Προστασία της θάλασσας για να παραμείνει παραγωγική και ασφαλής για τους ανθρώπους της – Οι παρεμβάσεις που δρομολογούνται και η σημασία τους για την Κύπρο

Καθαρές θάλασσες, περισσότερη ζωή στα νερά τους και καλύτερες προοπτικές για όσους δραστηριοποιούνται σε αυτά. Αυτή είναι η επιδίωξη του Vision 2040 για την αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια, της νέας πρωτοβουλίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που τοποθετεί την προστασία των οικοσυστημάτων στη βάση μιας βιώσιμης παραγωγικής δραστηριότητας.

Το στρατηγικό πλαίσιο, που υιοθετήθηκε ομόφωνα στις 20 Οκτωβρίου από το Κολλέγιο των Επιτρόπων, μετά από εισήγηση του κύπριου Επιτρόπου Αλιείας και Ωκεανών Κώστα Καδή, έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι πιέσεις συσσωρεύονται. Η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει τις θάλασσες, η ρύπανση και η απώλεια βιοποικιλότητας επιβαρύνουν τα οικοσυστήματα, ενώ οι επαγγελματίες της θάλασσας αντιμετωπίζουν χαμηλή κερδοφορία, υψηλό ενεργειακό κόστος και δυσκολίες επενδύσεων. Στην ίδια εικόνα προστίθενται η γήρανση του στόλου και του εργατικού δυναμικού, ο αυξανόμενος ανταγωνισμός για τον θαλάσσιο χώρο και η περιορισμένη ανάπτυξη της ευρωπαϊκής υδατοκαλλιέργειας.

Η Επιτροπή επιχειρεί να αντιμετωπίσει αυτές τις προκλήσεις ως μέρη της ίδιας εξίσωσης. Η θάλασσα χρειάζεται προστασία για να παραμείνει παραγωγική. Και οι άνθρωποί της χρειάζονται συνθήκες που θα τους επιτρέπουν να εργάζονται με ασφάλεια, να επενδύουν και να εξασφαλίζουν αξιοπρεπές εισόδημα.

Η προστασία της θάλασσας είναι επένδυση

Η βασική παραδοχή του Vision 2040 είναι ότι η οικονομική και κοινωνική ευημερία του τομέα εξαρτάται από ένα υγιές υδάτινο περιβάλλον. Καθαρά νερά, πλούσια βιοποικιλότητα και παραγωγικά ιχθυαποθέματα αποτελούν προϋποθέσεις για τη βιωσιμότητα της αλιείας και της υδατοκαλλιέργειας.

Η αξιολόγηση της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής καταγράφει πρόοδο στη μείωση της αλιευτικής πίεσης. Ωστόσο, αυτή δεν έχει μεταφραστεί σε ευρεία αποκατάσταση των αποθεμάτων, ούτε και σε βελτίωση κοινωνικοοικονομικών δεικτών που χαρακτηρίζουν τον τομέα. Η Επιτροπή διατηρεί επομένως την οικοσυστημική προσέγγιση, με επιστημονικά τεκμηριωμένη διαχείριση, αποτελεσματικούς ελέγχους και αντιμετώπιση της παράνομης αλιείας και παράλληλα προσπαθεί να στηρίξει τον τομέα. Αυτό που επιδιώκεται είναι, τα αποτελέσματα της αξιολόγησης να αξιοποιηθούν για βελτίωση των συνθηκών δραστηριοποίησης των επαγγελματιών του τομέα και προς όφελος των παράκτιων κοινοτήτων.

Για την Κύπρο και τη Μεσόγειο, η διατήρηση υγιών θαλασσών έχει άμεσο οικονομικό αντίκρισμα. Επηρεάζει τη συνέχεια της παραγωγής, το εισόδημα των επαγγελματιών και τη δυνατότητα των παράκτιων κοινοτήτων να σχεδιάζουν την επόμενη μέρα.

Από τα ψαρολίμανα στον πανευρωπαϊκό σχεδιασμό

Το Vision 2040 υλοποιεί βασικούς στόχους του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τον Ωκεανό (Ocean Pact). Καλύπτει ολόκληρη την αλυσίδα αξίας, από την παραγωγή και τη μεταποίηση μέχρι την κατανάλωση. Συνοδεύεται από οδικό χάρτη ενεργειακής μετάβασης και στρατηγική εξωτερικής δράσης στην αλιεία, ώστε οι παρεμβάσεις να καλύπτουν και τις ενεργειακές και τις διεθνείς προκλήσεις.

Το πακέτο παρουσιάστηκε από τον Επίτροπο Αλιείας και Ωκεανών της ΕΕ Κώστα Καδή και τον Εκτελεστικό Αντιπρόεδρο Ραφαέλε Φίττο, ο οποίος ανέδειξε τη σημασία του για τα νησιά, τις παράκτιες κοινότητες και τις εξόχως απόκεντρες περιοχές. Συνδέοντάς το με το «δικαίωμα παραμονής», ο κ. Φίττο υπογράμμισε ότι οι επενδύσεις, οι καλύτερες συνθήκες εργασίας και οι νέες οικονομικές ευκαιρίες πρέπει να επιτρέπουν στους ανθρώπους, ιδιαίτερα στους νέους, να χτίζουν το μέλλον τους στον τόπο τους. Ανέδειξε παράλληλα τη γεωπολιτική σημασία της πρωτοβουλίας, τονίζοντας ότι η στήριξη αυτών των περιοχών ενισχύει την ανταγωνιστικότητα, την ασφάλεια και τη στρατηγική θέση της Ευρώπης.

Ο Εκτελεστικός Αντιπρόεδρος ευχαρίστησε επίσης τον Κώστα Καδή για την εξαιρετική δουλειά στην προετοιμασία της πρωτοβουλίας. Η προετοιμασία αυτή αποτέλεσε βασική αποστολή του Επιτρόπου. Οι στοχευμένες επισκέψεις Καδή σε όλα σχεδόν τα κράτη-μέλη και ο διάλογος με αλιείς, παραγωγούς υδατοκαλλιέργειας και άλλους φορείς του τομέα τού έδωσαν άμεση εικόνα των προκλήσεων. Την εικόνα αυτή συμπλήρωσαν οι συχνές επαφές του με κυβερνήσεις, εθνικά κοινοβούλια και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Η αξία του Vision 2040 βρίσκεται στη μεταφορά αυτών των αναγκών σε συγκεκριμένα πεδία ευρωπαϊκής παρέμβασης. Ζητήματα που οι επαγγελματίες θέτουν επίμονα, όπως ο εκσυγχρονισμός, η μείωση της γραφειοκρατίας, η αδειοδότηση και η αποτελεσματικότητα των κανόνων, αποκτούν θέση στην ατζέντα των επόμενων αλλαγών.

Συγχαρητήρια και στήριξη από την Κύπρο

Η προσπάθεια συνοδεύτηκε από συγχαρητήρια μηνύματα προς τον Κώστα Καδή από διαφορετικές πλευρές, με ιδιαίτερα θερμή ανταπόκριση και από την Κύπρο. Σύνδεσμοι του αλιευτικού τομέα στην Κύπρο χαιρέτισαν τις πρωτοβουλίες του για την προστασία των ωκεανών, τη βιώσιμη αλιεία και τη θαλάσσια ασφάλεια. Στα μηνύματα στήριξης αναγνωρίζεται η σημασία των προσπαθειών σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο και υπογραμμίζεται η ανάγκη μιας πολιτικής που σέβεται το θαλάσσιο περιβάλλον αλλά και τους ίδιους τους ψαράδες. Η ανταπόκριση αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς προέρχεται και από ανθρώπους που βιώνουν καθημερινά τις πιέσεις και τις ανάγκες του τομέα.

Περισσότερη ευρωπαϊκή παραγωγή

Η ΕΕ εισάγει περισσότερο από το 70% των προϊόντων αλιείας και υδατοκαλλιέργειας που καταναλώνει. Η εξάρτηση από διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού αυξάνει την έκθεση σε γεωπολιτικές αναταράξεις, διακοπές μεταφορών και διακυμάνσεις τιμών.

Η ενίσχυση της βιώσιμης ευρωπαϊκής παραγωγής αποκτά επομένως σημασία για την επισιτιστική ασφάλεια και την ανθεκτικότητα της οικονομίας. Συνδέεται επίσης με την πρόσβαση των καταναλωτών σε θρεπτικά, ποιοτικά τρόφιμα.

Το Vision 2040 επιδιώκει μεγαλύτερη ποικιλία βιώσιμων προϊόντων, καλύτερη αξιοποίηση των πόρων και περισσότερη αξία για τους παραγωγούς. Η διαφοροποίηση των επιλογών και των πηγών εφοδιασμού μπορεί να περιορίσει εξαρτήσεις και να δημιουργήσει ευκαιρίες για την ευρωπαϊκή παραγωγή και μεταποίηση.

Ανανέωση του στόλου χωρίς υπεραλίευση

Ο γηρασμένος στόλος δυσκολεύει την ενεργειακή μετάβαση και τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας. Ασφαλέστερα και ενεργειακά αποδοτικότερα σκάφη μπορούν να περιορίσουν το κόστος και να κάνουν το επάγγελμα ελκυστικότερο.

Η Επιτροπή θα εξετάσει τρόπους καλύτερης αποτίμησης της πραγματικής αλιευτικής ικανότητας των σκαφών, ώστε για την ανανέωση των σκαφών να λαμβάνονται υπόψη, πέρα από τις αλιευτικές δυνατότητες, οι ανάγκες εκσυγχρονισμού, ασφάλειας και μείωσης των εκπομπών.

Λιγότερη εξάρτηση από τα καύσιμα

Το κόστος των καυσίμων αποτελεί το βασικότερο λειτουργικό κόστος για την αλιεία. Οι πρόσφατες ενεργειακές αναταράξεις έδειξαν πόσο ευάλωτο παραμένει σημαντικό μέρος του στόλου στις τιμές των ορυκτών καυσίμων. Ο οδικός χάρτης που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο του Vision 2040 προβλέπει σταδιακή, οικονομικά προσιτή και κοινωνικά δίκαιη ενεργειακή μετάβαση.

Ο σχεδιασμός για την ενεργειακή μετάβαση του τομέα περιλαμβάνει δύο φάσεις. Η πρώτη φάση επικεντρώνεται στην ενεργειακή αποδοτικότητα, στην έρευνα και την καινοτομία για ανάδειξη εφαρμόσιμων λύσεων καθώς και στην εφαρμογή πιλοτικών έργων. Στη δεύτερη φάση ακολουθεί η ευρύτερη εφαρμογή αποδεδειγμένων τεχνολογιών χαμηλών εκπομπών και βιώσιμων καυσίμων.

Η αλλαγή χρειάζεται υποδομές ανεφοδιασμού, προσαρμογή λιμανιών, χρηματοδότηση και κατάρτιση. Για τον επαγγελματία, η μετάβαση γίνεται εφικτή όταν οι λύσεις είναι αξιόπιστες, διαθέσιμες και οικονομικά προσβάσιμες.

Διορθώσεις στους κανόνες, στήριξη στους μικρούς

Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η υποχρέωση εκφόρτωσης αλιευμάτων (landing obligation) δεν απέδωσε τα αναμενόμενα, ιδιαίτερα στην πρακτική εφαρμογή της. Το μέτρο αφορά τη μεταφορά στην ξηρά των αλιευμάτων που υπάγονται στους σχετικούς κανόνες και θεσπίστηκε για την αντιμετώπιση των ανεπιθύμητων αλιευμάτων και των απορρίψεων.

Ο ειδικός διάλογος με τους εμπλεκόμενους φορείς, που έχει προαναγγελθεί για τον Νοέμβριο, θα εξετάσει αποτελεσματικότερες λύσεις. Η επιλεκτικότητα των εργαλείων, η τεχνολογία και η πληρέστερη καταγραφή της δραστηριότητας θα ληφθούν υπόψη.

Παράλληλα, προβλέπεται περαιτέρω στήριξη της αλιείας μικρής κλίμακας, μεταξύ άλλων μέσω νομοθετικών ρυθμίσεων στο πλαίσιο της «Πράξης για τους Ωκεανούς» (Ocean Act). Τα κράτη-μέλη ενθαρρύνονται να κατανέμουν τις αλιευτικές δυνατότητες δίκαια και με διαφάνεια, με προσοχή στους μικρούς παράκτιους αλιείς και στους νεοεισερχόμενους αλιείς.

Για την Κύπρο, αυτή η κατεύθυνση είναι εξαιρετικής σημασίας, αφού ο αλιευτικός της στόλος αποτελείται στη μεγάλη του πλειονότητα από αλιείς μικρής κλίμακας.

Η κυπριακή ευκαιρία για βιώσιμη υδατοκαλλιέργεια

Η Επιτροπή προτίθεται να παρουσιάσει έως το τέλος του 2027 πρόταση για απλούστερο και συνεκτικότερο κανονιστικό και διοικητικό πλαίσιο στην υδατοκαλλιέργεια. Επιδιώκει μεγαλύτερη προβλεψιμότητα για επενδύσεις και πιο ευέλικτες διαδικασίες αδειοδότησης, διατηρώντας τα περιβαλλοντικά πρότυπα.

Το 2027 προβλέπεται επίσης η ανάπτυξη πρωτοβουλίας προώθησης της βιώσιμης υδατοκαλλιέργειας στην ΕΕ. Η εξέλιξη ενδιαφέρει ιδιαίτερα την Κύπρο, όπου η θαλάσσια υδατοκαλλιέργεια είναι ήδη ανεπτυγμένη, κάτι που δεν ισχύει στον ίδιο βαθμό για τα περισσότερα κράτη μέλη.

Η πρόσβαση στον θαλάσσιο χώρο θα απασχολήσει και την Πράξη για τους Ωκεανούς, τη νομοθετική συνιστώσα του Συμφώνου για τον Ωκεανό, η οποία προβλέπεται να προταθεί στις αρχές του 2027. Η συνύπαρξη παραγωγής τροφίμων, ενέργειας, μεταφορών και προστασίας της φύσης απαιτεί αποτελεσματικότερο θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, ο οποίος εκτιμάται ότι θα ρυθμίζεται πιο αποτελεσματικά μέσα από την Πράξη για τους Ωκεανούς.

Να ανοίξει ο δρόμος για τους νέους

Η ανανέωση των γενεών προϋποθέτει αξιοπρεπές εισόδημα, ασφαλείς χώρους εργασίας και επαγγελματική εξέλιξη. Η σχετική στρατηγική για τη γαλάζια οικονομία, που προβλέπεται για το 2027 στο πλαίσιο πάντα του Vision 2040, θα εξετάσει αμειβόμενες μαθητείες, καθοδήγηση, αναγνωρισμένα προσόντα και πιθανή στήριξη για πρόσβαση σε πρώτο σκάφος ή επιχείρηση υδατοκαλλιέργειας.

Έως την άνοιξη του 2028 προβλέπεται επίσης πρόταση για την ενσωμάτωση της διεθνούς σύμβασης κατάρτισης και πιστοποίησης προσωπικού αλιευτικών σκαφών στο δίκαιο της ΕΕ.

Σημασία δίνεται στην αναγνώριση της εργασίας των γυναικών και στην ισότιμη πρόσβαση σε ευκαιρίες. Η συνέχεια του τομέα εξαρτάται από τη δυνατότητά του να προσελκύει και να διατηρεί ανθρώπινο δυναμικό.

Οι αποφάσεις για το 2040 λαμβάνονται σήμερα

Σε αποκλειστικές δηλώσεις του στην εφημερίδα μας, ο Κώστας Καδής επεσήμανε τα εξής: «Με το Vision 2040 προσδιορίζουμε το πού θέλαμε να φτάσουμε μέχρι το 2040, αλλά για να το πετύχουμε πρέπει να αρχίσουμε τις δράσεις μας από τώρα. Το Vision 2040 μας καθορίζει τον προσανατολισμό και την πορεία για την επίτευξη των στόχων μας. Υγιείς θάλασσες, βιώσιμη αλιεία και ευημερούσες παράκτιες κοινότητες πρέπει να προχωρήσουν μαζί. Η προστασία των οικοσυστημάτων αποτελεί τη βάση της παραγωγής και της ευημερίας των κοινοτήτων μας. Πάνω σε αυτήν τη βάση χρειάζεται να στηρίξουμε βιώσιμες επιχειρήσεις, σύγχρονα σκάφη και καλύτερες συνθήκες εργασίας.

Στις συζητήσεις μου με αλιείς, παραγωγούς υδατοκαλλιέργειας και άλλους εμπλεκόμενους σε όλα σχεδόν τα κράτη-μέλη, η προσδοκία ήταν σαφής: συγκεκριμένες απαντήσεις στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν και προοπτική για την επόμενη γενιά. Το Vision 2040 δίνει κατεύθυνση σε αυτήν την προσπάθεια.

Χρειάζεται να προχωρήσουμε στον εκσυγχρονισμό, στην ενεργειακή μετάβαση και στη βελτίωση των κανόνων, ακούγοντας τους ανθρώπους που τους εφαρμόζουν καθημερινά. Ο στόχος είναι υγιή οικοσυστήματα, βιώσιμες επιχειρήσεις, ελκυστικές σταδιοδρομίες και ευημερούσες παράκτιες και αγροτικές κοινότητες. Ο ορίζοντας είναι το 2040, αλλά οι αποφάσεις που θα καθορίσουν αν θα φτάσουμε αισίως εκεί λαμβάνονται σήμερα».