Ουκρανία: Ποιος κρατά τον «διακόπτη» του Starlink – Οι αντικρουόμενες εκδοχές για τον ρόλο Μασκ

Της Jill Goldenziel

Προ ολίγων ημερών, σύμφωνα με δημοσιεύματα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ επικοινώνησε τηλεφωνικά με τον Έλον Μασκ, ζητώντας του να άρει τους περιορισμούς που είχαν επιβληθεί στο Starshield, τη στρατιωτική εκδοχή του Starlink, οι οποίοι επηρέαζαν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις της Ουκρανίας.

Μέχρι στιγμής δεν έχει αποσαφηνιστεί ποιος έδωσε την εντολή για τους περιορισμούς ούτε για ποιον λόγο ο πρόεδρος των ΗΠΑ χρειάστηκε να απευθυνθεί στον επικεφαλής μιας ιδιωτικής εταιρείας τεχνολογίας προκειμένου να παρέμβει. Το ζήτημα βρίσκεται ήδη υπό διερεύνηση από το Κογκρέσο.

Εκείνο, ωστόσο, που είναι σαφές είναι ότι ο Έλον Μασκ διαθέτει υπερβολική επιρροή στην έκβαση των πολεμικών επιχειρήσεων της Ουκρανίας. Κανένας μη εκλεγμένος ιδιώτης δεν θα έπρεπε να ασκεί τόσο καθοριστικό έλεγχο στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ ή στην άμυνα μιας χώρας όπως η Ουκρανία.

Ο έλεγχος που ασκεί ο Μασκ στο Starlink —και, ενδεχομένως, στο Starshield, το οποίο χρησιμοποιεί η αμερικανική κυβέρνηση— υπονομεύει τη δυνατότητα λογοδοσίας απέναντι στους πολίτες και στο Κογκρέσο. Παράλληλα, επιτρέπει σε κυβερνητικούς αξιωματούχους να αποφεύγουν τις ευθύνες τους, ενώ καθιστά τις δεσμεύσεις των ΗΠΑ απέναντι στους διεθνείς εταίρους τους εξαρτημένες από την προσωπική αξιοπιστία και τις αποφάσεις του ίδιου του Μασκ.

Πώς ο Μασκ απέκτησε τον έλεγχο του Starlink στην Ουκρανία

Ο Μασκ αντιμετωπίστηκε ως ήρωας όταν, μόλις δύο ημέρες μετά τη ρωσική εισβολή το 2022, έδωσε στην Ουκρανία πρόσβαση στο δίκτυο Starlink και απέστειλε εσπευσμένα στη χώρα τον απαραίτητο εξοπλισμό.

Η κίνηση αυτή αποδείχθηκε, παράλληλα, επωφελής και για την επιχειρηματική δραστηριότητα της εταιρείας του. Το Starlink εξελίχθηκε γρήγορα σε βασικό πυλώνα των στρατιωτικών επικοινωνιών της Ουκρανίας. Μέχρι το φθινόπωρο του 2022, οι ΗΠΑ, η Πολωνία και άλλες χώρες κάλυπταν περίπου το 85% του κόστους των τερματικών και το 30% του κόστους παροχής της συνδεσιμότητας.

Σύντομα, ωστόσο, ο Μασκ άρχισε να λαμβάνει αποφάσεις που επηρέαζαν άμεσα την εξέλιξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Τον Σεπτέμβριο του 2022 αρνήθηκε να επεκτείνει την κάλυψη του δικτύου στην Κριμαία, προκειμένου να υποστηριχθεί ουκρανική επίθεση με drones κατά του ρωσικού Στόλου της Μαύρης Θάλασσας, επικαλούμενος τον κίνδυνο κλιμάκωσης της σύγκρουσης. Αργότερα υποστήριξε ότι οι αμερικανικές κυρώσεις δεν επέτρεπαν την παροχή υπηρεσιών στην περιοχή χωρίς προηγούμενη έγκριση της κυβέρνησης των ΗΠΑ.

Κατά τη διάρκεια της ουκρανικής αντεπίθεσης στην περιοχή της Χερσώνας, το ίδιο φθινόπωρο, ο Μασκ φέρεται να διέταξε τη διακοπή της κάλυψης σε ορισμένα τμήματα του μετώπου, σύμφωνα με έρευνα του Reuters. Η απόφαση αυτή φέρεται να συνέβαλε στην αποτυχία ουκρανικής επιχείρησης για την περικύκλωση ρωσικών δυνάμεων.

Λιγότερο από τρεις μήνες αργότερα, η SpaceX παρουσίασε το Starshield, μια πιο ασφαλή εκδοχή του Starlink, σχεδιασμένη για στρατιωτική χρήση, με δυνατότητα διασύνδεσης με στρατιωτικούς δορυφόρους και φιλοξενίας διαβαθμισμένου εξοπλισμού και δεδομένων. Τον Σεπτέμβριο του 2023, η Διαστημική Δύναμη των ΗΠΑ ανέθεσε στην εταιρεία την πρώτη σύμβαση για το Starshield.

Περίπου στις 10 Οκτωβρίου του τρέχοντος έτους, ο Τραμπ απαίτησε από την Ουκρανία να σταματήσει τις επιθέσεις σε ρωσικά διυλιστήρια πετρελαίου. Ο Μασκ σχολίασε μέσω ανάρτησής του ότι “ο Ζελένσκι έχει ξεπεράσει τα όρια”.

Από τη νύχτα της 13ης Οκτωβρίου, ουκρανικά drones που κινούνταν με ταχύτητα άνω των 160 χιλιομέτρων την ώρα άρχισαν να χάνουν τη σύνδεσή τους, ενώ ορισμένα κατέπεσαν. Σύμφωνα με πληροφορίες, ένας Ουκρανός διοικητής έχασε την πρώτη κιόλας νύχτα drones αξίας άνω του 1 εκατ. δολαρίων, την ώρα που η Ρωσία βομβάρδιζε το ηλεκτρικό δίκτυο της χώρας.

Το υπουργείο Άμυνας της Ουκρανίας φέρεται να αιφνιδιάστηκε, υποστηρίζοντας ότι ενημερώθηκε για τους περιορισμούς στην ταχύτητα μέσω της υπηρεσίας εξυπηρέτησης πελατών της SpaceX, χωρίς να έχει προηγηθεί οποιαδήποτε προειδοποίηση.

Ακολούθησε ανταλλαγή κατηγοριών μεταξύ του Μασκ, του Λευκού Οίκου και του Κιέβου.

Ο Μασκ υποστήριξε σε ανάρτησή του ότι το Starshield “ανήκει στην κυβέρνηση των ΗΠΑ και ελέγχεται από αυτήν”, προσθέτοντας ότι οι σχετικοί περιορισμοί αποφασίζονται από τον αμερικανικό στρατό και, τελικά, από τον πρόεδρο των ΗΠΑ.

Το Reuters μετέδωσε ότι η εντολή για την επιβολή των περιορισμών προήλθε από το εσωτερικό του Λευκού Οίκου, ενώ, σύμφωνα με την ουκρανική πλευρά, το Κίεβο είχε λάβει την ίδια ενημέρωση. Αντίθετα, δημοσίευμα της Wall Street Journal ανέφερε ότι την απόφαση για την επιβράδυνση της υπηρεσίας έλαβε προσωπικά ο Μασκ.

Δύο πηγές που επικαλέστηκε η εφημερίδα υποστήριξαν ότι ο Μασκ και ο Τραμπ συζήτησαν το ζήτημα τηλεφωνικά αμέσως μετά τη δημοσιοποίηση της απόφασης. Μία από τις πηγές ανέφερε, μάλιστα, ότι η συνομιλία τους είχε προηγηθεί της επιβολής των περιορισμών.

Ο Τραμπ αρνήθηκε ότι ο Λευκός Οίκος έδωσε εντολή για τους περιορισμούς, δηλώνοντας: “Δεν ήμουν εγώ και δεν νομίζω ότι ήταν ο Έλον”. Από την πλευρά του, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο υποστήριξε ότι ο πρόεδρος δεν έχει καμία ανάμειξη στις αποφάσεις της Starlink και της Starshield ή στις αποφάσεις του Μασκ. Ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ δήλωσε ότι “δεν έχουμε αποσύρει τίποτα”, προσθέτοντας ότι υπάρχουν όροι χρήσης τους οποίους οφείλουν να τηρούν όλοι.

Στις 22 Οκτωβρίου, η Wall Street Journal αποκάλυψε ότι ο Τραμπ επικοινώνησε τηλεφωνικά με τον Μασκ, ζητώντας του να άρει τους περιορισμούς. “Το αποτέλεσμα είναι ότι το αποκατέστησε”, δήλωσε ο Αμερικανός πρόεδρος στους δημοσιογράφους.

Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ανέφερε ότι η ταχύτητα των ουκρανικών drones επανήλθε στα προηγούμενα επίπεδα στις 24 Οκτωβρίου. Την ίδια ημέρα, ο Μασκ υποστήριξε μέσω της πλατφόρμας Χ ότι η Ουκρανία είχε παραβιάσει τους όρους χρήσης του Starlink, αξιοποιώντας το για επιθετικές επιχειρήσεις με drones, και ότι το σχετικό “κενό” είχε κλείσει την προηγούμενη εβδομάδα.

Παράλληλα, η SpaceX απέστειλε επιστολή στο Κογκρέσο, υποστηρίζοντας ότι δεν είχε προχωρήσει σε καμία αλλαγή στο Starshield. Ανέφερε, ωστόσο, ότι τροποποίησε τη λειτουργία του Starlink επειδή η Ουκρανία το χρησιμοποιούσε για επιθετικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, ενώ στη συνέχεια επανέφερε την υπηρεσία στην προηγούμενη κατάστασή της, σε συμφωνία με τις προτεραιότητες της αμερικανικής κυβέρνησης.

Από την πλευρά τους, Ουκρανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι το Starshield είχε υποστεί περιορισμό ταχύτητας στα 160 χιλιόμετρα την ώρα, επισημαίνοντας παράλληλα ότι το εμπορικό Starlink δεν μπορεί, για τεχνικούς λόγους, να χρησιμοποιηθεί για επιθέσεις με drones.

Η υπόθεση Starlink αποκαλύπτει ένα ευρύτερο πρόβλημα για τη δημοκρατία

Ποιος, τελικά, αποφάσισε να περιορίσει την πρόσβαση της Ουκρανίας στο Starlink ή και στο Starshield; Η απάντηση δεν αφορά μόνο το μέλλον της Ουκρανίας, αλλά ενδέχεται να έχει ευρύτερες συνέπειες για τη λειτουργία της δημοκρατίας.

Το αμερικανικό Σύνταγμα αναθέτει τις αρμοδιότητες για ζητήματα πολέμου και εξωτερικής πολιτικής στο Κογκρέσο και στον πρόεδρο των ΗΠΑ, όχι σε ιδιωτικές εταιρείες ή στους επικεφαλής τους.

Η εμπλοκή του Μασκ στη λειτουργία του Starlink και του Starshield δημιουργεί, ωστόσο, ένα περιβάλλον στο οποίο οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι μπορούν να αποφεύγουν τη λογοδοσία. Όταν μια απόφαση προκαλεί πολιτικό κόστος, μπορούν να την παρουσιάζουν ως επιχειρηματική επιλογή μιας ιδιωτικής εταιρείας. Όταν, αντίθετα, εξυπηρετεί τους πολιτικούς τους στόχους, μπορούν να καρπώνονται τα εύσημα.

Οι δημόσιοι αξιωματούχοι λογοδοτούν στους πολίτες, στους ελεγκτικούς μηχανισμούς και στις αρμόδιες επιτροπές του Κογκρέσου που εγκρίνουν τη χρηματοδότηση. Ο Μασκ λογοδοτεί στο διοικητικό συμβούλιο της εταιρείας του, στους πελάτες του και, πρωτίστως, στον εαυτό του.

Με αυτόν τον τρόπο, μια κρίσιμη λειτουργία που συνδέεται άμεσα με την εθνική κυριαρχία και την ασφάλεια ανατίθεται ουσιαστικά σε έναν απρόβλεπτο, μη εκλεγμένο δισεκατομμυριούχο, ο οποίος έχει την οικονομική δυνατότητα να απορροφήσει ακόμη και το κόστος λανθασμένων αποφάσεων χωρίς να υπόκειται σε δημόσια λογοδοσία.

Εάν οι συνθήκες και τα κίνητρα ήταν τα κατάλληλα, ο Μασκ θα μπορούσε να επηρεάσει καθοριστικά ακόμη και την έκβαση του πολέμου.

Δεν είναι, άλλωστε, η πρώτη φορά που ο Έλον Μασκ εμπλέκεται σε ζητήματα πολεμικών συγκρούσεων, ούτε είναι πιθανό να είναι η τελευταία.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, τόσο η κυβέρνηση Τραμπ όσο και η κυβέρνηση Μπάιντεν έχουν ζητήσει από τον Μασκ να ενεργοποιήσει ή να διακόψει τη λειτουργία του Starlink και σε άλλες περιοχές συγκρούσεων.

Η Wall Street Journal είχε αναφέρει το 2024 ότι ο Μασκ διατηρούσε τακτική επικοινωνία με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν από τα τέλη του 2022. Σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα, ο Πούτιν είχε ζητήσει κάποια στιγμή από τον Μασκ να μην ενεργοποιήσει το Starlink πάνω από την Ταϊβάν, ως προσωπική χάρη προς τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ. Το Κρεμλίνο χαρακτήρισε το δημοσίευμα ψευδές.

Τον Φεβρουάριο, η Ακτοφυλακή των Φιλιππίνων υποστήριξε ότι τα σκάφη της έχαναν τη σύνδεση με το Starlink κάθε φορά που πλησίαζαν σε απόσταση 24 ναυτικών μιλίων από τον αμφισβητούμενο ύφαλο Σκάρμπορο. Η Μανίλα απέδωσε το περιστατικό σε κινεζικές παρεμβολές, κάτι που το Πεκίνο αρνήθηκε. Η SpaceX δεν έχει τοποθετηθεί δημοσίως για το ζήτημα.

Από την Ουκρανία στην Ταϊβάν: ο κίνδυνος της εξάρτησης από τις αποφάσεις ενός επιχειρηματία

Η επιρροή του Μασκ αναδεικνύει, ωστόσο, ένα πολύ ευρύτερο πρόβλημα: οι ΗΠΑ δεν διαθέτουν ολοκληρωμένη στρατηγική για την ενσωμάτωση των ιδιωτικών επιχειρήσεων στις πολεμικές τους προσπάθειες, ούτε επαρκείς εγγυήσεις ότι οι εταιρείες αυτές δεν θα ενεργούν κατά τρόπο που αντιβαίνει στα στρατηγικά και στρατιωτικά συμφέροντα της χώρας.

Η Ουκρανία αποτέλεσε σχετικά εύκολη περίπτωση. Οι περισσότερες αμερικανικές επιχειρήσεις μπορούσαν να διακόψουν τις δραστηριότητές τους στη Ρωσία χωρίς να αντιμετωπίσουν σημαντικές μακροπρόθεσμες συνέπειες.

Ωστόσο, πολλές από τις εταιρείες που συνέβαλαν στην υποστήριξη της Ουκρανίας, όπως η Microsoft, η AWS και οι επιχειρήσεις του Μασκ, διατηρούν σημαντικά επιχειρηματικά συμφέροντα στην Κίνα. Αυτό ενδέχεται να τις οδηγήσει σε διαφορετικές επιλογές σε περίπτωση μιας μελλοντικής σύγκρουσης στην περιοχή, ιδίως εάν οι αποφάσεις τους επηρεάζονται από τα οικονομικά τους συμφέροντα.

Ο ίδιος ο Μασκ έχει χαρακτηρίσει την Ταϊβάν αναπόσπαστο τμήμα της Κίνας, υιοθετώντας ουσιαστικά τη θέση που διατυπώνει επισήμως το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας.

Την ίδια στιγμή, η Κίνα επιχειρεί ήδη να κατασκοπεύσει και να επηρεάσει Αμερικανούς επικεφαλής επιχειρήσεων τεχνολογίας, όπως καταδεικνύουν και οι πρόσφατες αποκαλύψεις για κατασκοπεία με στόχο τον επικεφαλής της Nvidia, Τζένσεν Χουάνγκ.

Οι δορυφορικές επικοινωνίες θα αποκτούσαν ακόμη μεγαλύτερη στρατηγική σημασία σε περίπτωση κινεζικής εισβολής στην Ταϊβάν, καθώς οι διαδικτυακές υποδομές του νησιού θα αποτελούσαν προφανή στόχο.

Η Κίνα πραγματοποιεί ήδη κυβερνοεπιθέσεις κατά της Ταϊβάν και έχει κατηγορηθεί για ενέργειες που οδήγησαν στην καταστροφή υποθαλάσσιων καλωδίων επικοινωνίας. Παρότι η Ταϊβάν αναπτύσσει τα δικά της δορυφορικά συστήματα, κανένα από αυτά δεν διαθέτει σήμερα τον βαθμό αξιοπιστίας, επιχειρησιακής ετοιμότητας και δοκιμασμένης λειτουργίας σε συνθήκες πολέμου που έχει αποκτήσει το Starlink.

Οι ΗΠΑ χρειάζονται ένα σαφές πλαίσιο συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα σε καιρό πολέμου

Οι ΗΠΑ χρειάζονται ένα ολοκληρωμένο θεσμικό πλαίσιο που θα καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο οι αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας μπορούν και πρέπει να εμπλέκονται όταν οι ίδιες ή χώρες-εταίροι τους βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση.

Δεν μπορούν να διακινδυνεύουν την εξάρτησή τους από μια τεχνολογία και να διαπιστώνουν εκ των υστέρων ότι αυτή δεν είναι πλέον αξιόπιστη, εξαιτίας πιέσεων που ασκούνται από την Κίνα ή άλλους παράγοντες.

Η αμερικανική κυβέρνηση οφείλει να προσδιορίσει ποιες τεχνολογικές δυνατότητες είναι απολύτως απαραίτητες για την προστασία των ψηφιακών υποδομών μιας συμμαχικής χώρας σε περίπτωση σύγκρουσης. Παράλληλα, πρέπει να διαμορφώσει εκ των προτέρων τις κατάλληλες συμβάσεις, ώστε οι υπηρεσίες αυτές να παρέχονται υπό την εποπτεία και τον έλεγχο της αμερικανικής κυβέρνησης.

Μια τέτοια διαδικασία θα περιόριζε και τις ανησυχίες των ιδιωτικών εταιρειών σχετικά με το ενδεχόμενο παραβίασης της αμερικανικής νομοθεσίας λόγω της εμπλοκής τους σε μια ένοπλη σύγκρουση.

Δεν μπορεί να υπάρχουν ασάφειες ως προς το ποιος έχει την ευθύνη, ούτε περιθώρια για αλληλοκατηγορίες σχετικά με το ποιος έχει την αρμοδιότητα να ενεργοποιεί ή να περιορίζει μια κρίσιμη επιχειρησιακή δυνατότητα.

Ένας άνθρωπος που δεν έχει εκλεγεί από κανέναν κρατά στα χέρια του τον “διακόπτη” που μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά την πολεμική προσπάθεια της Ουκρανίας. Είτε οι εκλεγμένοι ηγέτες δεν είναι σε θέση να ελέγξουν αυτόν τον διακόπτη είτε δεν παραδέχονται ότι τον ελέγχουν.

Το Κογκρέσο πρέπει να διερευνήσει σε βάθος την υπόθεση των περιορισμών στο Starlink και να θέσει σαφή όρια στη δυνατότητα του Μασκ να επηρεάζει την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ.

Στη συνέχεια, οφείλει να προχωρήσει στη θέσπιση νομοθεσίας που θα καθορίζει με σαφήνεια τις υποχρεώσεις των εταιρειών τεχνολογίας απέναντι στα εθνικά συμφέροντα των ΗΠΑ σε περιόδους πολέμου.

Forbes