Μεταναστευτικές ροές σε ένα «κράτος-φάντασμα»: Εκμετάλλευση, εμπορία προσώπων, αυξημένη εγκληματικότητα

«Το ζήτημα της μετανάστευσης στα κατεχόμενα εδάφη της Κυπριακής Δημοκρατίας αναδεικνύει ένα πολυεπίπεδο και αμφιλεγόμενο πεδίο που διαμορφώνεται από ιστορικές, πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις, καθώς η συνύπαρξη Τουρκοκυπρίων, Τούρκων εποίκων-μεταναστών και μεταναστών από τρίτες χώρες, διαμορφώνει ένα σύνθετο κοινωνικό μωσαϊκό, με ποικίλες πολιτισμικές, πολιτικές και οικονομικές σχέσεις, συχνά υπό συνθήκες αμφισημίας, έντασης, αλλά και εκμετάλλευσης των πλέον ευάλωτων μεταναστευτικών ομάδων», επισημαίνει ο Αντρέας Νικολαΐδης στη μελέτη του με τίτλο «Μεταναστευτικές ροές σε ένα “κράτος-φάντασμα”: Έποικοι, εργάτες, φοιτητές και πρόσφυγες στα κατεχόμενα εδάφη της Κυπριακής Δημοκρατίας».

Το βιβλίο του αυτό, που διερευνά τις μεταναστευτικές διεργασίες στο βόρειο τμήμα της Κύπρου, στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης κατοχής και του μη αναγνωρισμένου καθεστώτος, εκδόθηκε πολύ πρόσφατα (με χρηματοδότηση του Ιδρύματος Universitas από τις Εκδόσεις Hippasus 2026), με επιστημονική επιμέλεια από τον πρόεδρο του Universitas Νίκο Περιστιάνη και γλωσσική επιμέλεια από τη διευθύντρια του Ιδρύματος Κατερίνα Χατζηστυλλή.

Στη μελέτη του Α. Νικολαϊδη τονίζεται ιδιαίτερα ότι «το μεταναστευτικό φαινόμενο στα κατεχόμενα, αλλά και στο σύνολο του νησιού, δεν μπορεί να απομονωθεί από τη γεωπολιτική και νομική κατάσταση της Κύπρου». Προστίθεται ότι «τα δεδομένα και οι νομικές ελλείψεις της αυτοανακηρυχθείσας διοίκησης στην «ΤΔΒΚ», η πολιτική επιρροή της Τουρκίας, η απουσία ρυθμιστικού πλαισίου για τη μετανάστευση και, κυρίως, η συνεχιζόμενη αβεβαιότητα ως προς την τελική επίλυση του Κυπριακού προβλήματος, καθιστούν τη διαχείριση του ζητήματος εξαιρετικά πολύπλοκη.

Το άλυτο Κυπριακό, τελικά, δεν διατηρεί απλώς ένα πολιτικό αδιέξοδο, αλλά γεννά νέα, αλληλένδετα και διαρκώς επιδεινούμενα προβλήματα, με σοβαρές ανθρωπιστικές επιπτώσεις, ιδίως για τους πλέον ευάλωτους πληθυσμούς.

 Το μεταναστευτικό ζήτημα, μαζί με όλα τα δυσάρεστα παρελκόμενά του – την εκμετάλλευση ανθρώπων, την παράνομη διακίνηση και εμπορία προσώπων, την αυξημένη εγκληματικότητα, καθώς και την αδυναμία αποτελεσματικής παροχής προστασίας και ασύλου – συνιστά, στη συγκεκριμένη περίπτωση της Κύπρου (αναφερόμενοι στο σύνολο της γεωγραφικής επικράτειας του νησιού), ένα φαινόμενο που διογκώνεται διαρκώς, εξαιτίας της συνέχισης του άλυτου Κυπριακού προβλήματος.

Το αδιέξοδο στην επίλυση του Κυπριακού, δεν συντηρεί μόνο τις ήδη υπάρχουσες δυσκολίες, αλλά δημιουργεί και νέα, σύνθετα προβλήματα, τα οποία επηρεάζουν τόσο τις μεταναστευτικές ροές, όσο και τις δυνατότητες αποτελεσματικής διαχείρισής τους».

Μια δύσκολη προσωπική εμπειρία

Με την ευκαιρία της κυκλοφορίας  του βιβλίου συναντήσαμε τον συγγραφέα και συζητήσαμε μαζί του τη διαδικασία διερεύνησης των σημαντικών θεμάτων που επεξεργάζεται και που κράτησε περισσότερο από ένα χρόνο όπως μας είπε, στη διάρκεια του οποίου επισκέφθηκε διάφορες περιοχές στην κατεχόμενη Λευκωσία, την Κερύνεια και την Αμμόχωστο.

Ο 43χρονος Αντρέας Νικολαϊδης γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθηαίνου και σπούδασε στο Τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου. Επίσης είναι απόφοιτος της Δραματικής Σχολής Βλαδίμηρος Καυκαρίδης και κάτοχος μεταπτυχιακού στη σκηνοθεσία και την υποκριτική από το Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Ως ηθοποιός συμμετείχε σε θεατρικές, κινηματογραφικές παραγωγές, ενώ ως σεναριογράφος συνεργάστηκε με το ΡΙΚ. Έχει γράψει νουβέλες, θεατρικά έργα και ποίηση, ενώ το τελευταίο διάστημα εργάζεται με πλήρη απασχόληση ως κειμενογράφος σε διαφημιστική εταιρία.

«Η σχέση μου με την έρευνα – ανέφερε στον «Φ» – έχει τις ρίζες της στις σπουδές μου στην Τουρκολογία στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, με κατευθύνσεις στην Ιστορία και την Πολιτική. Παρότι στη συνέχεια ακολούθησα άλλες επαγγελματικές και συγγραφικές διαδρομές, το ενδιαφέρον μου για τον τόπο και την ιστορία του, πάντα με απασχολούσε, τόσο με εμπλοκή στα κοινά, όσο και σε διάφορα γραπτά μου κείμενα.

Κάπου σε αυτή τη διαδρομή γνώρισα τον Νίκο Περιστιάνη, ο οποίος, γνωρίζοντας το ακαδημαϊκό και συγγραφικό μου παρελθόν, μού πρότεινε να αναλάβω μια μελέτη για τις μεταναστευτικές ροές στα κατεχόμενα εδάφη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η αλήθεια είναι ότι δίστασα. Χρειάστηκα περίπου δύο μήνες για να αποφασίσω. Είχα υπόψη τη δυσκολία, την πολυπλοκότητα και την ευαισθησία του θέματος. Τελικά αποδέχτηκα την πρόταση και ξεκίνησα τη μελέτη, με την πολύτιμη καθοδήγηση του Νίκου Περιστιάνη.

Αν με ρωτούσε κάποιος, ποιο ήταν το βασικό μου κίνητρο, θα έλεγα πρώτα απ’ όλα η έγνοια μου για τον τόπο. Και βεβαίως η ανθρωπιστική διάσταση του ζητήματος, αλλά και η αγάπη μου για την έρευνα. Η συγκεκριμένη έρευνα, ωστόσο, αποδείχθηκε και μια δύσκολη προσωπική εμπειρία.

Στην αρχή, ιδιαίτερα, δυσκολευόμουν να διαχειριστώ όσα διάβαζα και μάθαινα. Υπήρχαν δύσκολες ιστορίες ανθρώπων που με αναστάτωναν βαθιά. Δεν ήταν πληροφορίες που μπορούσα απλώς να καταγράψω, να κλείσω τον υπολογιστή μου και να συνεχίσω τη μέρα μου, σαν να μην είχε συμβεί τίποτα. Με ακολουθούσαν στη σκέψη μου, επηρέαζαν την καθημερινότητά μου, ακόμα και τον ύπνο μου».

Ο συγγραφέας τόνισε ότι «η αναζήτηση πηγών και ανθρώπων στην άλλη πλευρά, δεν ήταν καθόλου εύκολη. Παρ’ όλα αυτά – πρόσθεσε – κατάφερα να επικοινωνήσω με δικηγόρους, μετανάστες, υπεύθυνους ΜΚΟ, μέλη φοιτητικών οργανώσεων και συνδέσμων, καθώς και ανθρώπους που γνώριζαν από κοντά την πραγματικότητα που επιχειρούσα να μελετήσω.

Για την έρευνα χρησιμοποίησα ένα ευρύ φάσμα πηγών: βιβλία, ακαδημαϊκές μελέτες, δημοσιογραφικά δημοσιεύματα, αρχειακό υλικό, εκθέσεις διεθνών οργανισμών, κρατικών φορέων και ανθρωπιστικών οργανώσεων, καθώς και έγγραφα και στατιστικά στοιχεία της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Χρειάστηκε επίσης να μελετήσω στοιχεία που δημοσιεύονται από υπηρεσίες και οργανισμούς της μη αναγνωρισμένης διοίκησης στα κατεχόμενα, με όλη την προσοχή που απαιτεί η αξιοπιστία και η ερμηνεία τους. Πολύ σημαντικό μέρος της έρευνας, αποτέλεσαν οι προσωπικές συνεντεύξεις με αιτητές ασύλου, νομικούς συμβούλους, μέλη ανθρωπιστικών οργανώσεων, ανθρώπους της Υπηρεσίας Ασύλου και της Αστυνομίας Κύπρου, κοινωνιολόγους και ερευνητές.

Προσπάθησα, όσο ήταν δυνατόν, να διασταυρώνω τις πληροφορίες και να αντιμετωπίζω με ιδιαίτερη προσοχή τα κενά και τις αντιφάσεις των διαθέσιμων δεδομένων. Όσο προχωρούσε η μελέτη, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμουν ότι το ζήτημα της μετανάστευσης στα κατεχόμενα, δεν μπορεί να εξεταστεί αποκομμένο από το Κυπριακό πρόβλημα. Αντίθετα, αποτελεί ένα ακόμη αποτέλεσμα της συνεχιζόμενης διαίρεσης του τόπου».

«Πανεπιστημιακή βιομηχανία» και εμπορία ανθρώπων

Η άλλη πλευρά χρησιμοποιεί τα πανεπιστήμια και ως μια δίοδο αναγνώρισης αλλά και επιχειρηματικής ευκαιρίας δαπανώντας απίστευτα μεγάλα ποσά

«Το κεφάλαιο των φοιτητών είναι από τα σημαντικότερα της μελέτης, καθώς στα κατεχόμενα φοιτούν χιλιάδες νέοι, τόσο από την Τουρκία όσο και από πολλές άλλες χώρες», μας είπε ο Αντρέας Νικολαΐδης. Και πρόσθεσε: «Κατά την περίοδο της έρευνας, υπήρχαν εκτιμήσεις που ανέβαζαν τον αριθμό των ξένων φοιτητών περίπου στις 110 χιλιάδες. Η ανάπτυξη αυτής της πανεπιστημιακής δραστηριότητας, έχει δημιουργήσει μια ολόκληρη πραγματικότητα, με οικονομικές, κοινωνικές και δημογραφικές προεκτάσεις, με σοβαρή ενίσχυση του προϋπολογισμού της «ΤΔΒΚ».

Η άλλη πλευρά χρησιμοποιεί τα πανεπιστήμια, ακόμα και ως μια δίοδο αναγνώρισης, αλλά και επιχειρηματικής ευκαιρίας, με απίστευτα μεγάλα ποσά να επενδύονται, αλλά και να εισπράττονται από αυτή την «πανεπιστημιακή βιομηχανία». Και βεβαίως δεν λείπουν τα σκάνδαλα, καθώς και τα σοβαρά φαινόμενα: παραπλανητικές υποσχέσεις για σπουδές και εργασία, εξαπάτηση, εργασιακή και σεξουαλική εκμετάλλευση, ακόμη και περιπτώσεις εμπορίας ανθρώπων.

Δεν σημαίνει ασφαλώς ότι αυτή είναι η εμπειρία κάθε φοιτητή. Αλλά υπάρχουν άνθρωποι που έφτασαν στα κατεχόμενα με ένα όνειρο και καταλήγουν εγκλωβισμένοι σε έναν εφιάλτη, σε συνθήκες που δεν είχαν ποτέ φανταστεί. Αντίστοιχα, ένα ιδιαίτερα δύσκολο κεφάλαιο, αφορά τους πρόσφυγες και τους αιτητές ασύλου. Η νομική αοριστία που χαρακτηρίζει το καθεστώς στα κατεχόμενα, η απουσία ενός αποτελεσματικού συστήματος ασύλου, τα σοβαρά κενά στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τα προβλήματα που σχετίζονται με την εφαρμογή διεθνών συμβάσεων, δημιουργούν ένα εξαιρετικά επισφαλές περιβάλλον.

Η μελέτη καταγράφει περιπτώσεις ανθρώπων που βρέθηκαν σε άθλιες συνθήκες, χωρίς ουσιαστική προστασία, αντιμέτωποι με εκμετάλλευση, ανασφάλεια και αβεβαιότητα για το μέλλον τους. Και αυτή η πραγματικότητα, φυσικά, δεν σταματά στην Πράσινη Γραμμή. Η Κυπριακή Δημοκρατία βρίσκεται επίσης αντιμέτωπη με σοβαρές προκλήσεις στη διαχείριση του μεταναστευτικού και του ασύλου. Η συνεχιζόμενη διαίρεση του νησιού, δημιουργεί προβλήματα που δεν περιορίζονται στο βόρειο τμήμα του. Η νεκρή ζώνη, στην πραγματικότητα είναι κάθε άλλο παρά «νεκρή». Είναι ένας χώρος όπου συμβαίνουν πολλά, όπου μετακινούνται άνθρωποι, όπου δημιουργούνται εντάσεις και όπου, σε αρκετές περιπτώσεις, άνθρωποι βρίσκονται εγκλωβισμένοι.

Υπάρχει και εδώ μια ιδιαίτερη νομική και διοικητική αοριστία. Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει τις δικές της αρμοδιότητες και υποχρεώσεις, η διοίκηση στα κατεχόμενα παρεμβαίνει με τον δικό της τρόπο, ενώ τα Ηνωμένα Έθνη βρίσκονται στη μέση, με συγκεκριμένη αποστολή, αλλά και περιορισμένες δυνατότητες παρέμβασης. Μέσα σε αυτή τη σύνθετη κατάσταση, ο αποτελεσματικός έλεγχος και η διαχείριση των μετακινήσεων, γίνονται ακόμη δυσκολότερα.

Και μέσα σε όλη αυτή τη νομική αοριστία, βρίσκονται παγιδευμένοι άνθρωποι, περιστατικά για τα οποία η ΚΔ έχει καταγγελθεί και καταδικαστεί από ευρωπαϊκά δικαστήρια. Και αν ακόμη παραγνωρίσουμε την ανθρωπιστική διάσταση, ή τη θρησκευτική αν θέλετε, προσέγγιση του ζητήματος, υπάρχουν νόμοι, διεθνείς συμβάσεις και διατάξεις που μας καλούν να είμαστε συνεπείς απέναντι σε αυτούς τους ανθρώπους. Δεν μπορούμε να δικαιολογούμε τον ανθρώπινο πόνο, την εκμετάλλευση ή την κακομεταχείριση μέσα από νομικές αοριστίες ή εθνικιστικές ή ρατσιστικές εξάρσεις. Αυτό που αντιλήφθηκα ολοκληρώνοντας τη μελέτη, είναι ότι το άλυτο Κυπριακό δεν συντηρεί απλώς τα προβλήματα που ήδη γνωρίζουμε, αλλά δημιουργεί συνεχώς νέα προβλήματα. Και πολλές φορές οι άνθρωποι που πληρώνουν το τίμημα, είναι εκείνοι που βρίσκονται στην πιο ευάλωτη θέση».

Αλλοδαποί σκλάβοι – άνδρες σε φάρμες, γυναίκες στην πορνεία

Πολυάριθμες περιπτώσεις διακίνησης νεαρών γυναικών από αφρικανικές χώρες

Ο συγγραφέας μεταφέρει στη μελέτη του τα στοιχεία έρευνας της φοιτητικής οργάνωσης VOIS Cyprus, που όπως αναφέρει «εκπροσωπεί και υποστηρίζει τα δικαιώματα των αλλοδαπών φοιτητών στην «ΤΔΒΚ», σύμφωνα με την οποία, σε δείγμα 800 φοιτητών – εκ των οποίων το 79,1% ήταν Αφρικανοί – περισσότεροι από τους μισούς δήλωσαν ότι είχαν αρνητικές εμπειρίες με τους πράκτορές τους».

Ο Αντρέας Νικολαϊδης  πληροφορεί ότι μέσα στο 2025 πήρε προσωπική συνέντευξη από τον Emmanuel Achiri συνιδρυτή της VOIS Cyprus, υποψήφιο διδάκτορα διεθνών σχέσεων και νομικό σύμβουλο σε ζητήματα καταπολέμησης του ρατσισμού στην Ευρώπη, ο οποίος σχολιάζει το φαινόμενο ως εξής: «Οι φοιτητές συχνά προσπαθούν να βρουν εργασία, αλλά δεν τα καταφέρνουν, με αποτέλεσμα να αδυνατούν να πληρώσουν τα πανεπιστήμια. Καθίστανται ανενεργοί φοιτητές και τελικά βρίσκονται σε καθεστώς παρατυπίας, χωρίς να μπορούν εύκολα να επιστρέψουν στη χώρα τους.

Σε πολλές περιπτώσεις, φοβούνται την κοινωνική αποδοκιμασία, καθώς οι οικογένειές τους έχουν επενδύσει σημαντικά ποσά για τις σπουδές τους στο εξωτερικό. Σε αρκετές αφρικανικές κοινωνίες, η δυνατότητα σπουδών στο εξωτερικό, θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, γεγονός που εντείνει την πίεση στους νέους να επιτύχουν. Ως αποτέλεσμα, παραμένουν στη χώρα, με την ελπίδα ότι θα βρουν εργασία και θα μπορέσουν να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους. Οι άνδρες απασχολούνται κυρίως σε εργοτάξια, γεωργικές εργασίες και φάρμες. Δυστυχώς, παρατηρούνται και πολυάριθμες περιπτώσεις διακίνησης νεαρών γυναικών από αφρικανικές χώρες. Πολλές εξαναγκάζονται σε πορνεία από διακινητές ή εγκληματικές ομάδες. Εξαπατώνται και – μετά την άφιξή τους – μεταφέρονται σε ιδιωτικά διαμερίσματα, όπου, υπό πίεση και εκβιασμό για χρέη προς τους πράκτορες, οδηγούνται σε σεξουαλική εκμετάλλευση. Σε περιπτώσεις αντίστασης, συχνά υφίστανται σωματική ή ψυχολογική κακοποίηση. Πρόκειται για χαρακτηριστικές περιπτώσεις εμπορίας ανθρώπων».

Η τεκμηρίωση της εκμετάλλευσης

Ο Αντρέας Νικολαϊδης σημειώνει ότι όσα αναφέρθηκαν για την εμπορία προσώπων στα κατεχόμενα, επιβεβαιώνονται και τεκμηριώνονται στην ετήσια Έκθεση για την Εμπορία Ανθρώπων (Trafficking in Persons Report) του Αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών (2024), όπου αναφέρονται μεταξύ άλλων τα εξής, σε σχέση με την κατεχόμενη Κύπρο: «Το 30% του συνολικού πληθυσμού στην περιοχή που διοικείται από Τουρκοκυπρίους, αποτελείται από αλλοδαπούς φοιτητές πανεπιστημίων, κυρίως από την υποσαχάρια Αφρική, τη Νότια και Κεντρική Ασία και τη Μέση Ανατολή. Τα τουρκοκυπριακά χρηματοδοτούμενα και τα κερδοσκοπικά πανεπιστήμια καταβάλλουν έως και 1.000 ευρώ σε μη ελεγχόμενους πράκτορες και γραφεία στρατολόγησης, για κάθε φοιτητή που εγγράφεται επιτυχώς. Πράκτορες και γραφεία στρατολόγησης εξαπατούν ξένους φοιτητές με ψευδείς υποσχέσεις για υποτροφίες, δωρεάν στέγαση και απασχόληση. Μη αδειοδοτημένοι δανειστές, χορηγούν δάνεια σε φοιτητές και κατάσχουν τα διαβατήριά τους ως εγγύηση, αυξάνοντας την ευαλωτότητά τους στη διακίνηση για την αποπληρωμή των χρεών.

Οι διακινητές εξαναγκάζουν φοιτήτριες σε σεξουαλική εκμετάλλευση σε διαμερίσματα και άνδρες φοιτητές σε καταναγκαστική εργασία ή τους εξωθούν σε εγκληματικές δραστηριότητες, όπως η μεταφορά ή πώληση ναρκωτικών. Ιδιοκτήτες τοπικών επιχειρήσεων, εξαπατούν νεοαφιχθέντες φοιτητές, ώστε να εργάζονται σε νυχτερινά κέντρα, καζίνο, ξενοδοχεία και άλλους χώρους υπό απάνθρωπες συνθήκες, με ελάχιστη ή καθόλου αμοιβή. Μετανάστες, αιτούντες άσυλο, άτομα LGBTQI+ και πρόσφυγες, καθώς και τα παιδιά τους, διατρέχουν επίσης αυξημένο κίνδυνο σεξουαλικής εκμετάλλευσης».

Το κενό στη γνώση για την «άλλη» Κύπρο

«Ως πρόεδρος του Ιδρύματος Universitas, ανέθεσα στον Ανδρέα Νικολαΐδη την έρευνα που οδήγησε στο βιβλίο «Μεταναστευτικές ροές σε ένα κράτος φάντασμα: έποικοι, εργάτες, φοιτητές και πρόσφυγες στα κατεχόμενα εδάφη της Κ.Δ.», αναγνωρίζοντας ένα σημαντικό κενό στη γνώση μας για την Κύπρο», ανέφερε στον «Φ» ο  πρόεδρος του Ιδρύματος Universitas κοινωνιολόγος  Νίκος Περιστιάνης (PhD). Και πρόσθεσε τα εξής: «Ενώ διαθέτουμε πολλές πληροφορίες και μελέτες για τη μετανάστευση, την εργασία αλλοδαπών, τους διεθνείς φοιτητές και το άσυλο στις ελεύθερες περιοχές της Κυπριακής Δημοκρατίας, γνωρίζουμε συγκριτικά ελάχιστα για τα αντίστοιχα φαινόμενα στην αυτοαποκαλούμενη «ΤΔΒΚ».

 Η έλλειψη αυτή περιορίζει την κατανόηση των κοινωνικών και δημογραφικών μεταβολών που συντελούνται στο νησί μας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι άνθρωποι που φθάνουν στα κατεχόμενα, αναζητώντας διεθνή προστασία. Πόσοι είναι και από ποιες χώρες προέρχονται; Γιατί επιλέγουν αυτή τη διαδρομή; Ποιος είναι ο ρόλος της Τουρκίας και κατά πόσον διευκολύνει ή ενθαρρύνει τη μετακίνησή τους; Πώς τους αντιμετωπίζουν οι εκεί “αρχές”; Υπό ποιες συνθήκες και μέσα από ποια δίκτυα περνούν ορισμένοι στις ελεύθερες περιοχές; Πρόκειται για ερωτήματα που απαιτούν συστηματική έρευνα, πέρα από εικασίες και πολιτικές σκοπιμότητες.

Αποστολή του Ιδρύματος Universitas είναι να προωθεί τη γνώση για ζητήματα που μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων. Η αξία του συγκεκριμένου ερευνητικού εγχειρήματος, βρίσκεται ακριβώς στη σύνδεση της γνώσης με αυτή την ευθύνη: στην καλύτερη κατανόηση των εξελίξεων στα κατεχόμενα, στην ουσιαστικότερη δημόσια συζήτηση και στη διαμόρφωση αποτελεσματικότερων και πιο ανθρωποκεντρικών πολιτικών. Γιατί πίσω από τις μεταναστευτικές ροές και τις δημογραφικές μεταβολές, βρίσκονται άνθρωποι με ανάγκες, δικαιώματα και προσδοκίες».