Ψυχική υγεία: Πραγματικές φωνές, πραγματική αλλαγή

Κάθε χρόνο, στις 10 Οκτωβρίου, μιλάμε για την ψυχική υγεία. Φέτος, μάλιστα, το παγκόσμιο μήνυμα της ημέρας είναι η ανάδειξη της βιωμένης εμπειρίας: Οι πραγματικές φωνές όσων έζησαν την ψυχική νόσο από μέσα. Γι’ αυτό και το κείμενο που ακολουθεί δεν το υπογράφει ένας επαγγελματίας, αλλά ένας άνθρωπος που το έζησε.

Ως εργοθεραπευτής, βλέπω καθημερινά ένα κενό που σπάνια συζητείται: Δεν υπάρχει ουσιαστική ενημέρωση ούτε στα σχολεία, ούτε στο ευρύ κοινό για το τι σημαίνει να ζει κάποιος με ψυχιατρική διαταραχή. Έτσι, στο κενό της γνώσης, φυτρώνει ο φόβος. Και ο φόβος γίνεται απόσταση. Οι συνέπειες είναι απτές. Πολλοί άνθρωποι, μετά από μια κρίση ή μια διάγνωση, χάνουν τους φίλους τους και μένουν μόνοι. Η κοινωνία συχνά τους απορρίπτει ή, χειρότερα, τους κοροϊδεύει — όχι από κακία, αλλά από άγνοια. Κι όμως, η απομόνωση δεν είναι σύμπτωμα της νόσου· είναι κάτι που της προσθέτουμε εμείς, ως κοινωνία.

Εδώ είναι που η εργοθεραπεία έχει ρόλο ουσιαστικό και συχνά παρεξηγημένο. Δεν ασχολούμαστε μόνο με τα «χέρια» ή τη σωματική αποκατάσταση. Στην ψυχική υγεία, δουλειά μας είναι να βοηθήσουμε τον άνθρωπο να ξαναχτίσει τη ζωή του: Να επιστρέψει στις καθημερινές του δραστηριότητες, στους ρόλους του ως εργαζόμενος, φίλος, σύντροφος, γονιός, στην αυτονομία και στη συμμετοχή του στην κοινότητα. Δεν θεραπεύουμε μια διάγνωση· στηρίζουμε έναν άνθρωπο να ξαναβρεί νόημα και λειτουργικότητα. Και γι’ αυτό η σημερινή μέρα έχει σημασία. Γιατί η ανάκαμψη δεν είναι μόνο ιατρική υπόθεση είναι και κοινωνική. Χρειάζεται φάρμακα και θεραπεία, αλλά χρειάζεται εξίσου μια κοινωνία που δεν γυρίζει την πλάτη. Ας ακούσουμε, λοιπόν, μία από αυτές τις φωνές.

Ο κεφαλικός φόρος στην ψυχική νόσο

Του Λεωνίδα

Ένα άτομο που ζει με ψυχική νόσο στις σοβαρότερες, μη λειτουργικές μορφές— βιώνει μια αλλοιωμένη σχέση με τη συνείδησή του. Ακόμη και στις ηπιότερες μορφές, όπως οι νευρώσεις, υπάρχει μια διαταραχή στον τρόπο που αντιλαμβάνεται κανείς τον εαυτό του και τον κοσμο γυρω του.Ο στιγματισμός είναι κοινωνικό φαινόμενο, και στην κλειστή κοινωνία της Κύπρου εδράζεται βαθιά είναι μέρος ενός κοινωνικού ρατσισμού. Είναι οι Κύπριοι ρατσιστές; Όχι: στον φυλετικό ρατσισμό οι δείκτες μας είναι ικανοποιητικοί. Όμως στον κοινωνικό ρατσισμό απέναντι, για παράδειγμα, στους Αμεα ή σε όσους ζουν με ψυχική νόσο, όπως η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD) το φαινόμενο είναι εμφανές. Ο στιγματισμός γίνεται βαθύτερος όταν μιλάμε για νοσηλεία ή εγκλεισμό σε ψυχιατρική μονάδα. Η παραμονή στην Αθαλάσσα μπορεί να είναι τραυματική εμπειρία· σε ορισμένες περιπτώσεις, ωστόσο, κρίνεται απαραίτητη για το δημοσιο συμφέρον, που θεμελιώνεται στην ασφάλεια του πληθυσμού. Στην ανακαινισμένη πλέον κλινική, με πιο ανθρώπινους χώρους, το περιβάλλον ευνοεί πιο υγιείς θεραπείες και την υποχώρηση της νόσου.

Ας είμαστε όμως ρεαλιστές. Για τον ίδιο τον ασθενή, το πέρασμα από την Αθαλάσσα ή την ψυχιατρική πτέρυγα του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας λειτουργεί σαν ένας κεφαλικός φόρος που αυτή τη φορά δεν τον επιβάλλει το κράτος, αλλά η κοινωνία. Οι φίλοι, οι γνωστοί, ο/η σύντροφος: Όλοι πλέον τον γνωρίζουν μέσα από τον εγκλεισμό του. Δεν του δίνεται δεύτερη ευκαιρία όταν ξεπερνα την ασθενεια του. Αυτός ο φόρος θα τον συνοδεύει για την υπόλοιπη ζωή του και ισχύει για την Κύπρο και τις άλλες κλειστές κοινωνίες, όχι όμως το Λονδίνο ή την Αμερική.

Ποιο είναι το κοινό χαρακτηριστικό όσων νοσούν; Ο αγώνας για μια «καθαρή» συνείδηση έντονος στα δύσκολα περιστατικά, ηπιότερος στις νεύρωσεις. Είναι ένας αγώνας απολύτως ανθρώπινος: Αγωνίζονται να γίνουν «κανονικοί» άνθρωποι. Αυτόν τον μοχθο θα τον αναγνωρίσεις σχεδόν σε όλους, ιδίως σε όσους τον αναγνωρίζουν και οι ίδιοι στον εαυτό τους, γιατί υπάρχουν και περιπτώσεις που δεν τον αναγνωρίζουν, δεν το βλέπουν. Κι αν η μέση ανθρώπινη συνείδηση είναι, ας υποθέσουμε, κατά το μεγαλύτερο μέρος της υγιής, μένει πάντα ένα περιθώριο. Μήπως, λοιπόν, η ψυχοθεραπεία αξίζει και για τους «υγιείς» σαν άθληση, σαν ενδιαφέρον, σαν φροντίδα του εαυτού μας;

Η ψυχοθεραπεία είναι ένα ταξίδι, μια περιπέτεια για κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από την κατάσταση της συνείδησής του. Βοηθά στις ανθρώπινες σχέσεις και στην εργασία· στον γάμο, στις ερωτικές σχέσεις, στο πώς διαπαιδαγωγείς τα παιδιά σου και διαμορφώνεις τον εσωτερικό τους κόσμο, στο πώς διαχειρίζεσαι τα όριά σου με τους συναδέλφους. Ένα ταξίδι που κινεί την ανθρωπότητα μπροστά.

Νικόλας Αντρέου, Εργοθεραπευτής

Mind and Health / Κέντρο Ψυχικής Υγείας