Εγκάρδιο δώρημα στην ποιήτρια της Αμμοχώστου

Μαρία Μιχαηλίδου, «Κλαίρη Αγγελίδου, μία πότνια αλς. Η θάλασσα στο λογοτεχνικό έργο της Κλαίρης Αγγελίδου», Εκδόσεις Ηλία Επιφανίου, 2026

Το νεοεκδοθέν βιβλίο της δρος Μαρίας Μιχαηλίδου εστιάζει την ερευνητική της ακάματη  γραφίδα σε μιαν εξόχως ενδιαφέρουσα μονογραφία θεματικής, που πραγματεύεται πολύπτυχες και πολυκύμαντες όψεις της θάλασσας στο δαψιλές ποιητικό και πεζογραφικό έργο της αξέχαστής μας Κλαίρης Αγγελίδου.

Εξ ου και ο πίνακας θαλασσογραφίας, συμβολικής πολυσημίας, Τεύκρου Αγγελίδη, που φιλοτεχνεί το βαθυκύανο εξώφυλλο με τις γλαυκές αποχρώσεις. Ένα επίπονο, ομολογουμένως, εγχείρημα και πραγματικός άθλος ενδελεχούς διείσδυσης σε όλο το εργογραφικό corpus, ήτοι στις δεκατέσσερις ποιητικές συλλογές, μη συμπεριλαμβανομένων των μεταφραστικών εκδόσεων, στα τέσσερα βιβλία μυθιστορηματικού, αφηγηματικού και δοκιμιακού περιεχομένου, καθώς και στις τρεις αξιόλογες μελέτες.

Οφειλόμενο το πόνημα και σημαντικός ο οβολός εντρύφησης στη συγγραφική πορεία της φερέκαρπης δημιουργίας πενήντα ολόκληρων χρόνων, από το 1967 μέχρι το 2017. Συγχρόνως, ένα εγκάρδιο δώρημα, αντάξιο των πολύχρονων δεσμών φιλίας και της πολυεπίπεδης γόνιμης συνεργασίας, των αγαπητικών αισθημάτων σεβασμού, εκτίμησης και θαυμασμού, που έτρεφε η Μιχαηλίδου προς το πρόσωπο της Αγγελίδου, το ενάρετο ήθος και την ακατάβλητη αγωνιστικότητά της στις ποικιλώνυμες επάλξεις του χρέους, την πολυσχιδή της αεικίνητη δράση και την αφειδή προσφορά της στην παιδεία και την ποιοτική αναβάθμιση του πολιτισμού του τόπου μας από πλείστα όσα πολιτειακά αξιώματα και πνευματικά σωματεία τον υπηρέτησε με ακαταπόνητο ζήλο.

Αυτά και τόσα άλλα αξιόλογα καταθέτει στη συγκροτημένη εισαγωγή της η συγγραφέας της παρούσας έκδοσης για τη ζωή και τα επιτεύγματα μιας από τις κορυφαίες γυναικείες μορφές και καταξιωμένες πληθωρικές προσωπικότητες, που έγραψαν ιστορία στα πολιτικοκοινωνικά και πολιτισμικά δρώμενα της Κύπρου.

Ενδεικτικά τα επιλεγμένα αποσπάσματα στις εισαγωγικές σελίδες από τιμητικά αφιερώματα, συγκεντρωτικούς τόμους και πρακτικά μεταθανάτιου προς τιμήν της συνεδρίου, που φωτίζουν εκφάνσεις των δραστηριοτήτων, όπως και αναλυτικές προσεγγίσεις στην ποίησή της, μεταξύ των οποίων το εμπεριστατωμένο φιλολογικό μελέτημα υπό τον τίτλο «“Ιμερτής Κύπρου Έπεα” – Η ποιητική κατάθεση της Κλαίρης Αγγελίδου» (2008) του νεοελληνιστή Καθηγητή Θεοδόση Πυλαρινού, ο οποίος και προλογίζει και αποτιμά τόσο την αξιέπαινη εργασία της Μιχαηλίδου όσο και τη συνώνυμη της θαλασσοφίλητης πόλης της ψυχή της Αγγελίδου, επισημαίνοντας συγκεφαλαιωτικά: «Με επιμελή τρόπο η συγγραφέας ανίχνευσε μέσα από την ποίηση της Αγγελίδου, και δευτερευόντως από την πεζογραφία της, τη βιωματική σχέση της με το θαλάσσιο στοιχείο, τη θαλασσινή ιδιοσυστασία της, την ποιότητα του οικουμενικού νησιωτικού πνεύματος τού όπου γης Έλληνα και την αξία του στη διαμόρφωση των χαρακτηριστικών της φυλής, συνεξετάζοντας επιβεβαιωτικά τη μετουσίωση των ανωτέρω γνωρισμάτων σε πράξη, αντλώντας απτά παραδείγματα μέσα από το λογοτεχνικό έργο της Αγγελίδου, εφαρμόζοντας δηλαδή στην καθημερινή πράξη όσα η πνευματική λεπταισθησία εκείνης είχε θησαυρίσει στην ψυχή της και είχε καθιερώσει ως αρχές του βίου της.».

Πώς συνάδουν οι εναρμόνιες συγχορδίες μιας τέτοιας αντιστικτικής πολυφωνίας και λεπταισθησίας πνευματικής, όπως με τεκμηριωμένη αντικειμενικότητα την αποτυπώνει ο Πυλαρινός, με την ακροθιγή αναφορά και τη αφοριστική κριτική που ασκείται για την ποίησή της στην ογκώδη «Ιστορία της Νεότερης Κυπριακής Λογοτεχνίας» των Γ.Κεχαγιόγλου και Λ.Παπαλεοντίου ότι δηλαδή στερείται εμβάθυνσης και χαρακτηρίζοντάς την «ελεγειακή, αλλά μονόχορδη».

Παρατήρηση που αντικρούεται εισαγωγικά όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο αλλά και προαγγέλλεται η νοηματική και αισθητική πολυχορδία της ποίησης αυτής, που τεκμαίρεται, ιδίως, μέσα από το κεφάλαιο ανθολογημένων ερωτικών της στίχων. Την πολύχορδη επίσης συνήχηση των ευαίσθητων κραδασμών και των αισθαντικών αναπαλμών σε όλες τις κλίμακες αλλά και σε ελεγειακούς τόνους στους ύμνους και τις θρηνωδίες της ποιήτριας για την άλωση της θαλασσοφίλητης πόλης της ενωτίζεται η συγγραφέας, καθώς εμφαίνεται στην αναθηματική της προμετωπίδα: «Στην πόλη της καρδιάς μας Αμμόχωστο».

Είναι γεγονός ότι στην ποιητική ψυχή και στην επαγρυπνούσα συνείδηση της Κλαίρης Αγγελίδου η Αμμόχωστος ταυτίζεται σε μετωνυμική άρρηκτη σχέση με τη θάλασσά της, όπως καταδεικνύεται στο ποιητικό της έργο, που στοιχειοθετεί το πρώτο εκτενές μέρος του βιβλίου. Εμφανώς δηλωτικά της εγγενούς αυτής σχέσης τα ποιήματα που αυτούσια είτε αποσπασματικά παραθέτει και επαρκώς σχολιάζει η συγγραφέας-ανθολόγος.

Εξ ου και αμέσως μετά το ποιητικό προανάκρουσμα για τη θαλασσόεσσα Αμμόχωστο ή την Αμμοχωστιανή θάλασσα σε ταυτολογία προσωποποίησης και οντολογική ενσάρκωση συνοστέωσης, την κορύφωση του προϊδεασμού συνιστά η αριστοτεχνική συλλογή «Πότνια αλς» (1998), με τη σύζευξη των Ομηρικών λέξεων στον εύστοχο τίτλο να αποδίδουν στην κοσμοπολίτισσα θάλασσα της μεγαλοσύνης, του μύθου και της Ιστορίας την ιερότητα και την αγιότητα θεϊκών διαστάσεων.

Στην καλαίσθητη πολυτελή έκδοση, μεταφρασμένη και στα Αγγλικά, τα Αμμοχώστεια θαλασσινά ποιήματα συνομιλούν με τις ποιητικές εικαστικές δημιουργίες του Τεύκρου Αγγελίδη στο ευτυχέστερο συναπάντημα μάνας και γιου. Αλλά «Ποτνία αλς», δηλαδή Σεβαστή Δέσποινα και Κυρά της Θάλασσας είναι η ίδια η Κλαίρη Αγγελίδου, όπως δικαίως την προσαγορεύει η φίλη μελετήτριά της. Εξάλλου, την άλλη επίσης αισθητικώς άρτια έκδοση των ποιητικών της αφηγήσεων για την αγαπημένη της πόλη ευλόγως τιτλοφορεί «Συνομιλία με την αδελφή μου Αμμόχωστο, Βίοι Παράλληλοι (2001, 2003).

Ιδού από την «Αλς Πότνια οι ακροτελεύτιοι στίχοι του ομώνυμου ποιήματος των εύηχων μουσικών  ρυθμών και των ζωγραφικών εικόνων, της τραγουδιστικής υμνολογίας και της ποιητικής πανδαισίας: «Αγία θάλασσα που τη ζωή μας ομορφαίνεις/ και νανουρίζεις μας γλυκά μ’ αφρογελάσματα/ και φλοίσβους,/ για σένα τα τραγούδια των ναυτών/ κι οι προσευχές μανάδων κι αδελφών/ Πότνια Αλς, αγέραστη, απέραντη, αιώνια.».

Το πρώτο μέρος από το ποιητικό έργο συνθέτουν πέντε ενότητες θεματικής κατηγοριοποίησης και παράθεσης στίχων από αντίστοιχα ποιήματα των συλλογών με τους ακόλουθους τίτλους: Ι.Η θάλασσα (κυριολεκτικά και μεταφορικά), ΙΙ.Το θαλασσινό περιβάλλον (ναύτες, ψαράδες, ταξιδιωτικά μέσα, λιμάνι, νησί, κ.ά.), ΙΙΙ.Η άμμος, η αμμουδιά, τα κρινάκια, ΙV.Ταξίδια, εμπόριο, ξενιτιά, V.Κύπρος–Ελλάδα: Ιστορία, θρύλοι, μυθολογία. Στο δεύτερο μέρος, που αφορά στο πεζογραφικό έργο της Αγγελίδου η συγγραφέας αντλεί αποσπάσματα για τη θάλασσα της Αμμοχώστου σε συνάρτηση με τον κόσμο και τα δρώμενά της. Αξιοσημείωτο στις τελευταίες σελίδες το «Θαλασσινό και Ναυτικό Λεξιλόγιο στην Ποίηση της Κλαίρης Αγγελίδου». Το βιβλίο της Μαρίας Μιχαηλίδου είναι πηγή αναφοράς στην ποιήτρια της Αμμοχώστου.    

Φιλελεύθερος 19.10.2026