Κυριάκος Μάτσης: Αποκαλυπτική επιστολή, προς τους γονείς του, για την αποικιακή κυριαρχία και τον αέρα ελευθερίας στην Ευρώπη

Η επιστολή ενός δεκαεννιάχρονου μαθητή προς τους γονείς του, γραμμένη την ημέρα της νίκης κατά του ναζισμού, αποτελεί πολύτιμη ιστορική μαρτυρία για τον εθνικό προσανατολισμό, τις πολιτικές αντιλήψεις και την ηθική συγκρότηση του γράφοντος, ο οποίος έμελλε να αναδειχθεί σε εμβληματική μορφή της κυπριακής ιστορίας.

Η 9η Μαΐου 1945 υπήρξε ημερομηνία ιδιαίτερου συμβολισμού για την ευρωπαϊκή ήπειρο. Η ναζιστική Γερμανία είχε ηττηθεί, ο πόλεμος στην Ευρώπη έφθανε στο τέλος του και οι λαοί, ύστερα από χρόνια καταστροφής, προσδοκούσαν την οικοδόμηση ενός κόσμου θεμελιωμένου στην ειρήνη, την ασφάλεια και την ελευθερία. Την ίδια στιγμή, η βρετανική αποικιακή κυριαρχία εξακολουθούσε να καθορίζει την πολιτική πραγματικότητα στη Μεγαλόνησο, αναδεικνύοντας την αντίφαση ανάμεσα στην προσδοκία για έναν κόσμο θεμελιωμένο στην ελευθερία των λαών και στη διατήρηση της αποικιακής εξουσίας σε περιοχές που εξακολουθούσαν να στερούνται του δικαιώματος αυτοδιάθεσης.

Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, από τα Βαρώσια, ο νεαρός Κυριάκος Μάτσης απηύθυνε γράμμα προς τους γονείς του. Το κείμενό του, με έντονη συναισθηματική φόρτιση και αξιοσημείωτη ρητορική δύναμη, υπερβαίνει τα όρια της απλής οικογενειακής επικοινωνίας. Αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο ένας νέος άνθρωπος προσλαμβάνει τα ιστορικά γεγονότα της εποχής του, τα συνδέει με την πολιτική μοίρα της πατρίδας του και διαμορφώνει τη δική του αντίληψη.

Η ιστορική αξία όσων αναγράφονται έγκειται πρωτίστως στη δυνατότητα προσέγγισης των ιδεών του Μάτση μέσα από τον προσωπικό του λόγο. Η μεταγενέστερη πορεία του στον Αγώνα της ΕΟΚΑ προσδίδει πρόσθετη σημασία στο εν λόγω τεκμήριο, ενώ η εξέτασή του στο πλαίσιο του 1945 επιτρέπει την κατανόηση των πολιτικών και ιδεολογικών του αντιλήψεων κατά την περίοδο της νεότητάς του.

Ακολουθεί αυτούσια η επιστολή του

Βαρώσια, 9 Μαΐου 1945

Σεβαστοί μου γονείς,

Χαρμόσυνα είναι τα αγγέλματα που μας φέρνουν τες μέρες αυτές τα αιθέρια κύματα. Και το άγγελμα το μεγάλο και τρανό διασχίζει τες θάλασσες και τες στεριές και τα βουνά και τα πελάγη και ριζώνει βαθιά στην καρδιά του καθενός και την κάμνει να πάλλεται από ιερό ενθουσιασμό και να δονείται από μύρια απερίγραπτα και μεγαλειώδη συναισθήματα. Και είναι πολύ δικαιολογημένη αυτή η χαρά, γιατί, σήμερα ακριβώς, μετά τα μεσάνυχτα, θα σταματήσει το κανόνι να ξερνά το θάνατο, θα σταματήσουν τα σίδερα να διασχίζουν το ανθρώπινο σώμα και ο άνθρωπος θα κληθεί να παλέψει σε ένα αγώνα, πιο ευγενικό, πιο ωραίο.

Στον αγώνα για την δημιουργία ενός μεταπολεμικού κόσμου, που είναι καλύτερος από τον παλιό, ενός κόσμου χωρίς πολέμους, χωρίς αίματα. Μα, για να κατορθώσουμε να δημιουργήσουμε τον κόσμο αυτό, πρέπει να καταλήξουμε όλοι οι λαοί σε μια πλατιά αλληλοκατανόηση και να συντονίσουμε τες ενέργειές μας στο πεδίο αυτό. Ο κόσμος πρέπει να είναι καλύτερος. Μα, για να γίνει καλύτερος, θα χρειασθούν κόποι και βάσανα. Θα χρειαστούν αγώνες σκληροί, πεισματώδεις.

Ο κόσμος με αγωνία, ύστερα από 68 ολόκληρους μήνες, νοιώθει την ειρήνη να φτερουγίζει πάνω στο μυριοκαπνισμένο ουρανό της Ευρώπης και διακρίνει την Θεάν ελευθερίαν να σκορπά σε όλους τους λαούς της γης τα πλούσια δώρα της. Πλην αλοίμονο. Ο κόσμος βλέπει στον ουρανό της μακρινής ανατολής τα κανόνια να ετοιμάζονται, για να αναγκάσουν την Ιαπωνία να υποταγεί κι αυτή.

Όλοι στρέφονται ενάντια στη χώρα αυτή και σύντομα θα της καταφέρουν το τελειωτικό πλήγμα και θα την αναγκάσουν να υποκύψει, γιατί το κακό μπορεί να θριαμβεύσει, αλλά δεν μπορεί να επικρατήσει. Και το Ιαπωνικό τέρας αργά ή γρήγορα θα πνιγεί στο αίμα του και οι λαοί όλης της γης θα χαρούν τα δώρα της ελευθερίας. Μα ιδιαίτερα τα δώρα αυτά περιμένει να γευθεί ένας άλλος λαός. Ένας λαός μικροσκοπικός, μα μεγάλος.

Ένας λαός που με λαχτάρα περιμένει τη μάνα του να τον αγκαλιάσει. Και ο λαός αυτός είναι ο μαρτυρικός λαός της μεγαλονήσου Κύπρου μας, της νήσου που έχει την τύχην της συνυφασμένην με την τύχην της Ελλάδος. Πονεί ο λαός αυτός σαν Πονεί η μάνα του και κάθε παλμός της είναι και δικός του παλμός, κάθε πόθος της είναι και δικός του πόθος, κάθε σύνθημά της είναι και δικό του σύνθημα. Κάθε είναι της είναι και είναι του και κάθε δικό της είναι δικό του. Ω, ναι, ποιος μπορεί να του αλλάξει την αγάπη του, αυτή την αγάπη που απορρέει από την εθνικότητά του;

Όποιος θέλει να του την αλλάξει την αγάπη του αυτήν, την ορμή του αυτή, είναι το ίδιο σαν να θέλει να του αλλάξει την εθνικότητά του, πράγμα που δεν μπορεί να γίνει ποτέ. Ω, ναι, δεν μπορεί να γίνει αυτό, γιατί ο λαός αυτός θα ήτο πολύ επιλήσμων του παρελθόντος του, θα ήτο πολύ προδοτικός, αν διανοείτο καν τέτοιο πράγμα.

Ντροπή, θα του φώναζαν οι ακτές της Σαλαμίνας, οι ακτές στες οποίες και σήμερα ακόμα αντηχούν του Ισοκράτους τα λόγια και του Τεύκρου αι ιαχαί, του Ονησίλου τα πολεμιστήρια και του Κίμωνος αι προσταγαί, ντροπή, θα του εφώναζαν αι αττικώταται ακταί της Πάφου και αίσχος, θα έκραζε η θεά Αφροδίτη, η θεά που γεννήθηκε στην Πατρίδα μας, σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες, δείγμα κι αυτό των δεσμών της Ελλάδας με την Μάνα του κόσμου.

Ντροπή, θα εκραύγαζαν τα βουνά και τα λαγκάδια της Κύπρου και θα αντηχούσε απαίσιος ο αντίλαλος και θα έφτανε στα αιματοβαμμένα βουνά της Ελλάδας και θα έκαμνε τα κόκκαλα του Χριστόδουλου Σώζου και των άλλων γενναίων παλικαριών, που έπεσαν για την Μάνα Ελλάδα, να τραντάζουν από ιερόν συγκίνησιν και θα εσείοντο τα βουνά από τον κρότον και θα ντρεπόταν η άσπλαχνη γη και τα Ελληνικά ακρογιάλια θα έτρεχαν να κρύβουν μέσα στην θάλασσαν, γιατί δεν θα μπορούσαν να ανεχθούν να βλέπουν μιαν τέτοιον κατάρα.

Μα γιατί να περνούν από το νου μας αυτά; Είναι δικαιολογημένα άραγε τα ερωτήματά μας; Ω, ναι, είναι πλέρια δικαιολογημένα, γιατί η Μεγάλη Βρετανία δεν φαίνεται διατεθειμένη να παραχωρήσει την Κύπρο στην Ελλάδα. Και μας κάμνει να το πιστεύουμε αυτό το ότι έχουν τους Μητροπολίτες μας και τους αρχηγούς του λαού μας να σέπονται στην εξορία και δεν τους αφήνουν να στραφούν στη χώρα τους. Και ποιοι τα κάμνουν αυτά; Αλοίμονον. Ναι, τα κάμνουν οι άνθρωποι που ύψωσαν το ανάστημά τους μπροστά στη Χιτλερική Γερμανία, για να σώσουν από τα νύχια τον κόσμο, για να τον κάμουν τι;

Για να κάτσουν αυτοί στο σβέρκο του και να τον απομυζούν σαν βδέλλες και να του στερούν την Ελευθερία του και όλα τα αγαθά του. Αλλά «έστι δίκης οφθαλμός ος τα πάνθ’ ορά» και ο οφθαλμός της δίκης βλέπει και τους μικρούς λαούς, που ανίσχυροι αγωνίζονται όσο τους επιτρέπουν οι δυνάμεις τους, για να λευτερωθούν από την σκλαβιά και να χαρούν και αυτοί τα πλούσια δώρα της μεγάλης θεάς. Και εμείς οι Κύπριοι περιμένουμε με λαχτάρα την ώρα και τη στιγμή που η μαρτυρική μας μάνα θα σπάσει τες βαριές τες αλυσίδες και με ένα πήδημα θα πάει να αγκαλιάσει την Ελλάδα με τες άλλες Ελληνίδες.

Ω, θα είναι υπερόχως ωραία η στιγμή εκείνη και η μικρή μας μάνα θα ξεχάσει της μητριάς της τες χολές και τα φαρμάκια. Είθε γρήγορα να ανατείλει η μέρα αυτή. Και ‘μεις ας εργαστούμε για την ανατολή της μέρας αυτής, χωρίς να φεισθούμε καθόλου κόπων, γιατί για την λεφτεριά είναι μικρή κάθε θυσία. Και ‘μεις είμαστε σκλάβοι. Ναι, σκλάβοι. Μας κυβερνούν άνθρωποι που δεν μας αναγνωρίζουν το δικαίωμα να ονομαζόμαστε Έλληνες.

Άνθρωποι που εξόρισαν τους δεσποτάδες μας και έριξαν την Εκκλησία μας σ’ αυτή την αξιοθρήνητη θέση. Και είναι αυτοί οι κύριοι αίτιοι της σημερινής κατάστασης του τόπου μας, κατάστασης που δημιουργήθηκε με τα διάφορα κόμματα και τα τοιαύτα. Γιατί, αν η Εκκλησία ήταν γερά οργανωμένη, θα κτυπούσε από την βάση της τους κομμουνιστές, θα τους αφόριζε, θα έπεφταν από το μάτι του λαού και κανένας δεν θα μπορούσε να ξεμυτίσει.

Ύστερα όμως από τη δημιουργία του κομμουνιστικού ΑΚΕΛ, άλλη μερίς του λαού οργανώθηκε για να την κτυπήσει και έτσι βγήκαν όλα αυτά τα κόμματα. Και είναι αυτοί κυρίως υπεύθυνοι για τόσα και τόσα άλλα για τα οποία ο Ελληνικός Λαός της Κύπρου, όσο μικρός κι αν είναι, θα σηκώσει βαριά και τρομερή τη φωνή για να φωνάξει ένα βαρύ κατηγορώ, που αιώνια θα ντροπιάζει τους σημερινούς αγωνιστές της λευτεριάς. Μα ας ελπίσουμε πως το ζήτημα θα κανονισθεί σύμφωνα με τους πόθους του λαού μας και σύμφωνα με τις απαιτήσεις του δικαίου και της ηθικής. Και τότε ελεύθεροι όλοι οι Έλληνες, θα γιορτάσουμε τα πραγματικά ελευθέρια.

Με αγάπη και σεβασμό,

Κυριάκος.

>Η νίκη κατά του ναζισμού και η κυπριακή εκκρεμότητα

Ο Μάτσης αρχίζει με αναφορά στη χαρά που προκαλεί η είδηση του τερματισμού του πολέμου στην Ευρώπη. Περιγράφει με λογοτεχνική έξαρση τη στιγμή κατά την οποία τα όπλα σιωπούν και ο άνθρωπος καλείται να αναλάβει έναν διαφορετικό αγώνα: την οικοδόμηση ενός καλύτερου μεταπολεμικού κόσμου, απαλλαγμένου από την αιματοχυσία και την καταστροφή.

Στην αντίληψή του, η ειρήνη αποτελεί κατάκτηση που προϋποθέτει αλληλοκατανόηση μεταξύ των λαών, συντονισμό των προσπαθειών τους και επίμονη εργασία. Η χαρακτηριστική του διατύπωση ότι «θα χρειασθούν κόποι και βάσανα» και «αγώνες σκληροί, πεισματώδεις» αποκαλύπτει μια θεώρηση της ιστορικής προόδου ως διαδικασίας που απαιτεί ενεργό συμμετοχή και διαρκή προσπάθεια.

Από αυτή τη γενικότερη προσέγγιση της ειρήνης, ο επιστολογράφος στρέφεται στο κυπριακό ζήτημα. Η νίκη κατά του ναζισμού ενισχύει την προσδοκία εφαρμογής των αρχών της ελευθερίας και στους λαούς που εξακολουθούν να βρίσκονται υπό αποικιακή εξουσία. Ο Μάτσης αναδεικνύει έτσι μια ουσιώδη πολιτική και ηθική αντίφαση: οι δυνάμεις που υπερασπίστηκαν την ελευθερία απέναντι στον ολοκληρωτισμό εξακολουθούν να ασκούν αποικιακή κυριαρχία, περιορίζοντας το δικαίωμα άλλων λαών στην αυτοδιάθεση.

Η αντίφαση αυτή συγκροτεί τον κεντρικό άξονα του κειμένου. Η στρατιωτική ήττα του ναζισμού σηματοδοτεί την απαρχή μιας νέας εποχής για την Ευρώπη, ενώ για την Κύπρο το ζήτημα της ελευθερίας παραμένει ανοιχτό. Η διατύπωση «Και εμείς είμαστε σκλάβοι. Ναι, σκλάβοι» αποδίδει με ιδιαίτερη ένταση το χάσμα ανάμεσα στις διεθνείς διακηρύξεις και στην πολιτική κατάσταση του τόπου. Η επανάληψη, μάλιστα, της λέξης «σκλάβοι» υπογραμμίζει την οξύτητα με την οποία ο Μάτσης βιώνει την αποικιακή πραγματικότητα.

Η Κύπρος ως «μαρτυρική μάνα» και ο πόθος της Ένωσης

Στην επιστολή, η Κύπρος προσωποποιείται ως μητέρα που υποφέρει, προσδοκά την απελευθέρωσή της και αποβλέπει στην ένωσή της με την Ελλάδα, με την οποία ο Μάτσης αισθάνεται αδιάρρηκτα συνδεδεμένος. Η εικόνα της «μαρτυρικής μας μάνας», η οποία θα σπάσει τις αλυσίδες της και θα αγκαλιάσει την Ελλάδα, συμπυκνώνει τον εθνικό του προσανατολισμό. Η μεγαλόνησος παρουσιάζεται ως φορέας ελληνικής ταυτότητας και διαχρονικών δεσμών με τον ελληνικό κόσμο, ενώ η Ένωση αναδεικνύεται σε θεμελιώδη πολιτική επιδίωξη.

Ιδιαίτερη δε σημασία αποκτά η αναδρομή στην αρχαιότητα και στους δεσμούς της Κύπρου με τον ελληνικό κόσμο. Οι αναφορές στη Σαλαμίνα, στον Ισοκράτη, στον Τεύκρο, στον Ονησίλο και στον Κίμωνα, καθώς και η μνεία του Χριστόδουλου Σώζου, συγκροτούν ένα συμβολικό πλέγμα ιστορικών αναφορών. Η αρχαιότητα και οι νεότεροι αγώνες εντάσσονται σε μια ενιαία αλυσίδα εθνικής συνέχειας, η οποία, κατά τον 19χρονο Μάτση, ενισχύει την ελληνική συνείδηση και νομιμοποιεί ηθικά την επιδίωξη της ελευθερίας.

Η επίκληση του παρελθόντος λειτουργεί ως επιχείρημα πολιτικής νομιμοποίησης και ως παρακαταθήκη ευθύνης προς τις επόμενες γενιές, ενώ η εγκατάλειψη του εθνικού προσανατολισμού εκλαμβάνεται ως απομάκρυνση από τις αξίες και τις παραδόσεις που διαμόρφωσαν τη συλλογική ταυτότητα. Η επιστολή τεκμηριώνει τον σαφή ενωτικό προσανατολισμό του Μάτση, αποτελώντας παράλληλα προσωπική μαρτυρία μέσα σε μια κυπριακή κοινωνία που χαρακτηριζόταν από διαφορετικές πολιτικές και κοσμοθεωρητικές θέσεις. Η διάκριση ανάμεσα στην προσωπική του τοποθέτηση και στην ευρύτερη κοινωνική πραγματικότητα αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ιστορική ερμηνεία του κειμένου.

Εκκλησία, κομμουνισμός

Η πολιτική σκέψη του Κυριάκου Μάτση εκτείνεται και στις εσωτερικές ιδεολογικές αντιθέσεις της Κύπρου. Τα γραφόμενά του περιλαμβάνουν αναφορές στον ρόλο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, στην παρουσία του κομμουνισμού και στη δραστηριοποίηση του ΑΚΕΛ στην πολιτική ζωή του τόπου.

Ο επιστολογράφος αποδίδει στην Εκκλησία πρωταγωνιστικό ρόλο στη διατήρηση της εθνικής συνοχής και θεωρεί ότι μια ισχυρή εκκλησιαστική οργάνωση θα μπορούσε να περιορίσει αποτελεσματικότερα την επιρροή του κομμουνισμού. Η θέση αυτή αποκαλύπτει το πλαίσιο μέσα στο οποίο αντιλαμβανόταν την πολιτική και κοινωνική ενότητα του ελληνικού κυπριακού πληθυσμού. Εννοείται πως η προσέγγιση των συγκεκριμένων αναφορών απαιτεί νηφαλιότητα και συνεκτίμηση των πολιτικών συνθηκών της τότε περιόδου. Ως εκ τούτου, η ερμηνεία τους προϋποθέτει την εξέταση του ευρύτερου κοινωνικού και πολιτικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο διαμορφώθηκαν.

Το ΑΚΕΛ, το οποίο ιδρύθηκε το 1941, είχε αναπτύξει δική του πολιτική και κοινωνική παρουσία, συμμετέχοντας στην αντιφασιστική κινητοποίηση και προβάλλοντας διεκδικήσεις απέναντι στη βρετανική αποικιακή διοίκηση. Η διάσταση αυτή συνυπήρχε με την έντονη αντίθεση που εξέφραζε ο Μάτσης προς τον κομμουνισμό και αναδεικνύει την πολυπλοκότητα των πολιτικών συσχετισμών της εποχής.

Υπό αυτό το πρίσμα, το εν λόγω γράμμα φωτίζει τις εσωτερικές διαφοροποιήσεις που χαρακτήριζαν την κυπριακή κοινωνία, ακόμη και στο πλαίσιο της εθνικής διεκδίκησης. Οι πολιτικές δυνάμεις προσέγγιζαν με διαφορετικούς όρους την ελευθερία, την κοινωνική δικαιοσύνη, την εθνική ταυτότητα και τον ρόλο των θεσμών. Και η μαρτυρία του Μάτση αποτελεί χαρακτηριστική έκφραση αυτών των ιδεολογικών αντιπαραθέσεων.

 Βαρύ κατηγορώ στους αποικιοκράτες

Ιδιαίτερα αιχμηρή είναι η προειδοποίηση του Μάτση ότι ο κυπριακός ελληνισμός θα υψώσει τη φωνή του εναντίον όσων θεωρεί υπεύθυνους για την πολιτική κατάσταση του τόπου. Η αναφορά σε ένα «βαρύ κατηγορώ» στρέφεται τόσο προς την αποικιακή εξουσία όσο και προς εκείνους που, κατά την κρίση του, αποδυναμώνουν εκ των έσω την εθνική προσπάθεια.

Η φράση επίσης «σημερινούς αγωνιστές της λευτεριάς» προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην κριτική του. Η επίκληση της ελευθερίας συνδέεται με την υποχρέωση ανάληψης ευθύνης για τις πολιτικές πράξεις και επιλογές, ενώ ο εθνικός αγώνας προσλαμβάνει έτσι και ηθικό περιεχόμενο, καθώς η συνέπεια προς τις διακηρυγμένες αρχές αναδεικνύεται σε κριτήριο αξιολόγησης της πολιτικής δράσης.

Η συγκεκριμένη θέση εγείρει ένα ευρύτερο ζήτημα πολιτικής και ηθικής συνέπειας, δηλαδή τη σχέση ανάμεσα στις αρχές ενός απελευθερωτικού αιτήματος και στην πρακτική των φορέων του. Για τον Μάτση, το πολυτιμότερο αγαθό που μπορεί να κατακτήσει ένας λαός, συνιστά ταυτόχρονα πολιτική επιδίωξη και αξιακή δέσμευση, η οποία προϋποθέτει ευθύνη και προσήλωση στον συλλογικό σκοπό.

Η επιστολή περιλαμβάνει μια φράση που έμελλε να αποκτήσει ιδιαίτερη θέση στη συλλογική μνήμη της Κύπρου: «Γιατί για την λεφτεριά είναι μικρή κάθε θυσία».

Στη διατύπωση αυτή συμπυκνώνεται η ηθική ιεράρχηση του νεαρού Μάτση. Από τη μια η ελευθερία αναδεικνύεται σε υπέρτατη αξία, για την οποία απαιτούνται προσπάθεια, αγώνας και προσωπική θυσία και από την άλλη η έννοια της θυσίας εντάσσεται σε μια αντίληψη συλλογικής ευθύνης, σύμφωνα με την οποία η προσωπική προσφορά αποκτά ιδιαίτερο νόημα μέσα από την υπηρεσία ενός κοινού ιδανικού.

Ο Κυριάκος Μάτσης, γεννημένος τον Ιανουάριο του 1926, συμμετείχε στον Αγώνα της ΕΟΚΑ και σκοτώθηκε από τους Άγγλους αποικιοκράτες στις 19 Νοεμβρίου 1958 στο Δίκωμο. Η μνήμη του συνδέθηκε έκτοτε με την αυταπάρνηση και την επιδίωξη της ελευθερίας. Η ερμηνεία της επιστολής, ωστόσο, αποκτά πληρέστερο ιστορικό περιεχόμενο όταν το κείμενο εξετάζεται πρωτίστως ως μαρτυρία του 1945.

Κατά την άποψή μου, αποτελεί έκφραση των ελπίδων, των αγωνιών, των πεποιθήσεων και των πολιτικών προσδοκιών ενός νέου ανθρώπου σε μια κρίσιμη μεταπολεμική συγκυρία. Η μεταγενέστερή του πορεία φωτίζει τη σημασία της με πρόσθετη συγκινησιακή βαρύτητα, ενώ η κατανόηση του αρχικού της πλαισίου επιτρέπει την ουσιαστικότερη προσέγγιση του περιεχομένου της