Η κουλτούρα του καθήκοντος

Πίσω από τους ακρωτηριασμούς διαδηλωτών και τις χιλιάδες συλλήψεις νέων στη Γαλλία, πίσω από τους ανελέητους ξυλοδαρμούς διαδηλωτών στο Βέλγιο, στην Ιταλία, πίσω από την εφαρμογή του κρατικού μίσους προς τη νεολαία στο πεδίο, στέκει το «αστυνομικό καθήκον».

Ο αστυνομικός που εκτελεί εντολές στα Τίρανα πατώντας τη σκανδάλη που εξαπολύει πλαστική σφαίρα στο πρόσωπο κάποιας νεαρής, «εκτελεί εντολές», «κάνει τη δουλειά του».

Πίσω, δε, από την ανοχή, αποδοχή ή υποστήριξη αυτής της κανονικότητας στέκει μια ολόκληρη κουλτούρα, ένα ολόκληρο πολιτισμικό εποικοδόμημα που δεν έχει να κάνει αποκλειστικά με την ιδεολογική τοποθέτηση του θεατή. Η συζήτηση γύρω απ’ αυτή την γραφειοκρατική κουλτούρα μάς έρχεται από πολύ παλιά και πάει πολύ πιο πέρα από τα στενά όρια της κρατικής καταστολής σε βάρος των κοινωνικών διεκδικήσεων: την κουλτούρα του νομικού θετικισμού. Και όχι, αυτό το κείμενο δεν απευθύνεται σε νομικούς.

Πριν μερικές μέρες, όταν η οργή των μαθητών είχε μόλις ξεσπάσει στη Γαλλία, συμμετείχα ως εισηγητής, υπό τη νομική μου ιδιότητα, σε μια τριήμερη κατάρτιση 50 αξιωματικών της Αστυνομίας Κύπρου με τίτλο «Αστυνόμευση Ρατσιστικών Εγκλημάτων σε βάρος ΛΟΑΤΚΙ+ – Εκπαίδευση για μια Επαγγελματική Αστυνομική Ανταπόκριση» που πραγματοποιήθηκε υπό τη σκέπη του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Η δική μου παρέμβαση αφορούσε στη σύγκρουση αλλά και στη συνάντηση της «ρουτίνας του νομικού θετικισμού» με την «κουλτούρα της επαγγελματικής κοινωνικής παρέμβασης». Θα πει κάποιος, «μα καλά, τι δουλειά έχει η αστυνομία να παρεμβαίνει κοινωνικά; Δεν είναι ίδρυμα, δεν είναι κοινωνική υπηρεσία. Άλλωστε, στη δημοκρατία η αστυνομία καλά θα κάνει να απέχει από τα κοινωνικά ζητήματα».

Η ιδέα της συνάντησης των δύο ρόλων της αστυνομίας δεν είναι φυσικά δικιά μου. Μέχρι τη δεκαετία του ’60, σε όλον τον δυτικό κόσμο, κυριαρχούσε πέραν πάσης αμφισβήτησης αυτό που οι θεωρητικοί του δικαίου ονομάζουν «νομικός θετικισμός». Ο «νομικός θετικισμός» βασίζεται στην κυριαρχία του «θετικού δικαίου», του δικαίου δηλαδή που θέσπισε ο Διαφωτισμός μέσω των νομοθετικών σωμάτων, επί του «φυσικού δικαίου» που επικρατούσε «ελέω θεού» μέχρι να πέσει η Βαστίλλη και να αποκεφαλιστεί η Μαρία Αντουανέτα.

Πρακτικά, το θετικό δίκαιο απορρίπτει οποιαδήποτε σύνδεση με την ηθική, την μεταφυσική και οποιαδήποτε άλλη εξωτερική επιρροή. «Τι λέει ο νόμος; Μόνο αυτό μας ενδιαφέρει»: αυτή η θέση μοιάζει λογική, δημοκρατική, δίκαιη.

Πώς μεταφράζεται ο νομικός θετικισμός επί του πεδίου της αστυνόμευσης; Αν π.χ. κάποιο LGBTQI+ άτομο καταγγείλει σε βάρος του ρατσιστικό έγκλημα, ο αστυνομικός είναι υποχρεωμένος να το διευρευνήσει μόνο και μόνο γιατί το λέει ο νόμος. Και πριν, όμως, θεσπιστεί ειδική νομοθεσία για την προστασία των LGBTQI+ ατόμων, υπήρχε και νομοθεσία και συνταγματικό πλαίσιο (θετικό δίκαιο, δηλαδή) που προστάτευε αυτή την ομάδα.

Γιατί οι υποθέσεις που διερευνούνταν τότε ήταν υποπολλαπλάσιες των σημερινών; Μα γιατί η κουλτούρα κοινωνικής παρέμβασης δεν είχε ακόμα αγγίξει τη ρουτίνα του νομικού θετικισμού στην αστυνόμευση.

Σαν παράδειγμα άκριτης «επιτέλεσης του καθήκοντος» εκ μέρους των αστυνομικών έφερα το παράδειγμα της αστυνομικής επέμβασης που επέσπευσε τον θάνατο του Ζακ Κωστόπουλου μετά τη δολοφονική επίθεση που δέχτηκε από τον κοσμηματοπώλη και τον μεσίτη στην οδό Γλάδστωνος, στην Αθήνα, στις 21 Σεπτεμβρίου 2018. Σε αυτή την περίπτωση το «καθήκον» οδήγησε στην αλλοίωση του τόπου του εγκλήματος, στην παρ’ ολίγον απώλεια αποδεικτικού υλικού, στην παραλίγον αθώωση των δραστών, αλλά και στη μη επιβολή οποιασδήποτε διοικητικής κύρωσης σε βάρος των αστυνομικών.

«Εγώ έκανα τη δουλειά μου; Την έκανα. Δεν μπορεί να μου πει κανένας τίποτα». Έλα που το στεγαστικό, η ακρίβεια, το δημογραφικό, το περιβαλλοντικό απαιτούν χρήσιμους ενήλικες και όχι απλά απυρόβλητους επαγγελματίες. Όλοι «τη δουλειά μας κάνουμε» και να πού φτάσαμε.

Για να ξανανοίξουμε «Προμηθέα Δεσμώτη». Για πάμε λίγο Αισχύλο. Από τη μετάφραση του αείμνηστου Γιώργου Μπλάνα που διέθετε ο ίδιος τα έργα του ελεύθερα στο διαδίκτυο. Το Κράτος και η Βία εκτελούν την εντολή του Δία οδηγώντας τον Προμηθέα στον Ήφαιστο για να τον σταυρώσει στον Καύκασο. Απαντά ο Ήφαιστος:

«Κράτος και Βία, το έργο,

που σας ανέθεσε ο πατέρας,

το εκτελέσατε άψογα.

Μπορείτε να επιστρέψετε ικανοποιημένοι.

Όμως εγώ… Ναι· δεν τολμώ να ρίξω στον χειμώνα

Τέτοιου γκρεμού θεό αδελφό. Κι ανάγκη να τολμήσω.»

Ελεύθερα, 25.10.2026