη φράση για τους ήρωες που πολεμούν σαν Έλληνες; Έπαιξε όντως ρόλο η Μάχη της Κρήτης στην έκβαση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου;

Ο ιστορικός, συγγραφέας και παρουσιαστής του podcast «Δεν είναι αυτό που νομίζεις» γκρεμίζει μύθους της ελληνικής ιστορίας, με σκοπό, μέσα από τα συντρίμμια τους, να φανερώσει μια νέα, πιο ουσιαστική και όμορφη αφήγηση. Που δεν χρειάζεται φτιασίδια και ψέματα, αλλά γοητεύει μέσα από την ίδια της την ακατέργαστη αλήθεια.

–Αφορμή για το πρώτο βιβλίο, «Μύθοι, παρεξηγήσεις και άβολες αλήθειες της ελληνικής Ιστορίας», στάθηκε ένας διδάκτωρ Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, τον οποίο άκουσες να αναπαράγει γνωστούς ιστορικούς μύθους… Αυτό ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι. Είχα συνειδητοποιήσει χρόνια πριν ότι υπάρχουν πολλοί άνθρωποι οι οποίοι έχουν ακούσει εσφαλμένες ερμηνείες και εκδοχές για γεγονότα της Ιστορίας. Και, κυρίως, ότι με βάση αυτές τις λανθασμένες αντιλήψεις για το παρελθόν διαμόρφωναν απόψεις και θέσεις για το παρόν. Άρα, όταν άκουσα έναν άνθρωπο σε πανεπιστημιακό χώρο να αναφέρεται σε διάφορους απίθανους μύθους, σαν να ήταν η αλήθεια, είπα ότι πρέπει να γραφτεί κάτι που να τους συγκεντρώνει, να εξηγεί την αλήθεια και για ποιον λόγο ξέρουμε ότι αυτά τα πράγματα είναι ψευδή. Και για να πάρει ο κόσμος την πληροφορία, αλλά και για να εξοικειωθεί με έναν πιο επιστημονικό τρόπο ιστορικού σκέπτεσθαι.

–Πώς γεννιέται ένας ιστορικός μύθος; Υπάρχουν διάφοροι μύθοι που κυκλοφορούν στα περιθώρια της ιστορικής αφήγησης και, κάποια στιγμή, συνήθως μια εξουσία πιάνεται από κάποιον που την ευνοεί. Και ειδικά όταν είναι κρατική εξουσία, τον επισημοποιεί, τον εντάσσει στα βιβλία της Ιστορίας, στους μνημειακούς τόπους και τον κανονικοποιεί. Το Κρυφό Σχολειό, για παράδειγμα, είναι μια αφήγηση που αρχίζει να κυκλοφορεί στις αρχές του 19ου αιώνα. Το ελληνικό κράτος παρέλαβε κάποια στιγμή τον μύθο και τον χρησιμοποίησε για να τονώσει και τον ρόλο της Εκκλησίας, αφού ήταν γνωστό πως το Πατριαρχείο είχε αφορίσει την Επανάσταση. Ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης είχε φτάσει να πει ότι ο Πατριάρχης και ο λοιπός κλήρος έκαναν ό,τι τους έλεγε ο Σουλτάνος στην περίφημη ομιλία του στους μαθητές στον λόφο της Πνύκας. Τον μύθο του Κρυφού Σχολειού, λοιπόν, όταν τον βρήκε η κρατική εξουσία, τον πήρε, τον γυάλισε, τον ομόρφυνε και τον έβαλε στα βιβλία της Ιστορίας. Αντίστοιχα, υπάρχει ο μύθος του Εύζωνα. Τον έγραψε ένας ανταποκριτής αγγλικής εφημερίδας για την Ελλάδα, ο οποίος εκείνη τη μέρα ήταν στο Κάιρο. Γιατί συνέβη αυτό; Γιατί στον πόλεμο το πρώτο θύμα είναι η αλήθεια. Με πολύ καλή πρόθεση έγραψε ένα άρθρο που με ηρωικές στιγμές, για να δημιουργήσει ψυχική ανάταση. Στο ρεπορτάζ υπήρχε και η ιστορία με τον Κωνσταντίνο Κουκίδη, που δήθεν έπεσε από την Ακρόπολη τυλιγμένος με την ελληνική σημαία όταν μπήκαν στην πόλη οι Γερμανοί. Αυτό έμεινε να κυκλοφορεί και κάποια στιγμή, επί δημαρχίας Αβραμόπουλου, αποφασίστηκε να φτιαχτεί και ένα μνημείο γι’ αυτόν τον ανύπαρκτο ήρωα. Ενώ μας λέει η ίδια η Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού ότι δεν έχει βρεθεί το παραμικρό τεκμήριο για την ύπαρξή του! Αξιοσημείωτο είναι ότι αυτό τον μύθο τον προσυπέγραψε κι ένα μέρος της Αριστεράς. Ο Γλέζος και ο Φαράκος έλεγαν ότι πρέπει να τον τιμήσουμε, για να τονιστεί ο ρόλος της αντίστασης απέναντι στους Ναζί. Πολύ καλή πρόθεση, πολύ λάθος τρόπος.

–Γιατί έχουμε την ανάγκη δημιουργίας και κυρίως διαιώνισης αυτών των μύθων; Όλα τα εθνικά κράτη, όταν συγκροτούνται, δημιουργούν εθνικούς μύθους. Όμως, όσο μια κοινωνία ζει με ασφάλεια, σταθερότητα και ευημερία, τόσο περισσότερο στρέφεται στο παρόν και στο μέλλον της, αφήνοντας πίσω της την ανάγκη να εξιδανικεύει το παρελθόν. Είναι σαν έναν άνθρωπο που βρίσκεται σε μια καινούργια ερωτική σχέση και περνά καλά. Ζει το παρόν και ανυπομονεί για το μέλλον, χωρίς να αναπολεί τις παλιές του σχέσεις. Πότε εξωραΐζουμε τις προηγούμενες; Όταν η τωρινή μας σχέση δεν πηγαίνει καλά. Το ίδιο συμβαίνει και με τις κοινωνίες: όταν το παρόν είναι δύσκολο και το μέλλον αβέβαιο, επιστρέφουν σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν. Η Ελλάδα, όπως και πολλές βαλκανικές χώρες, δεν γνώρισε για μεγάλα χρονικά διαστήματα αυτή την ευημερία. Έτσι, δυσκολεύτηκε να απαγκιστρωθεί από την ηρωική, εξωραϊσμένη και συχνά λανθασμένη εικόνα του παρελθόντος της.

–Μήπως έπαιξε ρόλο και η ποικιλομορφία του νεοσύστατου ελληνικού κράτους σε αυτή την ανάγκη, ώστε να δομηθεί μια εθνική συνείδηση που δεν υπήρχε; Ναι, γιατί στα Βαλκάνια γενικά υπάρχει μια πανσπερμία εθνολογικών και πολιτισμικών υλικών, όπου έπρεπε εκ των υστέρων να παρουσιαστούν σαν να είναι ενιαία. Ξέρουμε ότι στην Ελλάδα, για παράδειγμα, η εθνική ταυτότητα οικοδομήθηκε μέσα από το σχολείο και μέσα από την επίσημή του γλώσσα. Κι αυτό καμιά φορά γινόταν με βία. Δηλαδή είναι πολλές οι μαρτυρίες που έχουμε για σχολεία στη Βόρεια Ελλάδα, στην περιοχή της Φλώρινας για παράδειγμα, όπου τα παιδιά αν μιλούσαν σλαβομακεδονικά, ο δάσκαλος καλούσε τους γονείς τους στο σχολείο. Ακόμα και πρόσφατα, όταν η Banda Entopica τραγούδησε στη Φλώρινα ένα τραγούδι σλαβομακεδονικό παρουσιάστηκε σαν «αλυτρωτικό» και ο δήμαρχος έκρινε ότι ήταν μια πολύ καλή ευκαιρία να πουλήσει πατριωτισμό στους συντοπίτες του. Το κοινό στοιχείο των βαλκανικών χωρών είναι ότι υπήρχαν ανακατεμένοι πληθυσμοί. Αυτό είναι κάτι που δημιουργεί προβλήματα στη μετέπειτα αφήγηση, που θέλει αυτά τα εδάφη να ήταν πάντοτε συγκεκριμένα, εθνικά. Οπότε αφαιρούμε από την Ιστορία τα ενοχλητικά κομμάτια και ό,τι και όποιον μάς τα θυμίζει τείνουμε να τον θεωρούμε προδότη.

–Στα χρόνια του Βυζαντίου ο όρος «Έλληνας» ήταν συνδεδεμένος με την ειδωλολατρεία, αναφέρεις. Πώς αυτοπροσδιορίζονταν, όμως, τότε οι ορθόδοξοι κάτοικοι του σημερινού ελληνικού χώρου; Είναι χαρακτηριστικό ότι και ο Κοσμάς ο Αιτωλός έλεγε στους υπόδουλους Χριστιανούς «δεν είστε Έλληνες, δεν είστε ασεβείς, αιρετικοί, άθεοι, αλλ’ είστε βαπτισμένοι στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Για το πώς αυτοπροσδιορίζονταν, εξαρτάται ξεκάθαρα για ποια περίοδο μιλάμε. Δηλαδή, όταν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία χωρίστηκε στα δύο και έγινε Ανατολική και Δυτική, από τον Μέγα Θεοδόσιο, είχαμε ουσιαστικά μια συναυτοκρατορία. Όταν οι Οστρογότθοι κατέλυσαν τη Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, έμεινε η Ανατολική, στην οποία ανήκαν και τα σημερινά ελλαδικά εδάφη. Η αυτοκρατορία που εμείς αποκαλούμε Βυζάντιο, δεν ονομαζόταν, όπως γνωρίζουμε, έτσι, αλλά Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και ο τίτλος των αυτοκρατόρων ήταν «Ελέω Θεού αυτοκράτωρ των Ρωμαίων». Οι κάτοικοι αυτών των περιοχών, λοιπόν, ήταν Ρωμαίοι. Όταν τον 15^ο αιώνα οι Οθωμανοί κατέκτησαν όλα τα εδάφη της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αποκαλούσαν τους κατοίκους τους «rum», δηλαδή Ρωμαίους, που προσδιόριζε τους χριστιανούς υπηκόους του σουλτάνου. Αναφέρονταν, όμως, σε πολλούς διαφορετικούς λαούς, όχι μόνο στους Έλληνες. Οι Έλληνες, το «rum» το μετέτρεψαν σε «Ρωμιοί». Εκείνα τα χρόνια οι άνθρωποι πρότασσαν την τοπική τους ταυτότητα. Έλεγαν «είμαι Σουλιώτης» ή «είμαι Μανιάτης». Και πάλι, όμως, εξαρτάται από το για πότε ακριβώς μιλάμε -η Βυζαντινή περίοδος απλώνεται σε πάνω από 1.100 χρόνια- για ποια περιοχή και τι άνθρωπος είναι αυτός στον οποίο αναφερόμαστε. Αλλιώς θα απαντούσε ένας αγρότης, αλλιώς ίσως ένας έμπορος, αλλιώς πιθανότατα ένας λόγιος. Μιλάμε για ανθρώπους με πολύ διαφορετική εικόνα του κόσμου. 

–Πότε απενοχοποιήθηκε ο χαρακτηρισμός «Έλληνας»; Όπως συνέβη σε όλο τον κόσμο – την εποχή των εθνογενέσεων. Δηλαδή, τον 18ο και τον 19ο αιώνα, όταν γεννιέται η εθνική ιδέα, η ιδέα ότι εμείς είμαστε ένα έθνος. Τι σημαίνει αυτό; Ότι είμαστε άνθρωποι που θέλουμε να ζήσουμε ελεύθεροι σε μια δική μας κοινότητα, με βάση τις δικές μας αποφάσεις. Η διαδικασία της γέννησης των εθνών, στην αρχή ειδικά, είναι ταυτισμένη με τη δημοκρατία. Άρα, είναι ένα πράγμα πολιτικό που έχει να κάνει με την ταυτότητα. Κατά βάση, το έθνος είναι ένα πεδίο απόφασης, η πεποίθηση των ανθρώπων ότι «εμείς ανήκουμε σε αυτό και όχι στο άλλο». Οπότε, προς τον 18ο αιώνα άρχισε η λέξη «Έλληνας», σε κάποια περιβάλλοντα, πρώτα στα πιο μορφωμένα, να αποκτά μια νέα σημασία. Και να αποκτά μία σύνδεση με την αρχαία Ελλάδα. Αυτό το βλέπουμε και από το ότι κάποιοι δίνουν στα παιδιά τους αρχαία ελληνικά ονόματα, αλλά και στα καράβια τους κάποιοι καραβοκύρηδες. Αυτήν την εκδήλωση ανάπτυξης μιας εθνικού τύπου ιστορικής συνείδησης την αποδοκίμαζε ανοιχτά το Πατριαρχείο και ειδικώς ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’, ως ένδειξη απομάκρυνσης από τον χριστιανισμό. Στην πορεία άρχισε αυτό να κατεβαίνει και προς άλλα στρώματα. Αλλά όχι μαζικά. Τα κλέφτικα τραγούδια δεν μιλούσαν για την Ελλάδα και δεν είχαν πατριωτικές αναφορές, παρά μόνο πολύ κοντά στην Επανάσταση. Η έννοια του Έλληνα -ως μέλους του ελληνικού εθνικού κράτους, δηλαδή ως κάτι που έχει νόημα στην καθημερινή ζωή και πρακτική των ανθρώπων- συγκροτείται στις συνειδήσεις των ανθρώπων μέσα από την επαναστατική πράξη το 1821 και «ολοκληρώνεται» μετά την Επανάσταση, μέσα από τους μηχανισμούς του εθνικού κράτους που ενοποιούν το πολυποίκιλο σώμα: την εκπαίδευση, τον στρατό, την δημόσια διοίκηση και άλλους που φέρνουν κοντά τα διαφορετικά υλικά του έθνους και τους επιβάλουν μία κοινή γλώσσα.

–Ένα παράδειγμα μύθου, είναι η φράση που αποδόθηκε στον Τσόρτσιλ, «δεν θα λέμε πια πως οι Έλληνες πολεμούν σαν ήρωες, αλλά ότι οι ήρωες πολεμούν σαν Έλληνες». Υπήρξε όντως σκόπιμη παραπληροφόρηση και από το Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας; Το 2007 είχε βγει μια ανακοίνωση του Υπουργείου Παιδείας που έλεγε ότι αυτή τη φράση την είχε πει μάλλον ο Φίλιπ Νόελ-Μπέικερ, που ήταν υπουργός του Τσόρτσιλ που είχε τιμηθεί  αργότερα με το Νόμπελ Ειρήνης. Το Υπουργείο Εξωτερικών, δυο χρόνια μετά, είχε βγάλει ένα βίντεο που έδειχνε τον Τσόρτσιλ να λέει αυτή τη φράση, το οποίο ήταν πλαστό. Αλλά νομίζω ότι έχει σημασία το γεγονός πως το πιστέψαμε εύκολα. Γιατί πιστεύουμε εύκολα συνήθως αυτά που μας κάνουν χαρούμενους και επιβεβαιώνουν τις προηγούμενες αντιλήψεις μας. Μόνο που ξέρουμε ότι δεν το είπε, γιατί έχουμε στο αρχείο Τσόρτσιλ όλες τις δηλώσεις, τα άρθρα, τις ομιλίες του, τα πάντα. Οπότε, όποιος θέλει, επειδή το αρχείο είναι διαθέσιμο και στο διαδίκτυο, μπορεί να ερευνήσει εκεί και να δει ότι δεν υπάρχει πουθενά καμία τέτοια δήλωση ή κάποια που να της μοιάζει.

–Γιατί πιστεύεις ότι έχουμε ανάγκη να παρουσιάζουμε τους ήρωες ως αψεγάδιαστες μορφές; Όταν βλέπουμε μια ταινία ή μια σειρά, αυτό που μας γοητεύει συνήθως στις πρωταγωνιστικές φιγούρες, είναι ότι έχουν και γκρίζα σημεία, φως και σκοτάδι, οι αντιφάσεις τους. Στην πραγματικότητα, και οι πρωταγωνιστές των ιστορικών γεγονότων ήταν κάπως έτσι και πρέπει να τους βλέπουμε χωρίς να φοβόμαστε να αντικρίσουμε τις σκοτεινές τους πλευρές, επειδή δεν θα μπορούμε να τους τιμούμε. Πάλι θα μπορούμε να τους τιμούμε, αλλά ως αυτό που ήταν. Τα πρότυπά μας πρέπει να είναι πραγματικοί άνθρωποι, για να μπορούμε να λειτουργήσουμε και εμείς -ως κανονικοί άνθρωποι- όπως κι αυτά. Ο Καραϊσκάκης, για παράδειγμα, ήταν ένας άνθρωπος ο οποίος, στο τέλος της Επανάστασης, σκοτώθηκε πολεμώντας υπέρ της, αλλά στην αρχή ήταν με το ένα πόδι μέσα και με το άλλο πόδι έξω. Απ’ τη μία πολεμούσε τους Οθωμανούς και από την άλλη προσπαθούσε να ειρηνεύσει μαζί τους. Έχουμε και τον Ανδρούτσο στο μυαλό μας σαν το αθώο θύμα των εμφυλίων, αλλά δεν θυμόμαστε ότι τον είχαν συλλάβει γιατί έκανε συμφωνίες με τους Οθωμανούς. Οι άνθρωποι, όμως, εκείνης της εποχής δεν είχαν γεννηθεί σε ένα εθνικό κράτος όπως εμείς. Έκαναν μεν την επανάσταση, αλλά δεν ήξεραν ακριβώς τι ήθελαν να κάνουν με αυτήν ή δεν το ήξεραν όλοι. Επομένως, μπορεί να είχαν μια επαμφοτερίζουσα στάση.

–Τι συμβαίνει, όμως, με τους «σκοτεινούς» πρωταγωνιστές, που όμως απέκτησαν μια διττή υστεροφημία, όπως ο Γρίβας στην Κύπρο ή ο Μεταξάς στην Ελλάδα; Εκεί είναι άλλο ζήτημα. Εκεί έχουμε πρόσωπα που πολλές πτυχές της δράσης τους κρύβονται από τον κυρίαρχο λόγο, όπως είναι η περίπτωση του Γρίβα. Στην περίπτωση του Μεταξά, σε συγκεκριμένες πολιτικές συγκυρίες, αυτές οι αρνητικές πτυχές χάνονται όταν κάποιοι κρίνουν ότι πρέπει να «ταΐσουν» στον κόσμο περισσότερο εθνικισμό και αυταρχισμό, γιατί δεν μπορούμε να τον ταΐσουμε και τίποτα άλλο. Εγώ θυμάμαι από τη δεκαετία του ‘90, που ήμουν στο δημοτικό, να ακούω στο σχολείο ότι ο Μεταξάς ήταν δικτάτορας και ότι το «Όχι» το είπε ο λαός. Τα επόμενα χρόνια, σιγά σιγά, αυτή η αφήγηση ένιωθα ότι χανόταν από τον δημόσιο λόγο. Γιατί στην Ελλάδα είχαμε τα μνημόνια. Και γιατί, προκειμένου να αντιμετωπιστεί από τις κυβερνήσεις η λαϊκή αντίδραση, έπρεπε να μην ευνοείται οτιδήποτε μπορούσε να θυμίζει μια πιο αγωνιστική ή μια πιο ριζοσπαστική εκδοχή της ελληνικής Ιστορίας. Άρα, ο Μεταξάς δεν έπρεπε τόσο πολύ να παρουσιαστεί σαν δικτάτορας που κυνηγούσε δημοκρατικούς πολίτες και αριστερούς, αλλά σαν εκπρόσωπος του εθνικού συμφέροντος. Ο τρόπος που βλέπουμε το παρελθόν ή που προσπαθούν οι φορείς του κυρίαρχου λόγου ή οι εξουσίες να μας κάνουν να δούμε το παρελθόν έχουν να κάνουν κάθε φορά με τις ανάγκες του παρόντος. Οι ιστορικοί πρέπει να προσπαθούμε να αντιστεκόμαστε σε αυτές τις τάσεις και να εφοδιάζουμε τους ανθρώπους, την κοινωνία, τους πολίτες, με ρεαλιστικά, πραγματικά σχήματα, ερμηνείες και γεγονότα για την Ιστορία. Και από εκεί και πέρα, ο καθένας μπορεί να κρίνει αν ο Μεταξάς ήταν ένας θετικός ή αρνητικός παράγοντας, αλλά με βάση την προσωπική του ιδεολογία και την προσωπική του ηθική.

–Το βιβλίο το αφιέρωσες «Σε όσους αντέχουν να γκρεμίζουν τους μύθους τους και να αντικρίζουν τα συντρίμμια της καινούργιας αλήθειας». Είναι όντως τόσο δύσκολο να γκρεμίζεις μύθους; Είναι δύσκολο, κυρίως όταν αυτός ο μύθος είναι κάτι που έχεις μέσα σου, που αγαπάς. Και για μένα υπήρχαν πράγματα που ήταν δυσάρεστα όταν αποκαλύφθηκε η αλήθεια. Για παράδειγμα, κι εγώ είχα ακούσει και πίστευα ότι η Μάχη της Κρήτης είχε ως αποτέλεσμα να καθυστερήσουν οι Γερμανοί να επιτεθούν στη Σοβιετική Ένωση και, άρα, να τους προλάβει ο βαρύς ρωσικός χειμώνας. Και πως ήταν αυτή η αρχή του τέλους του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και της ήττας των Ναζί. Μια ωραία ιστορία που έδειχνε ότι, παρά την ήττα, καταφέραμε να συμβάλουμε στη νίκη. Δεν είναι αλήθεια, όμως. Αλλά τελικά, μέσα από τα συντρίμμια αυτού του μύθου, μπορεί να βγει μια καινούργια αλήθεια. Να μάθουμε ότι, σε κάθε περίπτωση, έχει νόημα να αγωνίζεσαι μέχρι τέλους για την ελευθερία σου.

–Γράφεις πως σε πολλές περιπτώσεις δεν χρειαζόμαστε τον μύθο, γιατί η πραγματικότητα είναι εξίσου όμορφη… Ενδεχομένως και ακόμη πιο όμορφη. Συχνά με ρωτούν ποιο είναι το πρόβλημα με τους μύθους, ειδικά όταν αυτοί λειτουργούν υπέρ του έθνους ή της ελευθερίας. Το πρόβλημα είναι ότι μας στερούν τη δυνατότητα να γνωρίσουμε την αλήθεια, την οποία όλοι έχουμε δικαίωμα να γνωρίζουμε. Παράλληλα, μας εξοικειώνουν με λανθασμένους τρόπους κατανόησης του παρελθόντος, τους οποίους μεταφέρουμε και στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρόν. Επιπλέον, όσοι αναπαράγουν αυτούς τους μύθους αποκτούν αξιοπιστία και μπορούν να χτίζουν πάνω στην άγνοια που καλλιεργούν δημοσιογραφικές, εκδοτικές ή πολιτικές καριέρες. Αυτό βλάπτει τη συλλογική πνευματική και πολιτική ζωή. Υπάρχει, όμως, και κάτι ακόμη: οι μύθοι κρύβουν την πραγματική ομορφιά της Ιστορίας. Η Επανάσταση του 1821, η Εθνική Αντίσταση, το Έπος του ’40 είναι γεγονότα με τόσο μεγάλη ιστορική σημασία και λάμψη, ελληνική αλλά και ευρωπαϊκή, που δεν χρειάζονται ψεύτικα στολίδια.

–Ανέφερες, επίσης, ότι η γνώση της ιστορικής αλήθειας είναι συνυφασμένη με την ίδια τη δημοκρατία. Πώς το αντιλαμβάνεσαι; Κανείς δεν έχει δικαίωμα να αποφασίζει για λογαριασμό μας τι δικαιούμαστε να γνωρίζουμε. Η αλήθεια είναι προϋπόθεση για μια ουσιαστική συζήτηση. Συχνά προβάλλεται η ανάγκη να αποφεύγουμε τις συγκρούσεις, όμως η επιστήμη, η πολιτική και οι ιδέες εξελίσσονται μέσα από αυτές. Για να είναι, ωστόσο, οι διαφωνίες παραγωγικές, πρέπει να βασίζονται στη γνώση των γεγονότων. Πρώτα χρειάζεται να συμφωνήσουμε στο τι συνέβη και έπειτα να διαφωνήσουμε για την ερμηνεία του. Αυτό είναι ζήτημα δημοκρατίας.

• Info: Ο Σταύρος Παναγιωτίδης βρέθηκε στην Κύπρο για παρουσιάσεις που διοργάνωσε Βιβλιοπωλείο Περιδιάβαση, με αφορμή τα δύο βιβλία του «Μύθοι, παρεξηγήσεις και άβολες αλήθειες της ελληνικής Ιστορίας», που κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Κέδρος.

Ελεύθερα, 08.11.2026