Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google

Add philenews.com on Google

Με αφορμή την ψηφιοποίηση του αρχείου της Νόνας Μολέσκη, δίνουμε τον λόγο στην Άντρη Κωνσταντίνου, που επιμελήθηκε επιστημονικά το υλικό.

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, η Νόνα Μολέσκη (1956-2023) παρακολουθούσε, σχολίαζε και αξιολογούσε το κυπριακό θέατρο μέσα από τις σελίδες του «Φιλελευθέρου». Το ψηφιοποιημένο αρχείο των κριτικών της, που ανέλαβε η Βιβλιοθήκη του ΤΕΠΑΚ προσφέροντας πρόσβαση σε ερευνητές και κοινό, διασώζει την πορεία μιας ξεχωριστής γραφής, αλλά κι ένα κρίσιμο και εκτενές κομμάτι της θεατρικής ιστορίας του τόπου. Με αφορμή την παρουσίαση του αρχείου σε ειδική εκδήλωση στη Λεμεσό, δίνουμε το βήμα στην επιστημονική επιμελήτρια του αρχείου, Άντρη Κωνσταντίνου (αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Επιστημών της Αγωγής του Πανεπιστημίου Frederick) για όσα αποκαλύπτει το αρχείο.

–Ποια Νόνα Μολέσκη αναδύεται από το αρχείο και σε ποιον βαθμό επιβεβαιώνει ή διαφοροποιεί την εικόνα που είχαμε μέχρι σήμερα; Για να δώσουμε την πλήρη εικόνα, θα πρέπει κατ’ αρχάς να λάβουμε υπόψη τον όγκο και τη χρονική έκταση του υλικού. Στο φυσικό αρχείο υπήρχαν πάνω από 1100 κριτικά σημειώματα. Από την έρευνα δε που έγινε για την τεκμηρίωση του ψηφιακού αρχείου, εντοπίσαμε κι άλλα. Μ’ έναν πρόχειρο υπολογισμό, όταν ολοκληρωθεί αυτή η έρευνα, θα ξεπεράσουν τα 1300. Η συγγραφή αυτών των κριτικών εκτείνεται σε χρονικό διάστημα 35 χρόνων. Συνεπώς η εικόνα είναι σύνθετη και πολυσχιδής. Το σύνολο του υλικού αποκαλύπτει, κατά πρώτο λόγο, την έκταση της προσφοράς της, πράγμα που η διακριτική της παρουσία ως προσωπικότητας, ίσως να μην καθιστούσε εμφανές. Η προσωπική μου εικόνα πάντως, τόσο ως συν-θεάτρια των παραγωγών που παρακολουθούσε εκείνη όσο και ως θεατρολόγος-μελετήτρια του κυπριακού θεάτρου αλλά και από τη γνωριμία μαζί της, ως εκπαιδευτικού και ως ανθρώπου εν γένει, επιβεβαιώνεται από τη μελέτη του υλικού. Κι η εικόνα αυτή αφορά, κυρίως, το ότι η κριτική της εκπορευόταν πρωτίστως από την ειλικρινή, αγάπη της για την τέχνη του θεάτρου, την αφοσίωσή της, θα έλεγα, κι από την έγνοια της για το κυπριακό θέατρο. Αυτή την αφοσίωση τη βρήκα συγκινητική. Επίσης, τιμούσε τους επαγγελματίες του θεάτρου ακόμα κι όταν ήταν αυστηρή, η ευγένεια ήταν βασικό χαρακτηριστικό των κειμένων της.

–Υπήρξαν ευρήματα ή πλευρές του έργου της που σε εξέπληξαν κατά την επεξεργασία του corpus; Αν κάτι με εντυπωσίασε, έχοντας τη μεγάλη εικόνα, είναι το εύρος και το βάθος της γνώσης της για τη δραματουργία και για τη θεατρική πρακτική ανά τον κόσμο, καθώς και η πρωτοτυπία της οπτικής της, η απροσδόκητη και λοξή, ενίοτε, ματιά απ’ όπου εκκινούσε ο σχολιασμός της. Βρήκα πολύ ενδιαφέρον, όμως, το γεγονός ότι τα δικά της κείμενα συνυπήρχαν στο φυσικό αρχείο με κείμενα-απαντήσεις –τα είχε η ίδια φυλάξει– που είχαν δημοσιεύσει καλλιτέχνες, κυρίως σκηνοθέτες και σκηνοθέτριες, που πίστευαν ότι η παράστασή τους αδικείται από την κριτική της Νόνας. Το ψηφιοποιημένο αρχείο συμπεριλαμβάνει αυτές τις απόψεις, παρέχοντας έτσι κι έναν διάλογο περί κριτικής. Η ίδια ποτέ δεν δευτερολογούσε, εντούτοις.

–Τι μπορεί να μας πει η συγκεντρωμένη ανάγνωση τρεισήμισι δεκαετιών κριτικής για την ίδια την εξέλιξη του κυπριακού θεάτρου; Ό,τι εξελίσσεται! Κι η ίδια έχει συνείδηση αυτής της εξέλιξης: προέβαινε σε συγκριτικές παρατηρήσεις και αναγνώριζε τη διεύρυνση των οπτικών και την ανανέωση του θεάτρου με νέο αίμα. Αναφέρω ενδεικτικά το άρθρο της «Το νέο τζύμμα», στο οποίο, το 2016 ήδη, εντοπίζει το φαινόμενο και συγκεντρώνει παραδείγματα που αφορούν την υιοθέτηση της κυπριακής διαλέκτου από το θέατρο του νησιού.

–Η Νόνα παρακολουθούσε το θέατρο και στις δύο πλευρές της διαχωριστικής γραμμής, αλλά και τις ξένες παραγωγές που έφταναν στην Κύπρο. Τι προσθέτει αυτή η ευρύτητα στην αξία του αρχείου; Εξαιρετικά σημαντικές κι οι δύο αυτές περιοχές του αρχείου. Η Νόνα κάνει κάτι ριζοσπαστικό, θα έλεγα: αντιλαμβάνεται την Κύπρο ως ενιαία και παρέχει ορατότητα στην άλλη μεγάλη κοινότητα του νησιού, παρά το εγγενές –αλλά διαχειρίσιμο– εμπόδιο της γλώσσας και παρά τα επίκτητα εμπόδια. Με φυσικότητα, κάνει το θέατρο των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων να συνυπάρχουν, μάς λέει ότι αυτό μπορεί να γίνει. Με τις ξένες παραγωγές που παρακολουθεί (ενίοτε και στο εξωτερικό), αφενός διαφωτίζει το κυπριακό κοινό γι’ αυτές, διευρύνοντας τη ματιά των αναγνωστών/στριών της στήλης της, αφετέρου, εμμέσως, βάζει το τοπικό μας θέατρο στον μεγάλο χάρτη του κόσμου.

–Υπάρχουν πράγματα που η Νόνα έβλεπε τότε και τα οποία σήμερα μοιάζουν ακόμη πιο επίκαιρα; Η Νόνα είχε το εύρος τόσο της παιδείας όσο και της αντίληψης ώστε να εντάσσει τα έργα και τις παραστάσεις στο πολιτισμικό συγκείμενό τους, όταν γράφτηκαν και όταν ανέβαιναν αντίστοιχα – ας μη ξεχνάμε ότι έγραφε για 35 χρόνια κατά τα οποία έγιναν πολλές ανακατατάξεις στην Κύπρο και στον κόσμο. Η ματιά της ήταν διεισδυτική και νομίζω ότι πολλές από τις παρατηρήσεις της για παραστάσεις που παίχτηκαν δέκα, είκοσι ή τριάντα χρόνια πριν διατηρούν το ενδιαφέρον τους.

–Πώς μετατρέπεται το εφήμερο ενός κριτικού σημειώματος σε ιστορικό τεκμήριο; Εφήμερη είναι, από τη φύση της, η θεατρική παράσταση. Αντίθετα, το κριτικό σημείωμα αποτελεί έναν από τους τρόπους να μακροημερεύσει το ίχνος της παράστασης, να κάνει το άλμα από το παρόν (που γίνεται αμέσως παρελθόν) στο μέλλον. Όπως και οι φωτογραφίες από τις παραστάσεις και, πλέον, οι βιντεοσκοπήσεις. Αλλά όταν η κριτική εντοπίζεται μόνο στα έντυπα –και όταν δεν υπάρχει αποδελτίωσή τους– η έρευνα είναι δυσχερής και εξαιρετικά χρονοβόρα αλλά, συνήθως, όχι αδύνατη. Ένα δημόσιο αρχείο όμως, και δη ένα ανοιχτό ψηφιοποιημένο αρχείο καθιστά την κριτική τοποθέτηση προσιτή στην/στον ιστορικό του θέατρου και διευκολύνει την καταγραφή της ιστορίας του θεάτρου.

–Τι διασώζει η Νόνα που διαφορετικά θα είχε χαθεί; Θεωρώ σημαντικό ότι διασώζεται η ιδιαίτερη, ενίοτε απρόβλεπτη αλλά πάντα καίρια, ματιά της. Πέρα από αυτό, μαζί με άλλους/ες κριτικούς που έγραψαν την ίδια περίοδο (ευτυχώς το Κυπριακό Κέντρο του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου έχει συγκεντρώσει το κριτικό έργο του Χριστάκη Γεωργίου σε έναν τόμο, αλλά μπορούν πολλά ακόμα να γίνουν σε αυτό το πεδίο), διασώζει την αποτίμηση του θεάτρου του τέλους του 20ού και της αρχής του 21ου αιώνα.

–Μπορεί αυτό το εγχείρημα να ξαναφέρει τα κείμενά της σε διάλογο με το σημερινό θέατρο και να τα καταστήσει ξανά ενεργά; Αποτελεί έναν από τους στόχους του όλου πρότζεκτ – και δικό μου ως μελετήτριας του κυπριακού θεάτρου: να μπορεί κανείς να διακρίνει τις διαδρομές του θεάτρου της Κύπρου γενικότερα αλλά και των καλλιτεχνών του και των ομάδων και των οργανισμών. Θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ρετροσπεκτίβα για το μέλος της θεατρικής κοινότητας ή την οντότητα που ενδιαφέρεται να αναστοχαστεί πάνω στη δουλειά του/της. Δεν ξέρω όμως αν υπάρχει αυτή η κουλτούρα ή αν, αντικειμενικά, έχει κανείς τον χρόνο γι’ αυτό (μέσα στον βιοπορισμό με άλλες επαγγελματικές δραστηριότητες και τις συνεχείς εναλλαγές προβών και πρεμιέρων που παρατηρούνται στο κυπριακό θέατρο λόγω του περιορισμένου κοινού). Ελπίζω επίσης να ενθαρρύνει τη θεατρολογική έρευνα στην Κύπρο, που νομίζω ότι χρειάζεται μια νέα ώθηση, ύστερα από αυτήν που πήρε με το συνέδριο που έγινε στο Θεατρικό Μουσείο το 2015 και ακολούθως την έκδοση των πρακτικών. Πολύ θα χαιρόμουν αν η ψηφιοποίηση που έγινε από τη βιβλιοθήκη του ΤΕΠΑΚ και η τεκμηρίωση και η επιμέλεια του αρχείου, για το οποίο εργαστήκαμε για πάνω από δύο χρόνια, δώσουν το έναυσμα στη θεατρολογική κοινότητα να μελετήσει ζητήματα του κυπριακού θεάτρου κι αν αυτό το προσιτό πλέον corpus συμβάλλει στην ευρύτερη πολιτιστική μας αυτογνωσία.

Ελεύθερα, 18.10.2026