Επέστρεψαν στην Κύπρο δύο βυζαντινές εικόνες του 14ου αιώνα που είχαν κλαπεί μετά το 1974

Δύο σημαντικές βυζαντινές εικόνες του 14ου αιώνα, οι οποίες είχαν απομακρυνθεί παράνομα από την Κύπρο μετά την τουρκική εισβολή του 1974, επέστρεψαν στη χώρα, έπειτα από τον εντοπισμό τους στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων της Εκκλησίας της Κύπρου.

Πρόκειται για τις εικόνες των Ευαγγελιστών Ματθαίου και Μάρκου, παλαιολόγεια έργα που προέρχονται από τον βυζαντινό ναό της Παναγίας της Φορβιώτισσας στην Ασίνου. Σύμφωνα με ανακοίνωση της Μητρόπολης Μόρφου, πριν από την εισβολή οι εικόνες είχαν μεταφερθεί στο Μέγαρο της Μητρόπολης Κυρηνείας στην Κερύνεια, από όπου και κλάπηκαν.

Η επιστροφή τους επιτεύχθηκε μετά τον εντοπισμό τους στο Ηνωμένο Βασίλειο, την τεκμηρίωση της διακίνησής τους και την αναγνώριση των δικαιωμάτων της Εκκλησίας της Κύπρου. Όπως αναφέρει η Μητρόπολη Μόρφου, οι εικόνες παραδόθηκαν χωρίς οικονομική επιβάρυνση, καθώς ο κάτοχός τους δεν ζήτησε αποζημίωση.

Καθοριστική για την ολοκλήρωση της διαδικασίας ήταν η συμβολή του βυζαντινολόγου Χριστόδουλου Χατζηχριστοδούλου, συμβούλου της Μητρόπολης Μόρφου για τα βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία και της ιστορικού τέχνης Μαρίας Παφίτη, πρώην επικεφαλής του τμήματος εικόνων του οίκου δημοπρασιών Christie’s. Στην προσπάθεια συμμετείχε επίσης ο Επίσκοπος Νεαπόλεως Πορφύριος, πρόεδρος της Συνοδικής Επιτροπής Ναοδομίας, Μνημείων και Χριστιανικής Τέχνης της Εκκλησίας της Κύπρου. Τον συντονισμό των νομικών διαδικασιών ανέλαβε ο δικηγόρος Γιώργος Χατζηπιερής.

Η Μητρόπολη Μόρφου ευχαριστεί επίσης το Τμήμα Αρχαιοτήτων και τον διευθυντή του, Γιώργο Γεωργίου, τον Αρχηγό της Αστυνομίας Θεμιστό Αρναούτη, την Ιντερπόλ και τον θεολόγο-αγιογράφο Γιώργο Πέτρου για τη συμβολή τους.

Μέρος ενός ευρύτερου συνόλου εικόνων

Η σημασία του επαναπατρισμού δεν περιορίζεται στην καλλιτεχνική αξία των δύο έργων. Οι εικόνες αποτελούν μέρος της Μεγάλης Δέησης της Παναγίας Φορβιώτισσας στην Ασίνου και συνδέονται με ένα ευρύτερο σύνολο εικόνων που διασκορπίστηκαν.

Το 2007 είχαν επαναπατριστεί από τη Νέα Υόρκη δύο ακόμη εικόνες της ίδιας σειράς, αυτές των αποστόλων Πέτρου και Παύλου. Η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα έχει διασωθεί, ενώ εξακολουθούν να αναζητούνται οι εικόνες της Θεοτόκου, του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και των Ευαγγελιστών Ιωάννη και Λουκά.

Η επιστροφή των εικόνων του Ματθαίου και του Μάρκου αποκαθιστά, επομένως, ένα μέρος της ενότητας ενός σημαντικού συνόλου της κυπριακής βυζαντινής τέχνης, χωρίς να ολοκληρώνει την αναζήτηση των υπόλοιπων έργων.

Τα έργα

Οι δύο εικόνες είναι ζωγραφισμένες με αυγοτέμπερα και φύλλο χρυσού σε ξύλο. Η εικόνα του Αγίου Ματθαίου έχει διαστάσεις 63 × 51 εκατοστά, ενώ εκείνη του Αγίου Μάρκου 63,5 × 47,5 εκατοστά.

Περισσότερο από μισό αιώνα μετά την εισβολή, ο επαναπατρισμός τους αποτελεί ακόμη ένα βήμα στην προσπάθεια ανάκτησης της πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς της Κύπρου που απομακρύνθηκε παράνομα από τον τόπο της. Η υπόθεση υπενθυμίζει, παράλληλα, ότι η αναζήτηση κλεμμένων αρχαιοτήτων και εκκλησιαστικών κειμηλίων συχνά απαιτεί μακρόχρονη τεκμηρίωση, διεθνή συνεργασία και εξειδικευμένη νομική υποστήριξη.