Η επένδυση στη διπλωματία – Πώς η Κύπρος πετυχαίνει με τον τρίτο μικρότερο προϋπολογισμό ΥΠΕΞ στην ΕΕ

Στις 10 Σεπτεμβρίου, λίγες ώρες μετά την επίσκεψη του Προέδρου του Ισραήλ Ισάακ Χέρτζογκ στη Λευκωσία, ομάδα διαδηλωτών συγκεντρώθηκε έξω από το Προεδρικό Μέγαρο, κατηγόρησε την κυβέρνηση Νίκου Χριστοδουλίδη για την πολιτική της έναντι του Ισραήλ. Επτά εβδομάδες αργότερα, στις 29 Οκτωβρίου, ο Παλαιστίνιος Πρόεδρος Μαχμούντ Αμπάς, στο ίδιο γραφείο όπου ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης είχε υποδεχθεί τον Χέρτζογκ, χαρακτήρισε ορθές τις σχέσεις Κύπρου και Ισραήλ, καθώς μπορούν να βοηθήσουν και τον ισραηλινοπαλαιστινιακό διάλογο.

Η τοποθέτηση Αμπάς είναι για τη Λευκωσία η καλύτερη απόδειξη για το τι μπορεί να πετύχει η διπλωματία με προϋπολογισμό €137,75 εκατ.: η χώρα με τον τρίτο μικρότερο προϋπολογισμό υπουργείου Εξωτερικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ταυτόχρονα στρατηγικός εταίρος του Ισραήλ και έμπιστος συνομιλητής της παλαιστινιακής ηγεσίας στη Ραμάλα.

Ενεργά παρούσα και όχι εκλιπούσα

Ο προϋπολογισμός του υπουργείου Εξωτερικών για το 2027 αντιστοιχεί περίπου στο 1% του κρατικού προϋπολογισμού. Σε σύγκριση με τον εγκεκριμένο προϋπολογισμό του 2023, όταν ανέλαβε η κυβέρνηση Χριστοδουλίδη (€102,7 εκατ.), η αύξηση φτάνει τα €35 εκατ., δηλαδή 34%.

Με αυτά τα χρήματα, η κυπριακή διπλωματία έχει πολλές επιδιώξεις, που κινούνται σε δύο βασικούς άξονες:

• Τον στρατηγικό προσανατολισμό: την ενίσχυση της διεθνούς παρουσίας και της υπόστασης του κράτους μέσω της προάσπισης των εθνικών συμφερόντων, την εμβάθυνση των περιφερειακών συνεργασιών και την ανάδειξη της Κύπρου σε αξιόπιστο ευρωπαϊκό και περιφερειακό εταίρο.
• Την ενεργή παρουσία: μέσα από τη διπλωματική δικτύωση, την ανθρωπιστική δράση και την πολυμερή συνεργασία, η Κυπριακή Δημοκρατία επιδιώκει να αξιοποιεί αποτελεσματικά τη γεωγραφική της θέση, την ευρωπαϊκή της ιδιότητα και τις άριστες διμερείς σχέσεις με τις χώρες της περιοχής, με μεθοδικότητα, αξιοπιστία και συνέπεια, σε ένα σύνθετο διεθνές περιβάλλον.

Παρουσιάζοντας τον προϋπολογισμό του υπουργείου στη Βουλή των Αντιπροσώπων, ο υπουργός Κωνσταντίνος Κόμπος στάθηκε στον δυτικό προσανατολισμό της χώρας. Οι σχέσεις με τις ΗΠΑ, είπε, βρίσκονται στο «υψηλότερο επίπεδο», ενώ αναφέρθηκε και σε Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ισραήλ, καθώς και στην Ινδία, με την οποία οι σχέσεις είναι «πλέον στρατηγικού χαρακτήρα».

Ως προς τη διεύρυνση των συνεργασιών, ξεχώρισε:

• Τα «πολύ σημαντικά βήματα» στην Κεντρική Ασία, «σε έναν χώρο επιρροής της Τουρκίας».
• Την ένταξη στη Συνθήκη Φιλίας και Συνεργασίας της ASEAN τον Νοέμβριο.
• Την έμφαση στη διαχείριση κρίσεων το 2027.

Κατά τον ίδιο, η Κύπρος είναι «ενεργά παρούσα και όχι εκλιπούσα, όπως διατείνονται κάποιοι». Ο Κ. Κόμπος αναφέρθηκε και στον ανταγωνισμό της Τουρκίας, η οποία έχει ενισχυθεί σημαντικά και ασκεί «διπλωματία των drones»: ελέγχει το 65% της παγκόσμιας αγοράς, με το «Μπαϊρακτάρ» να πωλείται σε πάνω από 40 χώρες. Στάθηκε επίσης στην πολιτιστική και θρησκευτική επιρροή που ασκεί η τουρκική πλευρά.

Μόνο 20 εκατ. ευρώ για εξωτερική πολιτική

Από τα €137,75 εκατ., το 85,5% είναι ανελαστικές δαπάνες. Οι μισθοί, τα ενοίκια των πρεσβειών και οι υποχρεωτικές εισφορές πληρώνονται ό,τι κι αν γίνει.

Το μεγαλύτερο κονδύλι είναι το μισθολόγιο, με €36 εκατ. (26,1%). Ακολουθούν τα έξοδα των διπλωματικών αποστολών, δηλαδή ενοίκια, λειτουργία και συντήρηση των πρεσβειών, με €29,7 εκατ. (21,6%). Οι υποχρεωτικές εισφορές σε διεθνείς οργανισμούς φτάνουν τα €25,2 εκατ. (18,3%), από τα οποία €18,1 εκατ. (13,1% του συνόλου) πηγαίνουν στην ΟΥΝΦΙΚΥΠ.

Οι αναπτυξιακές δαπάνες ανέρχονται σε €19,3 εκατ. (14%) και καλύπτουν έργα, αγορές ακινήτων και υποχρεωτική αναπτυξιακή βοήθεια. Σε αυτές περιλαμβάνονται €5,4 εκατ. για το European Peace Facility, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάπτυξης και την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων. Τέλος, οι ελαστικές δαπάνες, αυτές που αποφασίζει ελεύθερα το υπουργείο μέσω του CyprusAid και των εθελοντικών εισφορών, είναι €20 εκατ. (14,5%).

Η κυπριακή διπλωματία διαθέτει λοιπόν περίπου €20 εκατ. για να ασκήσει πολιτική με δικές της προτεραιότητες. Είναι λιγότερα από όσα καταβάλλει για την ειρηνευτική δύναμη και τις υπόλοιπες υποχρεωτικές εισφορές μαζί.

Η αύξηση είναι σταθερή: €102,7 εκατ. το 2023, €111,4 εκατ. το 2024, €124,1 εκατ. το 2025, €132,4 εκατ. το 2026 και €137,75 εκατ. το 2027. Επέτρεψε 57 νέες προσλήψεις, ενώ οι πρεσβείες με έναν μόνο διπλωμάτη μειώθηκαν από 34 σε 25. Ακόμη κι έτσι, σχεδόν μία στις τρεις κυπριακές πρεσβείες λειτουργεί με έναν άνθρωπο.

Πολυδιάστατη με τα πολύ λίγα

Με αυτόν τον προϋπολογισμό, η κυπριακή διπλωματία έχει ανοίξει ή εμβαθύνει σχέσεις σε τουλάχιστον επτά κατευθύνσεις ταυτόχρονα.

Με τις ΗΠΑ υπάρχει θεσμοθετημένος στρατηγικός διάλογος και το σχήμα 3+1. Με το Ισραήλ και την Ελλάδα, τριμερής συνεργασία σε άμυνα και ενέργεια. Ταυτόχρονα, η Κύπρος στέκεται δίπλα στους Παλαιστίνιους και στον αραβικό κόσμο, με τον διάδρομο «Αμάλθεια», την εκπαίδευση στο CYCLOPS και την επίσκεψη Αμπάς.

Πέρα από την άμεση γειτονιά, η Λευκωσία ενίσχυσε τις σχέσεις της «με όλες τις χώρες» του Κόλπου. Η σχέση με την Ινδία είναι πλέον στρατηγική. Στην Κεντρική Ασία, χώρο παραδοσιακής τουρκικής επιρροής, έγιναν σημαντικά βήματα, ενώ η ένταξη στη Συνθήκη της ASEAN ανοίγει πόρτα στη Νοτιοανατολική Ασία.

Η παρουσία αυτή δεν στηρίζεται μόνο σε συμμαχίες, αλλά και σε μικρά ποσά που πηγαίνουν στο σωστό σημείο μέσω του CyprusAid, το οποίο επανασυστάθηκε τον Ιούλιο του 2024:

• €200.000 για τις πλημμύρες στο Νεπάλ, όπου η Κύπρος ήταν από τις πρώτες χώρες που συνέδραμαν
• €300.000 για τον σεισμό στη Βενεζουέλα
• €100.000 μέσω ΠΟΥ για τον Έμπολα στο Κονγκό
• €1,2 εκατ. για υποτροφίες: 75 υπότροφοι από 42 χώρες το 2025, 215 από περισσότερες από 40 χώρες το 2026
• €2,155 εκατ. για διμερή αναπτυξιακά προγράμματα το 2027

Οι υποτροφίες σχεδόν τριπλασιάστηκαν μέσα σε έναν χρόνο. Είναι φθηνό εργαλείο ήπιας ισχύος, γιατί οι απόφοιτοι επιστρέφουν στις χώρες τους δεμένοι με την Κύπρο. Το ίδιο εργαλείο χρησιμοποιεί η Τουρκία, σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.

Πατώντας σε δύο βάρκες

Η αριστερή αντιπολίτευση στη Λευκωσία θεωρεί ότι η εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Νίκου Χριστοδουλίδη δεν είναι πολυδιάστατη. Κατά το ΑΚΕΛ, η κυβέρνηση βαθαίνει την ταύτισή της με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ.

Ο Κ. Κόμπος απάντησε στη Βουλή με ένα ερώτημα: μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι δεν ασκείται πολυδιάστατη πολιτική, όταν η Κύπρος αναπτύσσει στρατηγική σχέση με την Ινδία και ενισχύει τις σχέσεις της με όλο τον Κόλπο; Και πού αλλού θα μπορούσε να στραφεί, όταν η Ρωσία έχει εισβάλει στην Ουκρανία; Η Κύπρος, είπε, δεν έχει «ούτε την δυνατότητα ούτε την πολυτέλεια» της απομόνωσης.

Η παλιά πολυδιάστατη πολιτική ήταν ισορροπία ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, η λογική των «δύο βαρκών». Η σημερινή σημαίνει πολλούς εταίρους μέσα σε έναν σαφή δυτικό προσανατολισμό. Για μια μικρή χώρα, η δεύτερη εκδοχή είναι ισχυρότερη, γιατί δεν την αναγκάζει να επιλέγει ανάμεσα σε εταίρους που δεν αλληλοαποκλείονται.

Η δήλωση του Μαχμούντ Αμπάς για τον ρόλο που μπορεί να παίξει η Κύπρος στην περιοχή επιβεβαιώνει ουσιαστικά αυτό που η Λευκωσία υποστηρίζει εδώ και καιρό: ότι κάποιοι στην Κύπρο εμφανίζονται πιο Παλαιστίνιοι από τους Παλαιστίνιους.

Ο κ. Αμπάς είπε ότι η Λευκωσία μπορεί να διαδραματίσει πολύ σημαντικό ρόλο. Δεν θα σταθεί, σημείωσε, «στην εξαιρετική σχέση που υπάρχει μεταξύ του παλαιστινιακού λαού και του κυπριακού λαού και την Κυπριακή Δημοκρατία, αλλά έχετε και εξαιρετικές σχέσεις, και ορθώς, με το Ισραήλ, οπότε μπορείτε να διαδραματίσετε ένα ρόλο στη διαμεσολάβηση μεταξύ των δύο πλευρών, με βάση μια πολιτική λύση η οποία βασίζεται στη διεθνή νομιμότητα και τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών».

Ο Παλαιστίνιος ηγέτης δεν ζήτησε από την Κύπρο να απομακρυνθεί από το Ισραήλ. Είδε, αντίθετα, πώς μπορεί να ωφεληθεί ο λαός του από αυτή την προσέγγιση. Και μια εξωτερική πολιτική κρίνεται από το πώς τη βλέπουν οι άμεσα ενδιαφερόμενοι, όχι από την ιδεολογία ενός κόμματος στη Λευκωσία.

Ο τρίτος μικρότερος προϋπολογισμός της ΕΕ

Με €137,75 εκατ., λιγότερο από το 1% του κρατικού προϋπολογισμού (0,96%), η Κύπρος ξοδεύει για τη διπλωματία της λιγότερα από τη Βουλγαρία και τη Λιθουανία. Μόνο η Εσθονία και η Λετονία ξοδεύουν λιγότερα.

Οι προϋπολογισμοί των υπουργείων Εξωτερικών στην ΕΕ-27 και την Τουρκία, σε εκατομμύρια ευρώ, σύμφωνα με δημόσια διαθέσιμα στοιχεία:

Τι λένε αυτοί οι αριθμοί;

Πρώτον, ότι η Κύπρος ανήκει στην ομάδα των πολύ μικρών διπλωματιών: Λιθουανία, Βουλγαρία, Κύπρος, Εσθονία και Λετονία κινούνται όλες μεταξύ €100 και €146 εκατ. Η Γερμανία ξοδεύει σχεδόν 44 φορές περισσότερα.

Δεύτερον, ότι τα ποσά δεν ακολουθούν μόνο το μέγεθος μιας χώρας. Η Δανία είναι τέταρτη και η Ιρλανδία έβδομη, πάνω από την Ολλανδία και την Πολωνία, επειδή τα υπουργεία Εξωτερικών τους διαχειρίζονται και την αναπτυξιακή βοήθεια. Το ποσό δείχνει πόσο βάρος δίνει κάθε χώρα στη διπλωματία της, όχι μόνο πόσο μεγάλη είναι.

Τρίτον, και σημαντικότερο, ότι η Κύπρος είναι η μόνη από τις πέντε μικρότερες διπλωματίες που ζει υπό κατοχή, δεν ανήκει στο ΝΑΤΟ και συνορεύει με τη Μέση Ανατολή. Η χώρα που κατέχει το βόρειο τμήμα της ξοδεύει σχεδόν οκτώ φορές περισσότερα, και η Ελλάδα, ο στενότερος σύμμαχός της, πάνω από τρεις φορές περισσότερα. Η Κύπρος καλείται να κάνει περισσότερα από όλους τους γείτονές της στον πίνακα, με τα ίδια ή λιγότερα χρήματα.

Οι προϋπολογισμοί δεν είναι αυστηρά συγκρίσιμοι, γιατί κάθε χώρα εντάσσει διαφορετικούς τομείς στο υπουργείο Εξωτερικών. Η Μάλτα, για παράδειγμα, περιλαμβάνει τον τουρισμό. Η εικόνα, όμως, είναι σαφής: λίγες χώρες της ΕΕ ασκούν διπλωματία με τόσο λίγα, σε τόσο δύσκολο περιβάλλον.

Μια χώρα που καταφέρνει να είναι χρήσιμη ταυτόχρονα σε Ισραηλινούς και Παλαιστίνιους, με σχεδόν μία στις τρεις πρεσβείες της να λειτουργεί με έναν άνθρωπο, έχει αποδείξει ότι ξέρει να αξιοποιεί και το τελευταίο ευρώ του προϋπολογισμού της.