Παλαίπαφος: Ο προμαχώνας που εξελίχθηκε σε οχυρωματικό πύργο πριν από 3200 χρόνια

Για πρώτη φορά τεκμηριώνεται η ύπαρξη μνημειώδους οχυρωματικού περιβόλου στην αρχαία Παλαίπαφο – Τα ευρήματα της ανασκαφής του ΕΚΠΑ στα Κούκλια φωτίζουν τη διαδοχική ενίσχυση της οχύρωσης.

Ένα σημαντικό οχυρωματικό σύστημα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που ενισχύθηκε και διευρύνθηκε σε διαδοχικές οικοδομικές φάσεις, έφερε στο φως η ανασκαφή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) στη θέση Μάρτσελλο, στα Κούκλια, στην περιοχή της αρχαίας Παλαιπάφου.

Τα νέα ευρήματα τεκμηριώνουν, για πρώτη φορά, την ύπαρξη μνημειώδους οχυρωματικού περιβόλου στην Παλαίπαφο κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού.

Κεντρικό εύρημα της ανασκαφικής περιόδου του 2026 είναι ένας ορθογώνιος προμαχώνας, ο οποίος σε μεταγενέστερη φάση διευρύνθηκε με την προσθήκη νέας κατασκευής, σχηματίζοντας έναν σχεδόν τετράγωνο πύργο διαστάσεων περίπου 7,4 επί 7,3 μέτρων. Οι διαδοχικές οικοδομικές επεμβάσεις, αλλά και η μεταγενέστερη ενίσχυση των πλευρών του, καταδεικνύουν ότι η οχύρωση αναβαθμιζόταν επανειλημμένα, από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού έως και την Κυπροκλασική περίοδο.

Η ανασκαφή πραγματοποιήθηκε κατά τους μήνες Αύγουστο και Σεπτέμβριο του 2026 από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Κωνσταντίνου Κοπανιά.

Από τον προμαχώνα στον πύργο

Ο ορθογώνιος προμαχώνας χρονολογείται στην Υστεροκυπριακή ΙΙΙΑ περίοδο, προς το τέλος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Σε μεταγενέστερη οικοδομική φάση προστέθηκε σε αυτόν μια κατασκευή σχήματος Π, με αποτέλεσμα να σχηματιστεί ένα σχεδόν τετράγωνο κτίσμα, στο κέντρο του οποίου διαμορφώθηκε θάλαμος επιφάνειας περίπου εννέα τετραγωνικών μέτρων.

Η σχεδόν τετράγωνη κάτοψη, το μεγάλο πάχος των τοίχων και η ύπαρξη του εσωτερικού θαλάμου συνηγορούν υπέρ της ερμηνείας του ως οχυρωματικού πύργου. Από το κτίσμα διατηρούνται σήμερα μόνο τα θεμέλια, με αποτέλεσμα το αρχικό ύψος του να παραμένει άγνωστο.

Η οχύρωση φαίνεται ότι ενισχύθηκε εκ νέου ήδη κατά την Υστεροκυπριακή ΙΙΙΑ περίοδο, με την προσθήκη τοίχου πάχους περίπου 2,7 μέτρων στη βορειοδυτική πλευρά του πύργου.

Μια ακόμη σημαντική επέμβαση σημειώθηκε πολύ αργότερα, τον 4ο αιώνα π.Χ., κατά την ύστερη Κυπροκλασική περίοδο. Τότε προστέθηκε νέος τοίχος για την ενίσχυση της βορειοανατολικής και της νοτιοανατολικής πλευράς του πύργου. Η χρονολόγηση βασίζεται στην κεραμική που εντοπίστηκε στην τάφρο θεμελίωσής του. Πιθανότατα κατά την ίδια περίοδο σημειώθηκε και σημαντική διαπλάτυνση του τείχους.

Στοιχεία για τη χρονολόγηση του τείχους

Τα ευρήματα της φετινής ανασκαφής ενισχύουν τη χρονολόγηση της αρχικής φάσης του τείχους στην Υστεροκυπριακή ΙΙΓ-ΙΙΙΑ περίοδο, στο τέλος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.

Σημαντικό τεκμήριο αποτελεί ένα αδιατάρακτο αρχαιολογικό στρώμα, το οποίο αποκαλύφθηκε φέτος σε σύνδεση με το τείχος και περιείχε κεραμική της ίδιας περιόδου. Στην επιφάνειά του εντοπίστηκε συγκέντρωση μάργας, υλικού που πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε κατά την κατασκευή του τείχους. Η μάργα είχε απλωθεί πάνω από τα λίθινα θεμέλια, δημιουργώντας μια επίπεδη βάση για την κατασκευή της ανωδομής από ωμόπλινθους.

Η θέση Μάρτσελλο βρίσκεται λιγότερο από ένα χιλιόμετρο βορειοανατολικά του ιερού της Αφροδίτης. Προγενέστερες ανασκαφές από βρετανική και γερμανοελβετική αποστολή, καθώς και από το Πανεπιστήμιο Κύπρου, είχαν αποκαλύψει επίμηκες τείχος, μνημειακή πύλη και άλλα σημαντικά κατάλοιπα.

Ωστόσο, παρέμεναν αναπάντητα ερωτήματα σχετικά με τη χρονολόγηση και την ερμηνεία τους. Από το 2021, το ΕΚΠΑ πραγματοποιεί συστηματική ανασκαφική έρευνα με στόχο τη διερεύνηση της ιστορίας της θέσης.

Στην περιοχή που έχει ερευνηθεί από το ΕΚΠΑ δεν έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής οικοδομικές φάσεις της Κυπρογεωμετρικής ή της Κυπροαρχαϊκής περιόδου. Παραμένει, επομένως, ανοικτό το ερώτημα κατά πόσο η οχύρωση βρισκόταν σε συνεχή χρήση στο διάστημα μεταξύ της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και της Κυπροκλασικής περιόδου.

Η συνέχιση της έρευνας και η περαιτέρω μελέτη των ευρημάτων αναμένεται να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση της εξέλιξης του μνημειώδους οχυρωματικού έργου και της θέσης του στην ιστορία της Παλαιπάφου.

Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών, τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα καλύφθηκαν με ύφασμα εδαφοκάλυψης για την προστασία τους.