Συνοικισμός: Το Λάρνακα 2030 ενεργοποιεί τις προσφυγικές γειτονιές ως χώρους πολιτισμού

Με επίκεντρο τον εκτοπισμό, τη μνήμη και την ανθεκτικότητα των κοινοτήτων, μια από τις εμβληματικές δράσεις του Λάρνακα 2030, επαναπροσδιορίζει τους προσφυγικούς συνοικισμούς της πόλης ως ζωντανά εργαστήρια φροντίδας, δημιουργίας και συμπεριληπτικών προοπτικών για το μέλλον των πόλεων.

O «Συνοικισμός», συνδέει τις γειτονιές της Λάρνακας με αντίστοιχους οικισμούς σε ολόκληρη τη Νοτιοανατολική Μεσόγειο, μετασχηματίζει τις ιστορίες απώλειας σε κοινή πολιτιστική κληρονομιά, καλλιτεχνική δημιουργία και πρότυπα κοινωνικής μέριμνας.

Η λέξη «Συνοικισμός» φέρει διττή σημασία. Ετυμολογικά, παραπέμπει σε έναν τόπο όπου οι άνθρωποι ζουν μαζί. Ιστορικά, συνδέεται με τους προσφυγικούς οικισμούς: στην Ελλάδα μετά το 1922, στην Παλαιστίνη και τον Λίβανο, στα Βαλκάνια και στην Κύπρο μετά το 1974. Μόνο στη Λάρνακα δημιουργήθηκαν εννέα τέτοιοι συνοικισμοί, οι οποίοι αναδιαμόρφωσαν την ταυτότητα και την καθημερινή ζωή της πόλης.

Η καλλιτεχνική διευθύντρια του Λάρνακα 2030, Κέλλυ Διαπούλη και η ακαδημαϊκός Νάτια Χαραλάμπους, που επιμελούνται τη δράση «Συνοικισμός», μιλούν για τη σημασία των προσφυγικών συνοικισμών ως ζωντανών τόπων μνήμης και πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και για τον ρόλο του πολιτισμού στην ανάδειξη και τον επαναπροσδιορισμό τους.

Συνοικισμοί – θερμοκοιτίδες κοινωνικής τέχνης 

«Οι Συνοικισμοί είναι γειτονιές που δημιουργήθηκαν για να στεγάσουν ανθρώπους που έχασαν τον τόπο και το σπίτι τους. Και αυτό τους δίνει ένα πολύ ιδιαίτερο κοινωνικό, αλλά και συμβολικό βάρος» αναφέρει η Κέλλυ Διαπούλη. «Από την Ελλάδα και την Κύπρο μέχρι τον Λίβανο και την Παλαιστίνη, είναι συνήθως λαϊκές γειτονιές, συχνά υποβαθμισμένες, που όμως κουβαλούν μέσα τους απίστευτες ιστορίες ζωής. Ιστορίες ανθρώπων που έχασαν σχεδόν τα πάντα και ξεκίνησαν ξανά. Με μια λέξη, είναι σύμβολα ανθρωπιάς. Και για εμάς η ανθρωπιά είναι ο θεμελιώδης Κοινός Τόπος μιας κοινωνίας που θέλει να επενδύει στη φροντίδα, τη δημοκρατία και την ανθεκτικότητα. Κάθε ιστορία που ακούς στον Συνοικισμό είναι μια ζωντανή μαρτυρία απώλειας, αξιοπρέπειας, δύναμης και νέας αρχής», προσθέτει.

Σύμφωνα με την ίδια, το έργο Συνοικισμός, μετατρέπει αυτές τις ιστορίες και τις πραγματικότητες σε υλικό καλλιτεχνικής δημιουργίας. «Προσκαλούμε καλλιτέχνες να γνωρίσουν τη γειτονιά και τους ανθρώπους της και μαζί με τους κατοίκους, να δημιουργήσουν νέα έργα γύρω από τον εκτοπισμό, τη μνήμη και τη δύναμη της επανεκκίνησης. Φιλοδοξία μας είναι οι Συνοικισμοί της Λάρνακας να εξελιχθούν σε θερμοκοιτίδες κοινωνικής τέχνης».

Καλλιτέχνες στον Συνοικισμό Αγίων Αναργύρων

Φέτος η δράση έχει ξεκινήσει από τον Συνοικισμό Αγίων Αναργύρων. Μέσα από το ευρωπαϊκό έργο MedSEA, οκτώ καλλιτέχνες ζουν για έναν μήνα στη γειτονιά, γνωρίζουν τους ανθρώπους της, ακούν τις ιστορίες τους και θα δημιουργήσουν μαζί τους. Αυτή η πρώτη συνάντηση θα καταλήξει στο πρώτο Φεστιβάλ Συνοικισμός, στις 30–31 Οκτωβρίου.

Στο έργο συμμετέχουν οι Αναστασία Παβλένκο (Ουκρανία/ Κύπρος), Αϊμέν Γκουμπάα (Τυνησία), Φραντσέσκο Γκρεχ (Μάλτα και Βικτόρια 2031 ΕΠΠ), Λιμπερτάδ Πόθο (Ισπανία), Μαρτίνα Σέντα (Ιταλία), Μαρία Άλβες (Πορτογαλία), Στσέπαν Πόποβιτς (Μαυροβούνιο και Νίκσιτς 2030 ΕΠΠ) και Θεοδώρα Ανδρέου (Κύπρος).

Πολιτιστική κληρονομιά και αστική μνήμη

Από το 2026 έως το 2028, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Έρευνας για την Κοινωνία και την Αστική Μορφή (Society and Urban Form Research Lab) του Πανεπιστημίου Κύπρου, θα καταγραφεί η ιστορία του προσφυγικού συνοικισμού Αγίων Αναργύρων στη Λάρνακα. Μέσα από τη χωρική χαρτογράφηση, την αρχειακή έρευνα και την καταγραφή προφορικών μαρτυριών των κατοίκων, θα συντεθεί η αρχιτεκτονική και κοινωνική μνήμη της γειτονιάς.

«Πενήντα χρόνια μετά την εκτόπιση περίπου 170.000 ανθρώπων το 1974, οικισμοί όπως οι Άγιοι Ανάργυροι στη Λάρνακα παραμένουν ζωντανά αρχεία ανθεκτικότητας, συλλογικής μνήμης και αστικής ταυτότητας — χώροι που σπάνια αναγνωρίζονται για την πολιτιστική και αρχιτεκτονική τους αξία» αναφέρει η καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Κύπρου Νάτια Χαραλάμπους, εξηγώντας πως «ο Συνοικισμός είναι ένα ερευνητικό και πολιτιστικό έργο που επαναπροσδιορίζει τους προσφυγικούς οικισμούς της Κύπρου ως αναπόσπαστο μέρος της αστικής μας κληρονομιάς.

Ο Συνοικισμός φιλοδοξεί να αναδείξει ένα μεταφέρσιμο μοντέλο συμμετοχικής πολιτιστικής κληρονομιάς για ευρωπαϊκές πόλεις που αντιμετωπίζουν ζητήματα μετανάστευσης και κοινωνικής ένταξης. Ως μέρος του Λάρνακα 2030, αποδεικνύει ότι ο πολιτισμός μπορεί να είναι εργαλείο δικαιοσύνης, μνήμης και αστικής αναζωογόνησης», τονίζει η ίδια.

Από το 2028 έως το 2029, καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες και κάτοικοι θα συνεργαστούν για να επαναπροσδιορίσουν τους Αγίους Αναργύρους ως μια γειτονιά φροντίδας, όπου η κοινωνική κατοικία συνδέεται με τον πολιτισμό και τη δημιουργία. Σε συνεργασία με διεθνείς εταίρους, θα παραχθούν έργα που θα αναδεικνύουν εμπειρίες εκτοπισμού και καθημερινής ζωής σε προσφυγικούς οικισμούς της ευρύτερης περιοχής.

Ένα μοντέλο για τις πόλεις της Μεσογείου

Το φθινόπωρο του 2030, ο συνοικισμός Αγίων Αναργύρων θα μετατραπεί σε ζωντανό εργαστήριο κοινωνικής φροντίδας, φιλοξενώντας παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο, παραστάσεις, εκθέσεις και συζητήσεις. Οι ιστορίες εκτοπισμού, ανθεκτικότητας και αλληλεγγύης θα παρουσιαστούν με διαφορετικά μέσα, συνδέοντας την τοπική εμπειρία με αντίστοιχες διαδρομές άλλων κοινοτήτων της Μεσογείου.

Τα αποτελέσματα του έργου θα συγκεντρωθούν σε μια ψηφιακή πλατφόρμα αφήγησης και χαρτογράφησης, μια περιοδεύουσα έκθεση και έναν συλλογικό ακαδημαϊκό τόμο. Το υλικό θα μπορεί να αξιοποιηθεί και σε άλλους προσφυγικούς οικισμούς, δημιουργώντας έναν ευρύτερο διάλογο για τη μνήμη, την κατοίκηση και την κοινωνικά συμμετοχική τέχνη.