Μιχάλης Ανδρονίκου: Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του δημιουργικός

Εντοπίζοντας αδυναμίες στο υπάρχον σύστημα μουσικής διδασκαλίας, ο διεθνώς αναγνωρισμένος Κύπριος μουσικός, συνθέτης και διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο του Calgary στον Καναδά, Μιχάλης Ανδρονίκου, έγραψε ένα βιβλίο με στόχο την εξερεύνηση και τη δημιουργία.

Το «Developing Keyboard Skills Through Composition Inspired by Dances from Around the World», που κυκλοφορεί από τον υψηλού κύρους εκδοτικό οίκο Routledge, ανοίγει τον δρόμο για την εξερεύνηση του πλούτου διαφορετικών μουσικών παραδόσεων μέσα από τη σύνθεση και τον αυτοσχεδιασμό.

–Πώς γεννήθηκε η ιδέα για το βιβλίο; Μέσα από τη διδασκαλία μου στο πανεπιστήμιο, όταν διαπίστωσα ότι πολλοί από τους φοιτητές μου δυσκολεύονταν να χρησιμοποιήσουν το πιάνο ακόμη και για βασικές ανάγκες: να παίξουν μερικές απλές συγχορδίες, να συνοδεύσουν μια μελωδία ή να διαβάσουν ένα σχετικά απλό κομμάτι. Όπως κι εγώ, πολλοί μουσικοί δεν είχαν ξεκινήσει ή δεν είχαν ασχοληθεί ουσιαστικά με το πιάνο κατά τη διάρκεια των βασικών μουσικών τους σπουδών, αλλά αργότερα βρέθηκαν να το χρειάζονται για μαθήματα θεωρίας, ανάλυσης, σύνθεσης, διεύθυνσης χορωδίας ή ορχήστρας και άλλες μουσικές δραστηριότητες. Παράλληλα, διαπίστωσα ότι το πιανιστικό ρεπερτόριο που συνήθως χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων μπορεί να φαίνεται αρκετά ξένο προς την αισθητική, τις μουσικές εμπειρίες και την πολιτισμική ταυτότητα ορισμένων μουσικών, ιδιαίτερα εκείνων που δεν μεγάλωσαν μέσα στις μουσικές παραδόσεις όπου αναπτύχθηκε αυτό το ρεπερτόριο. Έτσι, θέλησα να προσεγγίσω την εκμάθηση των βασικών δεξιοτήτων στο πιάνο με έναν πιο δημιουργικό και ανοιχτό τρόπο. Έγραψα είκοσι σύντομες συνθέσεις εμπνευσμένες από χορούς και λαϊκές μουσικές από διαφορετικές περιοχές του κόσμου, ώστε οι νέοι μουσικοί να μπορούν, μέσα από τη σύνθεση και τον αυτοσχεδιασμό, να εξοικειωθούν με το πιάνο αλλά ταυτόχρονα να έρθουν σε επαφή με διαφορετικές μουσικές παραδόσεις και αισθητικές. Επειδή, όπως ανέφερα, δεν είμαι πιανίστας, θέλησα να έχω δίπλα μου έναν άνθρωπο με εξειδικευμένη πιανιστική εμπειρία. Έτσι συνεργάστηκα με την Katrina Estok, η οποία συνέβαλε στο βιβλίο με πρακτικές συμβουλές για την προσέγγιση των έργων από μη πιανίστες, καθώς και με τους δακτυλισμούς και άλλες χρήσιμες οδηγίες που κάνουν το υλικό πιο προσιτό σε μουσικούς χωρίς προηγούμενη συστηματική εκπαίδευση στο πιάνο.

–Στο βιβλίο συναντούμε βαλκανικούς ρυθμούς, λατινοαμερικανικές μουσικές παραδόσεις και ασιατικές πεντατονικές κλίμακες. Γιατί επιλέξατε τις συγκεκριμένες μουσικές αναφορές; Ήθελα οι χοροί που συνέθεσα να προσφέρουν ένα όσο το δυνατόν ευρύτερο φάσμα αισθητικών εμπειριών, χωρίς όμως να γίνουν «στεγνές» ή ακαδημαϊκές ασκήσεις. Δεν με ενδιέφερε τόσο να παρουσιάσω μια πιστή μουσικολογική αναπαράσταση κάθε παράδοσης, όσο να αποτυπώσω το συναίσθημα, την εντύπωση, την ατμόσφαιρα ή ακόμη και την πρώτη μου προσωπική αντίδραση απέναντι σε μια μουσική που γνώρισα ή μελέτησα. Ήθελα, μέσα από αυτή τη διαδικασία, να δείξω στον νέο μουσικό ότι υπάρχει ένας τεράστιος πλούτος μουσικών παραδόσεων σε ολόκληρο τον κόσμο και ότι αυτός ο πλούτος μπορεί να εμπλουτίσει με πολλούς τρόπους τη μουσική του σκέψη και τη μελέτη του, ακόμη και όταν το αντικείμενο είναι ένα κατεξοχήν δυτικό όργανο, όπως το πιάνο. Οι συγκεκριμένες μουσικές αναφορές προέκυψαν με διαφορετικούς τρόπους. Κάποιες προέρχονται από μουσικές παραδόσεις που γνωρίζω μέσα από τις δικές μου καταβολές και σπουδές. Άλλες συνδέονται με ταξίδια και προσωπικές εμπειρίες, μέσα από τις οποίες είχα την ευκαιρία να γνωρίσω μουσικούς και να έρθω πιο κοντά σε διαφορετικές μουσικές παραδόσεις. Υπάρχουν, τέλος, και μουσικές που προέκυψαν μέσα από ένα είδος «νοητού ταξιδιού» — από τη μελέτη και τη φαντασία μου για τόπους που δεν έχω ακόμη επισκεφθεί, αλλά τους οποίους θα ήθελα να γνωρίσω και να εξερευνήσω βαθύτερα στο μέλλον.

–Πώς μπορεί η επαφή με διαφορετικούς πολιτισμούς να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ένας νέος άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον κόσμο; Μαθαίνει να δέχεται τον πολιτισμό του «Άλλου», κατανοώντας στην πράξη ότι η διαφορετικότητα μπορεί να αποτελέσει πηγή γνώσης, έμπνευσης και δημιουργίας. Μέσα από την επαφή με διαφορετικές παραδόσεις διευρύνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται, σκέφτεται και δημιουργεί, ενώ μέσα από τη δική του δημιουργική διαδικασία βιώνει τη σημασία της αλληλεπίδρασης και της επικοινωνίας. Ιδιαίτερη σημασία για εμάς έχει και η αφιέρωση του βιβλίου: «Είθε η μουσική να αποτελέσει μέσο σύνδεσης, κατανόησης και σεβασμού μεταξύ των πολιτισμών».

–Τι θεωρείτε ότι λείπει από την παραδοσιακή διδασκαλία του πιάνου; Τόσο λόγω της έλλειψης χρόνου κατά τη διάρκεια των σπουδών όσο και λόγω του τεράστιου ρεπερτορίου του οργάνου, δεν είναι πάντοτε εύκολο να αφιερωθεί αρκετός χρόνος στη δημιουργία, τον αυτοσχεδιασμό, τη σύνθεση και την ελεύθερη μουσική έκφραση. Συχνά, η τεχνική κατάρτιση και η μελέτη του ρεπερτορίου αποτελούν τον βασικό άξονα της εκμάθησης, ενώ η δημιουργική διαδικασία μένει σε δεύτερο πλάνο. Ίσως αυτό να είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ατόνησε σταδιακά η παράδοση του μουσικού ως συνθέτη και αυτοσχεδιαστή, η οποία υπήρχε σε μεγάλο μέρος της ιστορίας της δυτικής μουσικής και γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση τον 19ο αιώνα, μέσα από τους μεγάλους πιανίστες-συνθέτες της εποχής. Με αυτή τη σκέψη, απομόνωσα από κάθε χορό που έγραψα ορισμένα μικρά μουσικά θέματα, τα οποία λειτουργούν ταυτόχρονα ως ασκήσεις για τα δάχτυλα και ως αφετηρίες για αυτοσχεδιασμό και σύνθεση. Ο μουσικός μπορεί να επαναλάβει μια ιδέα, να αλλάξει τον ρυθμό ή κάποιες νότες, να «συνομιλήσει» μαζί της με το άλλο χέρι και να αυτοσχεδιάσει ελεύθερα. Αν προκύψει μια νέα μουσική ιδέα που θέλει να εξελίξει, μπορεί να την καταγράψει και να τη χρησιμοποιήσει ως αφετηρία για τη δική του σύνθεση. Έτσι, η τεχνική εξάσκηση συνδέεται με τη δημιουργική σκέψη και ο μαθητής έρχεται ταυτόχρονα σε επαφή με διαφορετικές λαϊκές μουσικές παραδόσεις.

–Γιατί θεωρείτε σημαντικό να μαθαίνει ένας μαθητής να δημιουργεί μουσική; Ο άνθρωπος είναι, από τη φύση του, δημιουργικός, κάτι που συχνά ξεχνάμε όταν σπουδάζουμε ένα μουσικό όργανο. Μαθαίνουμε να προετοιμάζουμε και να ελέγχουμε με μεγάλη ακρίβεια κάθε λεπτομέρεια πριν από μια εκτέλεση, με αποτέλεσμα να περιορίζεται η αυθόρμητη αντίδραση. Ο αυτοσχεδιασμός καλλιεργεί ακριβώς την αντίθετη ικανότητα: να ακούμε, να ανταποκρινόμαστε και να δημιουργούμε τη στιγμή που συμβαίνει κάτι, χωρίς να γνωρίζουμε εκ των προτέρων το αποτέλεσμα. Αυτή η διαδικασία μπορεί να μας οδηγήσει σε μουσικές ιδέες που δύσκολα θα προέκυπταν μέσα από τη συνειδητή προσπάθεια να «γράψουμε» κάτι από την αρχή. Μπορούμε να ξεκινήσουμε από μια γνωστή μελωδία ή έναν ρυθμό και να οδηγηθούμε σε κάτι εντελώς απρόσμενο.

–Έχετε δει μαθητές να αλλάζουν τη σχέση τους με τη μουσική όταν τους δίνεται η ελευθερία να δημιουργήσουν οι ίδιοι; Το βλέπω συνέχεια. Εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια έχω διδάξει σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης και σε διαφορετικά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, στην Αθήνα και στον Καναδά. Έχω διδάξει τον αυτοσχεδιασμό ως αυτόνομο μάθημα, αλλά και ως εργαλείο στη σύνθεση και στη διδασκαλία της μουσικής θεωρίας. Είναι ένας εξαιρετικός τρόπος να διδάξεις κάτι καινούριο, ιδιαίτερα όταν ο σπουδαστής καλείται να χρησιμοποιήσει τη νέα γνώση στην πράξη και να την επεξεργαστεί με τον δικό του τρόπο. Αυτό που βλέπω σχεδόν πάντα είναι πρώτα μια αίσθηση χαράς και παιχνιδιού, η οποία στη συνέχεια μετατρέπεται σε έκπληξη και, κάποιες φορές, σε πραγματικό ενθουσιασμό. Ο μαθητής συνειδητοποιεί ότι μπορεί να δημιουργήσει περισσότερα πράγματα από όσα πίστευε και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, ανακαλύπτει νέους ηχητικούς κόσμους και έναν πιο προσωπικό τρόπο να ακούει και να βιώνει τη μουσική.

–Μπορεί κάποιος να μάθει μουσική χωρίς να έχει αυτό που ονομάζουμε ταλέντο; Φυσικά! Όπως μπορεί κάποιος να μάθει μαθηματικά, ξένες γλώσσες, γεωγραφία ή οποιοδήποτε άλλο αντικείμενο χωρίς να έχει ιδιαίτερη κλίση σε αυτό, έτσι μπορεί να μάθει και μουσική. Το «ταλέντο» μπορεί ασφαλώς να επηρεάσει το πόσο εύκολα ή γρήγορα θα προχωρήσει κάποιος σε έναν συγκεκριμένο τομέα, δεν αποτελεί όμως προϋπόθεση για να αποκτήσει ουσιαστική μουσική γνώση και να απολαύσει τη διαδικασία. Άλλωστε, δεν χρειάζεται όλοι να εξειδικευτούν σε κάτι για να το γνωρίσουν σε ένα υψηλό επίπεδο. Ούτε πιστεύω ότι είναι απαραίτητο να αφιερωθεί κάποιος σε έναν τομέα στον οποίο δεν αισθάνεται ότι έχει ιδιαίτερη κλίση, ειδικά αν αυτό τον κάνει να χάνει τη χαρά της μάθησης. Θα ήθελα, αντίθετα, όλοι οι άνθρωποι να έχουν μια ουσιαστική μουσική παιδεία, όχι απαραίτητα για να γίνουν μουσικοί, αλλά ως μέρος της γενικότερης καλλιέργειάς τους. Η μουσική μπορεί να συνυπάρχει με τη γνώση των μαθηματικών, των γλωσσών, της ιστορίας, της επιστήμης και πολλών άλλων πεδίων και να συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός ανθρώπου με ευρύτερα ενδιαφέροντα και πιο ολοκληρωμένη παιδεία.

–Εσείς έχετε σπουδάσει και κλασική και βυζαντινή μουσική, ενώ έχετε μελετήσει παραδοσιακά όργανα όπως το πολίτικο λαούτο και ο ταμπουράς. Πόσο έχει επηρεάσει αυτή η πολυμορφία τη συνθετική σας γλώσσα; Η τύχη να βρίσκεσαι σε ένα σταυροδρόμι πολιτισμών και διαφορετικών μουσικών ακουσμάτων σε διαμορφώνει, είτε το θέλεις είτε όχι. Από την άλλη, είσαι και εσύ υπεύθυνος για τη δική σου εξέλιξη και επιλέγεις τον δρόμο που σου ταιριάζει. Εγώ επέλεξα τον δρόμο της σύνθεσης και της δημιουργίας και, έτσι, αυτός ο διάλογος ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση έγινε από πολύ νωρίς πηγή της μουσικής μου σκέψης. Η κλασική δυτική μουσική, η βυζαντινή, αλλά και η επαφή μου με παραδοσιακά όργανα και μουσικές παραδόσεις της Ανατολικής Μεσογείου συνυπήρχαν μέσα στη μουσική μου εμπειρία. Αυτή η συνύπαρξη με ακολούθησε σε όλη μου την πορεία και μέχρι την ολοκλήρωση των διδακτορικών μου σπουδών, όπου πλέον η σχέση ανάμεσα σε διαφορετικές μουσικές γλώσσες είχε γίνει αναπόσπαστο μέρος του τρόπου με τον οποίο σκεφτόμουν τη μουσική. Εκ των υστέρων, συνειδητοποιώ ότι αυτός ο διάλογος Ανατολής και Δύσης λειτούργησε και ως μια πόρτα προς πολλούς ακόμη μουσικούς πολιτισμούς. Η γνωριμία μου με διαφορετικές μουσικές παραδόσεις ολοκληρώθηκε και μέσα από ανθρώπους, μουσικούς και προσωπικές εμπειρίες. Από κάθε έναν από αυτούς τους κόσμους έχω πάρει κάτι που με έχει επηρεάσει και, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, βρίσκει τελικά τον δρόμο του στη δική μου μουσική δημιουργία. Ίσως, λοιπόν, να μην μπορώ πάντα να εντοπίσω πού ακριβώς τελειώνει η μία παράδοση και πού αρχίζει η άλλη μέσα στη μουσική μου. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι η μεταξύ τους συνομιλία και ο τρόπος με τον οποίο διαφορετικές μουσικές εμπειρίες μπορούν να συνυπάρξουν και να δημιουργήσουν κάτι προσωπικό και καινούριο.

–Ως Κύπριος συνθέτης, υπάρχουν στοιχεία της κυπριακής μουσικής παράδοσης που επιστρέφουν συνειδητά ή ασυνείδητα στη δουλειά σας; Στη μουσική μου ενυπάρχουν πολλά στοιχεία της κυπριακής μουσικής παράδοσης. Έχω γράψει έργα στα οποία χρησιμοποιώ αυτούσια κυπριακά θέματα, όπως άλλωστε έχουν κάνει και πολλοί Κύπριοι συνθέτες, αλλά σε άλλα έργα έχω δημιουργήσει δικά μου μουσικά θέματα, τα οποία είναι εμπνευσμένα από το ύφος, τη μελωδική κίνηση ή τον χαρακτήρα της κυπριακής παραδοσιακής μουσικής. Για μένα, όμως, η κυπριακή μουσική παράδοση δεν περιορίζεται μόνο σε συγκεκριμένες μελωδίες ή ρυθμούς που μπορώ να αναγνωρίσω και να χρησιμοποιήσω συνειδητά. Είναι και μέρος των ακουσμάτων με τα οποία μεγάλωσα και, επομένως, έχει περάσει με έναν πιο φυσικό και πολλές φορές ασυνείδητο τρόπο στον τρόπο με τον οποίο ακούω και σκέφτομαι τη μουσική. Η κυπριακή μου καταγωγή είναι, λοιπόν, εμφανής στη μουσική μου, άλλοτε πιο άμεσα και άλλοτε πιο υπόγεια. Δεν προσπάθησα ποτέ να την κρύψω ή να την απομακρύνω από τη μουσική μου ταυτότητα. Αντίθετα, θεωρώ ότι αποτελεί ένα σημαντικό κομμάτι αυτού που είμαι ως συνθέτης και είμαι ιδιαίτερα περήφανος γι’ αυτήν.

–Έχετε ήδη δέκα δισκογραφικές δουλειές και έργα σας έχουν εκδοθεί από εκδοτικούς οίκους σε Ευρώπη, Αμερική και Ιαπωνία. Για ποιο έργο ή ποια στιγμή της μέχρι σήμερα πορείας σας νιώθετε περισσότερη περηφάνια; Αγαπώ όλα μου τα έργα και δεν αισθάνομαι ότι πρέπει να είμαι περισσότερο περήφανος για κάποιο μόνο και μόνο επειδή έγινε πιο γνωστό ή είχε μεγαλύτερη προβολή από κάποιο άλλο. Κάθε έργο έχει τη δική του ιστορία, τη δική του στιγμή και τη δική του σημασία για μένα. Οι εκδόσεις και οι δισκογραφικές δουλειές, ιδιαίτερα στο είδος της μουσικής που υπηρετώ, τις αντιμετωπίζω περισσότερο ως μια πράξη ευθύνης και προσφοράς παρά ως έναν τρόπο να έρθω σε επαφή με ένα όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό. Φυσικά χαίρομαι όταν η μουσική μου ταξιδεύει και φτάνει σε ανθρώπους που διαφορετικά ίσως να μην είχαν την ευκαιρία να τη γνωρίσουν, αλλά δεν μετρώ την αξία ενός έργου με βάση το πόσοι άνθρωποι το άκουσαν. Πιστεύω στην προσωπική ευθύνη και την ελευθερία του κάθε μουσικόφιλου να αναζητήσει και να επιλέξει τη μουσική που τον ενδιαφέρει. Γι’ αυτό έχω φροντίσει να υπάρχει αρκετή μουσική, κείμενα και έργα μου ελεύθερα στο διαδίκτυο, ώστε όποιος θέλει να μπορεί να τα ακούσει, να τα διαβάσει ή να τα μελετήσει. Αυτό που με χαροποιεί περισσότερο είναι να μάθω ότι κάποιο έργο μου βοήθησε έναν άνθρωπο, τον συγκίνησε, του έδωσε μια ιδέα ή απλώς του πρόσφερε λίγη χαρά. Εκεί αισθάνομαι ότι η μουσική μου έχει πραγματικά βρει τον προορισμό της.

–Το βιβλίο κυκλοφορεί από έναν μεγάλο διεθνή ακαδημαϊκό εκδοτικό οίκο, τη Routledge. Τι σημαίνει για έναν Κύπριο συνθέτη και ερευνητή η διεθνής έκδοση μιας τέτοιας δουλειάς; Είναι πολύ σημαντικό για έναν ερευνητή και συνθέτη να βλέπει τη δουλειά του να εκδίδεται από έναν εκδοτικό οίκο διεθνούς κύρους, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μια δουλειά που απευθύνεται σε ένα διεθνές εκπαιδευτικό και μουσικό κοινό. Η έκδοση από τη Routledge δίνει στο βιβλίο τη δυνατότητα να φτάσει μακριά, να γίνει γνωστό σε πανεπιστήμια, εκπαιδευτικούς, μουσικούς και σπουδαστές σε διαφορετικές χώρες και να ενταχθεί στον διεθνή διάλογο γύρω από τη μουσική εκπαίδευση. Για έναν Κύπριο συνθέτη και ερευνητή, αυτή η διεθνής παρουσία έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Κύπρος έχει μια πλούσια μουσική και πολιτισμική παράδοση, όμως οι δυνατότητες διεθνούς προβολής μιας ερευνητικής ή καλλιτεχνικής εργασίας δεν είναι πάντοτε αυτονόητες. Κυρίως, όμως, είναι μια ευκαιρία επικοινωνίας. Μια ιδέα που ξεκίνησε από την προσωπική μου εμπειρία μπορεί πλέον να ταξιδέψει, να χρησιμοποιηθεί από άλλους μουσικούς και εκπαιδευτικούς, να συζητηθεί και, ενδεχομένως, να οδηγήσει σε νέες ιδέες και συνεργασίες.

Info: Στις 21 Οκτωβρίου, στις 20:00, στο ARTos House στη Λευκωσία, θα πραγματοποιηθεί η συναυλία «Έργα για βιολοντσέλο και πιάνο», με έργα των Μιχάλη Ανδρονίκου, Γιώργου Κάρβελλου, Τάσου Στυλιανού, Ανδρέα Αργυρού και Άκη Παύλου, με τους Ράμι Σαριεντίν στο πιάνο και Ρομπέρτας Γκροντ στο βιολοντσέλο.

Ελεύθερα, 11.10.2026