Η ηλικιακή διάκριση υπονομεύει το δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια – Χωρίς ολοκληρωμένη νομοθετική προστασία

«Ο μεγαλύτερος σε ηλικία άνθρωπος – άνδρας ή γυναίκα – δεν είναι απλώς αποδέκτης βοήθειας, αλλά φορέας δικαιωμάτων» τόνισε ο πρόεδρος της οργάνωσης «55 Συν/ Πλην Μαζί Κύπρος» Άδωνις Κωνσταντινίδης μιλώντας στην ημερίδα με θέμα τις ηλικιακές διακρίσεις και τα ανθρώπινα δικαιώματα που η οργάνωση πραγματοποίησε στο Πολυδύναμο Δημοτικό Κέντρο Λευκωσίας το  Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2026.

«Η γήρανση είναι µία τελείως διαφορετική εμπειρία από άτομο σε άτομο και δεν είναι δυνατό να γενικεύσουμε τις δεξιότητες και τις ικανότητες ενός ατόμου µε βάση την ηλικία του, όπως δεν είναι δυνατόν να κάνουμε υποθέσεις για κάποιον, µε βάση οποιαδήποτε άλλη πτυχή της ταυτότητάς του» επεσήμανε στην παρέμβαση της η κοινωνιολόγος Τατιάνα Ζαχαριάδου που ήταν από τους βασικούς ομιλητές/τριες της εκδήλωσης.

 Στη δική του ομιλία ο ιατρός, γεροντολόγος και ερευνητής  Μάριος Κυριαζής είπε ότι «πολλοί ειδικοί υποστηρίζουν πλέον ότι οι οριζόντιες θετικές διακρίσεις (βάσει ηλικίας), πρέπει να αντικατασταθούν από στοχευμένες διακρίσεις, βάσει αναγκών». Αναφέρθηκε μεταξύ άλλων σε πινακίδα στην είσοδο τράπεζας όπου αναγράφεται ότι «παρέχεται προτεραιότητα εξυπηρέτησης σε άτομα με αναπηρία και σε άτομα ηλικίας άνω των 75 ετών» και σχολίασε ότι «ασφαλώς δεν είναι «ανάπηροι» όλοι οι άνθρωποι άνω των 75…».

Η νομικός Νάσια Διονυσίου, επίσης εκ των βασικών ομιλητών στην εκδήλωση,επικαλέσθηκε μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2026 «η οποία αποκαλύπτει ένα αλληλένδετο σύνολο θεσμικών, διαπροσωπικών και αυτοκαθοριζόμενων εμποδίων που παρεμποδίζουν την ισότητα ως προς την ηλικία, σε βασικούς τομείς πολιτικής – εμποδίων που συχνά αλληλεπικαλύπτονται και αλληλοενισχύονται, δημιουργώντας επίμονες ανισότητες που επηρεάζουν τα άτομα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους».

 Χαιρετισμούς σε αυτή την ενδιαφέρουσα ημερίδα, απηύθυναν ο επικεφαλής της Αντιπροσωπείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Κύπρο Πανίκος Πουργουρίδης που τόνισε μεταξύ άλλων ότι «η μακροζωία δεν είναι «βάρος» για την κοινωνία, είναι ένα σπουδαίο ανθρώπινο και κοινωνικό επίτευγμα». Η υφυπουργός Κοινωνικής Πρόνοιας Τίνα Παύλου (τον χαιρετισμό της μετέφερε η λειτουργός του υφυπουργείου Σταυρούλα Γεωργίου), διαβεβαίωσε ότι «για την κυβέρνηση, τα ζητήματα των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας αποτελούν σταθερή προτεραιότητα». Και η προϊσταμένη του Πολυδύναμου Δημοτικού Κέντρου Λευκωσίας Ρούλα Γεωργοπούλου που υπογράμμισε ότι «πέρα από τις σημαντικές υπηρεσίες που ήδη προσφέρονται, οι τοπικές αρχές καλούνται να αναπτύξουν ακόμη πιο καινοτόμες πολιτικές για την ενίσχυση της ποιότητας ζωής των μεγαλύτερων ατόμων». Η συντονίστρια της ημερίδας Αννίτα Κονή, γραμματέας της οργάνωσης «55 Συν/ Πλην Μαζί Κύπρος» συνόψισε συμπερασματικά ότι «η ηλικία δεν πρέπει να καθορίζει την αξία ενός ανθρώπου, να περιορίζει τις επιλογές του, ή να στερεί τη δυνατότητα του να συμμετέχει ισότιμα στην κοινωνία». Τη συζήτηση με τους παρευρισκόμενους που ακολούθησε τους χαιρετισμούς και τις βασικές τοποθετήσεις, συντόνισε ο κοινωνιολόγος και πρώην διπλωμάτης Μιχάλης Ατταλίδης.

Η νομοθεσία στην Ευρώπη και στην Κύπρο

Μιλώντας για το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο  προστασίας από τις διακρίσεις λόγω ηλικίας, η νομικός Νάσια Διονυσίου τόνισε μεταξύ άλλων ότι «η ηλικιακή διάκριση υπονομεύει το δικαίωμα των ανθρώπων στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και περιορίζει τις δυνατότητές τους να συνεισφέρουν ενεργά στην κοινωνία. Ιδιαίτερα επηρεασμένες εμφανίζονται οι νεότερες ηλικίες (15–24 ετών) και τα άτομα ηλικίας 75 ετών και άνω. Η απασχόληση αναδεικνύεται ως ο τομέας όπου αναφέρονται συχνότερα περιστατικά ηλικιακής διάκρισης».

Η κυρία Διονυσίου παρέθεσε στοιχεία για τη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία παρέχει προστασία από τις διακρίσεις λόγω ηλικίας και συνέχισε με αναφορά στη σχετική νομοθεσία της Κύπρου. «Στη  δική μας νομοθεσία – είπε – η προστασία από τις διακρίσεις λόγω ηλικίας, στηρίζεται στο άρθρο 28 του Συντάγματος, το οποίο κατοχυρώνει την αρχή της ισότητας και απαγορεύει τις διακρίσεις για οποιονδήποτε λόγο. Δεν υπάρχει ωστόσο ολοκληρωμένη και ρητή νομοθετική προστασία από τις διακρίσεις λόγω ηλικίας. Παρόμοια είναι η κατάσταση και σε άλλα κράτη μέλη. Αυτή τη στιγμή, η προστασία από τις διακρίσεις λόγω ηλικίας, τυπικά περιορίζεται στην απασχόληση, πλην όμως αποτελεί και οριζόντια γενική αρχή, σύμφωνα με την οποία, η ηλικία δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως αυθαίρετο ή γενικευμένο κριτήριο για τον αποκλεισμό προσώπων από δικαιώματα, παροχές, υπηρεσίες ή ευκαιρίες, αλλά είναι επιτρεπτή μόνο όταν εξυπηρετεί αντικειμενικά δικαιολογημένο σκοπό και πληροί τις απαιτήσεις της αναλογικότητας.

 Σίγουρα η υιοθέτηση ενός ενιαίου ευρωπαϊκού νομοθετικού πλαισίου, θα αποτελούσε ουσιαστικό βήμα για την ενίσχυση της ισότητας, την αντιμετώπιση του ηλικιακού ρατσισμού και τη διασφάλιση της ισότιμης συμμετοχής όλων των ηλικιακών ομάδων στην κοινωνία. Στην Κύπρο, είναι χαρακτηριστική η τροποποίηση του περί Μηχανοκινήτων Οχημάτων (Ασφάλιση Ευθύνης έναντι Τρίτου) Νόμου, που έγινε τον περασμένο Αύγουστο. Στον Νόμο προστέθηκε, συγκεκριμένα, το άρθρο 3Α, με τίτλο «Απαγόρευση διακρίσεων λόγω ηλικίας στην ασφάλιση αυτοκινήτων», το οποίο προβλέπει ότι η ηλικία του ασφαλιζόμενου προσώπου, δεν δύναται να χρησιμοποιείται ως μοναδικό ή αποκλειστικό κριτήριο για άρνηση σύναψης ή ανανέωσης σύμβασης ασφάλισης μηχανοκίνητου οχήματος έναντι τρίτου, για τερματισμό τέτοιας σύμβασης ή για επιβολή αύξησης ασφαλίστρου. Ένα άλλο ζήτημα που πρέπει να τύχει αντιμετώπισης από την πολιτεία, είναι οι δυσκολίες πρόσβασης των ηλικιωμένων σε ψηφιοποιημένες δημόσιες υπηρεσίες, που διατρέχουν δυσανάλογα υψηλό κίνδυνο ψηφιακού αποκλεισμού. Θα πρέπει να διατηρούνται παράλληλα με τις ψηφιακές υπηρεσίες και τα μη ψηφιακά κανάλια πρόσβασης στις δημόσιες υπηρεσίες, ενώ η εθνική νομοθεσία και οι πολιτικές που αφορούν τη ψηφιοποίηση των δημόσιων υπηρεσιών, θα πρέπει να αναγνωρίζουν τους ηλικιωμένους ως ομάδα που διατρέχει υψηλότερο κίνδυνο ψηφιακού αποκλεισμού».

Θεσμικές, διαπροσωπικές και αυτοπροκαλούµενες

«Σύμφωνα µε τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, υπάρχουν τρεις βασικές μορφές ηλικιακών διακρίσεων, οι θεσμικές, οι διαπροσωπικές και οι αυτοπροκαλούµενες» ανέφερε η κοινωνιολόγος Τατιάνα Ζαχαριάδου μιλώντας για τις ψυχολογικές, κοινωνικές, και οικονομικές επιπτώσεις διακρίσεων στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Είπε ότι οι θεσμικές διακρίσεις «εμφανίζονται όταν ένας θεσμός διαιωνίζει τις ηλικιακές διακρίσεις µέσω των ενεργειών και των πολιτικών του, π. χ. όταν υπάρχουν νόμοι και κανονισμοί που αποκλείουν άτομα μεγαλύτερης ή νεαρότερης ηλικίας, σε συγκεκριμένες εργασίες».

 Πρόσθεσε ότι οι διαπροσωπικές διακρίσεις «εμφανίζονται στις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, στις σχέσεις µε την οικογένεια και τους φίλους», ενώ οι αυτοπροκαλούµενες διακρίσεις «εμφανίζονται όταν τα άτομα εσωτερικεύουν τις στερεοτυπικές πεποιθήσεις για την ηλικία τους και τις εφαρμόζουν στον εαυτό τους. Π. χ. το ίδιο το άτομο, έρχεται και βάζει ταμπέλες στον εαυτό του, µε αποτέλεσμα να αυτο-αποκλείεται από συγκεκριμένες δραστηριότητες. Για την καταπολέμηση αυτής της μορφής ανισότητας, είναι απαραίτητο να ευαισθητοποιηθούν τα ίδια τα άτομα σχετικά µε την ύπαρξη της και να καταρρίψουν κοινά στερεότυπα και εσφαλμένες αντιλήψεις σχετικά µε τη γήρανση. Οι εκπαιδευτικές δραστηριότητες μπορούν να ενισχύσουν την αυτοεκτίμηση, να διαλύσουν τις εσφαλμένες αντιλήψεις για διαφορετικές ηλικιακές ομάδες και να μειώσουν τις προκαταλήψεις, παρέχοντας ακριβείς πληροφορίες. Ακόμα, δράσεις που συγκεντρώνουν ανθρώπους διαφορετικών γενεών, μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των προκαταλήψεων και των στερεοτύπων μεταξύ των ομάδων, µέσω των διαγενεακών αυτών παρεμβάσεων. Ένα μέτρο καταπολέμησης αυτών των στερεοτύπων και κατά συνέπεια των διακρίσεων, είναι η συστηματική ενημέρωση και εκπαίδευση του γενικού πληθυσμού, ξεκινώντας από τα σχολεία, για τις συνέπειες του διακρίσεων λόγω ηλικίας. Τα ίδια τα μεγαλύτερα άτομα, πρέπει να εκπαιδευτούν για να αποφεύγουν τα στερεότυπα που τους θέλουν να έχουν ξοφλήσει και να µην διεκδικούν πράγματα στην ζωή τους και να επαναλαμβάνουν οι ίδιοι τα στερεότυπα».

Αναζήτηση συντρόφων και ερωτικές σχέσεις

«Ο κόσμος θεωρεί αστείο, ακόμη και ανάρμοστο, άτομα μεγαλύτερης ηλικίας να αναζητούν συντρόφους», είπε η Τατιάνα Ζαχαριάδου και πρόσθεσε ότι «δεν υπάρχει όριο ηλικίας για ρομαντικές σχέσεις. Οι στατιστικές – τόνισε – δείχνουν ότι λιγότερες μεγαλύτερες γυναίκες βγαίνουν ραντεβού σε σχέση µε άντρες, στην αναζήτηση αυτής της συντροφικότητας (αυτοπροκαλούµενα στερεότυπα). Αυτό πρέπει να αλλάξει και οι γυναίκες πρέπει να αναζητήσουν ελεύθερα συντροφικότητα, απαλλάσσοντας τους εαυτούς τους από τα στερεότυπα. Ίσως μετά τα 60, η αναζήτηση συντρόφου να είναι πιο σημαντική, από ό,τι στα 40.

 Η ανάγκη για συναισθηματική και φυσική οικειότητα, είναι σημαντική σε όλη µας την ζωή. Εκείνο που κάποτε αλλάζει, είναι η ανάγκη για σεξ, παρόλο που παραμένει κύριο κομμάτι της συντροφικής σχέσης. Π. χ. σε μια έρευνα στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, προέκυψε ότι το 54% των ανθρώπων που ήταν σε σχέση, μεταξύ 65 – 80 χρόνων, ήταν σεξουαλικά δραστήριοι. Τα ζευγάρια που έχουν παραμείνει παντρεμένα για χρόνια, συχνά απολαμβάνουν ήρεμη σχέση, απαλλαγμένα από τις συγκρούσεις των προηγουμένων χρόνων. H συντροφικότητα προστατεύει την υγεία.

Σύμφωνα µε το «Center for Disease Control» των ΗΠΑ, η απομόνωση σε μεγαλύτερη ηλικία, συντείνει σε μεγαλύτερο ρίσκο για καρδιοπάθειες, εγκεφαλικό και πρόωρο θάνατο. Αντίθετα, εκείνοι που έχουν ικανοποιητικές κοινωνικές σχέσεις (οικογένεια, συντρόφους, φίλους), έχουν λιγότερες πιθανότητες να αναπτύξουν χρόνιες παθήσεις». Στη θετική σημασία των ερωτικών σχέσεων, που περιλαμβάνουν και σεξουαλική επαφή, για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, αναφέρθηκε στην παρέμβαση του και ο δρ Μάριος Κυριαζής. Είπε ότι «αρκετά από τα άτομα αυτά είναι διαζευγμένα, η χήροι/ρες, οπότε το φλερτ και η ερωτική προσέγγιση ανεβάζουν τη ψυχολογική διάθεση και βοηθούν στη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους».

 Διακρίσεις και στο χώρο της υγείας λόγω ηλικίας…

Εμπειρίες και Πραγματικά παραδείγματα

Σε εμπειρίες και πραγματικά παραδείγματα ηλικιακών διακρίσεων από τον χώρο της υγείας που επηρεάζουν αρνητικά τη διάγνωση, τη θεραπεία, την πρόσβαση σε υπηρεσίες ή τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται το άτομο από τους επαγγελματίες υγείας, αναφέρθηκε ο δρ Μάριος Κυριαζής. «Η κλινική απόφαση πρέπει να βασίζεται στην κατάσταση της υγείας, στη λειτουργικότητα, στις προτιμήσεις και στις πιθανότητες οφέλους του ασθενούς και όχι μόνο στον αριθμό των ετών του» είπε.  «Η ηλικία – πρόσθεσε – είναι κλινικά χρήσιμη πληροφορία, αλλά δεν πρέπει να λειτουργεί ως αυτόματο υποκατάστατο της εξατομικευμένης ιατρικής αξιολόγησης».

Ο δρ Κυριαζής ανέφερε την περίπτωση επαγγελματία υγείας «που αποδίδει στη γήρανση συμπτώματα κόπωσης, δύσπνοιας, πόνου ή απώλειας κινητικότητας, χωρίς επαρκή διερεύνηση». Αναφέρθηκε επίσης στην περίπτωση «περιορισμού θεραπείας, λόγω ηλικίας, όπου σε έναν ασθενή 82 ετών με καρκίνο, δεν προτείνεται χειρουργική επέμβαση ή συστηματική θεραπεία, αποκλειστικά επειδή θεωρείται «πολύ μεγάλος», χωρίς να λαμβάνεται επαρκώς υπόψη, η λειτουργική κατάσταση, η ευπάθεια, οι συννοσηρότητες, η πρόγνωση και οι προτιμήσεις του ασθενούς».

Μίλησε επίσης  για «την υπο-θεραπεία του πόνου, όπου ένας ηλικιωμένος με έντονο πόνο, αντιμετωπίζεται σαν να είναι αναμενόμενο να πονά, λόγω ηλικίας ή χρόνιας νόσου». Επίσης αναφέρθηκε «στον αποκλεισμό του ασθενούς από τις αποφάσεις, όταν ο γιατρός απευθύνεται αποκλειστικά στον συνοδό, αγνοώντας τον ηλικιωμένο ασθενή, παρότι εκείνος μπορεί να κατανοήσει τις πληροφορίες και να εκφράσει τις επιθυμίες του. Η στέρηση αποκατάστασης – πρόσθεσε – είναι μια ακόμα διάκριση λόγω ηλικίας, αφού μετά από κάταγμα, εγκεφαλικό επεισόδιο ή νοσηλεία, ένας ηλικιωμένος δεν παραπέμπεται σε εντατική αποκατάσταση, με το σκεπτικό ότι «δεν θα επανέλθει ούτως ή άλλως». Ο δρ Κυριαζής κατέληξε αναφερόμενος σε άλλες τρεις μορφές ηλικιακών διακρίσεων, όπως είναι «ο αποκλεισμός από κλινικές μελέτες για ασθενείς άνω των 75 ή 80 ετών, χωρίς επαρκή επιστημονική αιτιολόγηση, η πολυφαρμακία χωρίς ουσιαστική επανεκτίμηση και ο ψηφιακός αποκλεισμός από υπηρεσίες υγείας».

«Σε ενήλικα μιλάτε, όχι σε μωρό…»

Ο δρ Μάριος Κυριαζής έκανε ιδιαίτερη αναφορά στο φαινόμενο που αποκάλεσε «νηπιακός τόνος προς ηλικιωμένους». Και εξήγησε: «Σήμερα στο ιατρείο, είχα ραντεβού με μια μεγάλη σε ηλικία γυναίκα, που τελικά ήρθε με την κόρη της. Μου μιλούσε η κόρη εκ μέρους της μητέρας της: «Γιατρέ, μας τέλειωσαν τα χάπια μας! Δεν είναι αρκετά δυνατά και ακόμα πονούμε τον λαιμό μας!».

 Κόρη προς μητέρα (πολύ δυνατά και μακρόσυρτα): «Μάμμα, πονείς ακόμα τον λαιμό σου; Πες του γιατρού!» Είναι αυτό που λέμε «elderspeak», μια μορφή ηλικιακού ρατσισμού που μελετήθηκε πρώτη φορά το 1986, αλλά ακόμα δεν βρέθηκε ο κατάλληλος όρος στα ελληνικά. Η χρήση αυτού του νηπιακού τόνου, πρέπει να αποφεύγεται. Ενώ συνήθως γίνεται υποσυνείδητα για να εκφράσει στοργή, έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να μειώσει την αυτοεκτίμηση των ηλικιωμένων, να προκαλέσει άγχος και να ενισχύσει το αίσθημα ανικανότητας. Η επικοινωνία πρέπει να γίνεται με κανονικό τόνο. Αν το άτομο αντιμετωπίζει προβλήματα ακοής, μιλήστε πιο δυνατά και καθαρά, χωρίς να αλλάζετε τον ρυθμό της φωνής σας. Σε ενήλικα μιλάτε, όχι σε μωρό…».

Αλλαγή νοοτροπίας τώρα

Δεν αρκεί η φροντίδα πρέπει να σεβόμαστε και την ηλικία των ατόμων

«Για δεκαετίες η πολιτική της πολιτείας για τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, βασιζόταν κυρίως στην προσέγγιση των αναγκών, όπου ο άνθρωπος συχνά αντιμετωπίζεται ως ευάλωτος αποδέκτης βοήθειας, ενώ στη δικαιωματική προσέγγιση, είναι πολίτης, φορέας δικαιωμάτων και ενεργός συμμετέχων» επεσήμανε στην τοποθέτηση του ο πρόεδρος της οργάνωσης «55 Συν/ Πλην Μαζί Κύπρος» Άδωνις Κωνσταντινίδης.

 Πρόσθεσε ότι «η δικαιωματική προσέγγιση, δεν υποτιμά τις ανάγκες. Απαιτεί να καλύπτονται με ισότητα, συμμετοχή, διαφάνεια και λογοδοσία. Με άλλα λόγια, δεν αρκεί να φροντίζουμε τους ανθρώπους, πρέπει να σεβόμαστε και την ελευθερία τους. Αυτό φαίνεται καθαρά στο δικαίωμα της αυτονομίας: να επιλέγω πού και πώς θα ζήσω, πώς θα διαχειριστώ τους πόρους μου και ποιος θα με υποστηρίζει. Ακόμη και η καλοπροαίρετη υπερπροστασία, μπορεί να περιορίζει την ελευθερία. Πώς περνούμε, όμως, από τη δικαιωματική προσέγγιση στην εφαρμογή; Με το «age mainstreaming»: την ενσωμάτωση της ηλικιακής διάστασης σε κάθε δημόσια πολιτική. Πριν από ένα νομοσχέδιο, μια ψηφιακή υπηρεσία ή μια ανάπλαση, εξετάζουμε τις συνέπειες για διαφορετικές ηλικίες, ακούμε τα ίδια τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας και μετρούμε τα αποτελέσματα».

 Ο επικεφαλής της Αντιπροσωπείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Κύπρο Πανίκος Πουργουρίδης ανακοίνωσε στην ομιλία του ότι«η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προετοιμάζει έναν οδικό χάρτη για τη μακροζωία, με στόχο περισσότερα χρόνια υγείας, ανεξαρτησίας, οικονομικής ασφάλειας και ενεργού συμμετοχής». Πρόσθεσε ότι «η  εθνική στρατηγική της Κύπρου για την ενεργό γήρανση 2025–2030, αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Ωστόσο οι πολιτικές και οι νόμοι, όσο αναγκαίοι κι αν είναι, δεν αρκούν από μόνοι τους. Χρειάζεται και αλλαγή νοοτροπίας. Να πάψουμε να βλέπουμε την ηλικία ως περιορισμό και να αρχίσουμε να αναγνωρίζουμε περισσότερο τις δυνατότητες που προσφέρει κάθε στάδιο της ζωής. Να ακούμε τους μεγαλύτερους, να εμπιστευόμαστε τους νεότερους και να δημιουργούμε περισσότερες ευκαιρίες συνεργασίας μεταξύ των γενεών».