«Γεώργιος Κατσάνης-Ο Διοικητής του Αγίου Ιλαρίωνα και η κληρονομιά του» – Το βιβλίο αφιέρωμα στον ήρωα που έγραψε η κόρη του

«Μυρίζουν ακόμη λιβανιά, κι έχουν την όψη καμένη από/ το πέρασμά τους στα Σκοτεινά Μεγάλα Μέρη./ Η φτερούγα η μια, η πιο κόκκινη,/ κάλυψε τον κόσμο, την ώρα που η άλλη, αβρή,/ σάλευε κιόλας μες στο διάστημα,/ Ήλιος νέος, αγίνωτος ακόμη». Ειλημμένοι από τον ελυτικό «Ύπνο των Γενναίων» οι στίχοι θα μπορούσαν να αναφέρονται και στον Γεώργιο Κατσάνη, που στις 21 Ιουλίου 1974 «έγινε αετός, έγινε Αχαιός, έγινε αίμα» (Κλεοπάτρα Μακρίδου). «Γεώργιος Κατσάνης – Ο Διοικητής του Αγίου Ιλαρίωνα και η κληρονομιά του» (Θεσσαλονίκη 2025) τιτλοφορείται το βιβλίο που έγραψε γι’ αυτόν η κόρη του, Αγγελική Κατσάνη, η οποία τον στερήθηκε σε ηλικία οκτώ ετών.

«Θέλησα να γράψω ένα βιβλίο για τον πατέρα μου διαφορετικό, που να περιγράφει την ιστορία της ζωής του ανθρώπου Γεωργίου Κατσάνη, μέσα από γεγονότα που διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα του και τις διηγήσεις ανθρώπων που τον γνώρισαν», εξηγεί στον πρόλογό της. Το βιβλίο αρθρώνεται σε έντεκα κεφάλαια, παρακολουθώντας την πορεία του Κατσάνη από τη γέννησή του στο Σιδηρόκαστρο (1934) ως τη θυσία στον Πενταδάκτυλο (1974), την ταυτοποίηση και ταφή των οστών (2020) και την καθιέρωσή του ως σύμβολο ανδρείας και αυτοθυσίας.

Η μονογραφία παρουσιάστηκε –μετά από Σιδηρόκαστρο, Θεσσαλονίκη και Χρυσούπολη– στη Λευκωσία, στις 16 Οκτωβρίου 2026, σε έντονα συγκινησιακή ατμόσφαιρα, στην κατάμεστη αίθουσα εκδηλώσεων Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄, υπό την αιγίδα της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου, με διοργανωτές τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Εφέδρων Καταδρομέων, την 33 Μοίρα Καταδρομών Πέλλαπαϊς 1974 και τις Εκδόσεις Γερμανός. Συμπτωματικά, τέτοιες μέρες, το 1922, η πατρίδα των προγόνων του Κατσάνη, η Ανατολική Θράκη, περνούσε με την Ανακωχή των Μουδανιών, στην Τουρκία.

Ο Ηλίας Λεοντάρης, αντιστράτηγος ε.α., Επίτιμος Αρχηγός Γενικού Επιτελείου Εθνικής Φρουράς, ανέλυσε το ανθρώπινο και, κυρίως, το ηγετικό προφίλ του ήρωα. «Ο Γεώργιος Κατσάνης γεννήθηκε στις 7 Αυγούστου 1934, στο Σιδηρόκαστρο Σερρών, σε οικογένεια προσφύγων από την Ανατολική Θράκη. Αργότερα, η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου συνδέθηκε με τον Ηρακλή και διακρίθηκε στον στίβο. Ο αθλητισμός του δίδαξε από νωρίς ότι η επίδοση χτίζεται και κερδίζεται! Το 1952 εισήχθη στη Σχολή Ευελπίδων.

Το 1973 βρέθηκε στην Κύπρο, ως διοικητής της 33ης Μοίρας Καταδρομών. Αλλά η ζωή του δεν ήταν μόνο στρατιωτική. Με την Εριφύλη απέκτησαν δύο κόρες, την Αγγελική και την Ευανθία. Πίσω από τον αξιωματικό υπήρχε ένας άνθρωπος με δεσμούς, με αγάπη, με καθημερινότητα, με σχέδια και όνειρα. (…) Στις 20 Ιουλίου 1974, ήρθε η τουρκική εισβολή. Η 33η Μοίρα έλαβε εντολή να επιστρέψει προς την περιοχή της Κερύνειας και το Πέλλαπαϊς. Οι συνθήκες ήταν εξαιρετικά δύσκολες. Και μέσα σε αυτή την πραγματικότητα υπήρχε μια σταθερά: Η ευθύνη του διοικητή απέναντι στην αποστολή και τους ανθρώπους του.

Ο Κατσάνης επέστρεψε μαζί με τους άνδρες του. Προχώρησε μαζί τους. Και η πορεία αυτή θα τον οδηγούσε στον Άγιο Ιλαρίωνα. Η επιχείρηση άρχισε τη νύχτα της 20ής προς 21η Ιουλίου. Οι καταδρομείς κινήθηκαν μέσα στο σκοτάδι και κατάφεραν να καταλάβουν σημαντικές θέσεις. Κάποια στιγμή ξημέρωσε και μαζί με το φως ήρθαν η τουρκική Αεροπορία, τα πυρά του πυροβολικού και η αυξανόμενη πίεση των εχθρικών δυνάμεων. Και όμως, κράτησαν. Γιατί είχαν αποστολή, εκπαίδευση, συνοχή και έναν διοικητή που βρισκόταν μαζί τους.

Ο Κατσάνης ήταν εκεί, όπου βρισκόταν και η ευθύνη. Και εκεί, το πρωί της 21ης Ιουλίου 1974, χτυπήθηκε θανάσιμα. Τι μας διδάσκει ο Γεώργιος Κατσάνης; Μας διδάσκει την ηγεσία με τέσσερις λέξεις: Παράδειγμα, εμπιστοσύνη, ευθύνη, θυσία».

Η απόφασή του σύμβολο ελευθερίας, μια επιλογή που σημάδεψε και τη ζωή της οικογένειάς του

Ο Σάββας Μέντζης, πρόεδρος ΠΣΕΚΑ, βίωσε όπως και ο Γεώργιος Κατσάνης την εισβολή μαχόμενος. Στην ομιλία του κατέθεσε προσωπικές αναμνήσεις και, επιπλέον, προέβαλε τον Κατσάνη ως σκυταλοδρόμο μιας μακράς ηρωικής διαδρομής, με σταθμούς τον Μαραθώνα και τις Θερμοπύλες, την Πύλη του Ρωμανού και την Ελληνική Επανάσταση, το Αρκάδι και τους Βαλκανικούς Πολέμους, την Πίνδο, το Ρούπελ και τον Αγώνα της ΕΟΚΑ.

Ο Πέτρος Παπαπολυβίου, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, που έζησε την εισβολή ως μαθητής στη Λάπηθο και τη μελέτησε ως ιστορικός, παρουσίασε το βιβλίο με λογισμό και συναίσθημα. Αναφερόμενος στο δράμα της Εριφύλης, της Αγγελικής και της Ευανθίας Κατσάνη, τις μέρες που ακολούθησαν την εισβολή και τη θυσία, τόνισε: «Φεύγουν όπως όλα τα μέλη των οικογενειών των Ελλαδιτών αξιωματικών με το πρώτο πλοίο που έφτασε στην Κύπρο από την Ελλάδα και αποβιβάζονται στη Ραφήνα.

Οι κυβερνώντες επιθυμούσαν όλοι όσοι έφταναν από την Κύπρο να περνούν απαρατήρητοι. Η Αθήνα είχε ήδη επιλέξει το πέπλο της σιωπής, της λήθης και της ατιμωρησίας για τους κύριους υπεύθυνους της εθνικής καταστροφής (…) Είναι ένα σημαντικό βιβλίο για έναν στρατιωτικό που τίμησε τον όρκο του στις ώρες της άμυνας κατά της εχθρικής επιβολής και είναι διπλά σημαντικό γιατί καλύπτει την ανθρώπινη διάσταση», κατέληξε.

Ο κύκλος των παρουσιάσεων έκλεισε με την εκπαιδευτικό και συγγραφέα Ελένη Σιούφτα, η οποία απέδωσε τη θυσία με πηγαίο λυρισμό, στο πλαίσιο ενός ελπιδοφόρου διαλόγου του παρελθόντος με το παρόν: «Χαμογελάει ο Κατσάνης με το ξανθό μουστάκι του. Έλα Εύη, έλα Λίνα σας έφερα τις κούκλες σας απ’ την Κερύνεια. Έλα Εριφύλη, σου έφερα το άσπρο σου νυφικό. Φόρεσέ το! Ας βγάλουμε μια ακόμα φωτογραφία. Να ερωτευτούμε ξανά τη ζωή. Μην το ακούς το τρανζίστορ Εριφύλη.

Μην ακούς τίποτα. Μη λες στα παιδιά μας τίποτα. Δεν μας πιάνει βόλι όσο θυμόμαστε. Έλα Λίνα, έλα Εύη. Μην κρύβεστε άλλο κάτω απ’ τα θρανία. Δεν θα έρθουν τα αεροπλάνα. Ήρθε ο μπαμπάς. Δεν μας πιάνει κανένα βόλι όσο θυμόμαστε. Γεμίσατε το άδειο μου παγούρι. Σήμερα. Για σήμερα, για χθες και για αύριο. Κι αγέρα θέλω, για να σηκωθούν ψηλά τα χαμηλωμένα βλέμματα. Αγέρα και δίψα θέλω. Αυτή είναι η κληρονομιά μου».

Ακολούθησε αντιφώνηση, από την Αγγελική Κατσάνη, η οποία μίλησε για τη θυσία του πατέρα και, κυρίως, το οικογενειακό αποτύπωμα: «Ο πατέρας μου, επικεφαλής μιας ομάδας διοίκησης, βρέθηκε μόνος με τους καταδρομείς του στη ράχη του Πενταδακτύλου. Οι τουρκικές δυνάμεις ενισχύονταν και ο κλοιός έσφιγγε ασφυκτικά. Κι όμως, αρνήθηκε να υποχωρήσει και η απόφασή του ήταν σύμβολο ελευθερίας.

Ήταν μια επιλογή που σημάδεψε και τη ζωή της οικογένειάς του και εξακολουθεί να την καθορίζει, 52 χρόνια μετά. Λένε ότι η θλίψη είναι όλη η αγάπη που δεν προλάβαμε να δώσουμε σε αυτούς που χάσαμε. Ποτέ δεν σταματάς να πονάς, γιατί ποτέ δεν σταματάς να αγαπάς αυτούς που λείπουν. Στην αρχή περιμέναμε και ελπίζαμε ότι ο πατέρας μου θα επέστρεφε. Με τα χρόνια, όμως, ήρθε και η διάψευση της ελπίδας μας. Μεγαλώνοντας και κατανοώντας βαθύτερα τα γεγονότα και την προσωπικότητα του πατέρα μου, εκείνος έγινε το πρότυπό μου».

Τη σαν μνημόσυνο εκδήλωση, την οποία συντόνισε η ιστορικός Σωτηρούλα Βασιλείου, ολοκλήρωσε ο Μάριος Ορφανίδης, με «Το τραγούδι του χελιδονιού», το οποίο έγραψε η Χάρις Αλεξίου για την Αναστασία Ισαάκ, ένα τραγούδι σαν γραμμένο για τα παιδιά κάθε Έλληνα που θυσιάστηκε για τον τόπο αυτό, που υπενθύμισε πως ήρωες εξακολουθούν να δημιουργούνται.

Και ο Κατσάνης αποτελεί πάντα σύμβολο και το βουνό μας με τις πέντε κορφές, που είναι και δικό του, συνιστά θεμέλιο: «Τα θεμέλιά μου στα βουνά/ και πάνω τους η μνήμη καίει/ άκαυτη βάτος./ Μνήμη του λαού μου σε λένε Πίνδο και σε λένε Άθω», γράφει ο Ελύτης. Οφείλουμε να προσθέσουμε: «σε λένε και Πενταδάκτυλο». Κι εδώ, στην Κύπρο, «χτυπούν καμπάνες από κρύσταλλο/ Λένε γι’ αυτόν που κάηκε μες στη ζωή/ Έλληνες μες στα σκοτεινά δείχνουν το δρόμο: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ».

Σύμβολο ανδρείας, θάρρους και φιλοπατρίας

Επίκεντρο του χαιρετισμού του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκου Χριστοδουλίδη, τον οποίον εκπροσώπησε ο Υπουργός Άμυνας Βασίλης Πάλμας, αποτέλεσε η οφειλόμενη ευγνωμοσύνη της κυπριακής Πολιτείας στον Γεώργιο Κατσάνη, ο οποίος «εξακολουθεί να αποτελεί σύμβολο γενναιότητας και αυταπάρνησης».

Επιπλέον, αναδείχθηκε η υποδειγματική προσήλωση του Κατσάνη στο καθήκον: «Το παράδειγμα και η θυσία του μας διδάσκουν ότι η αγάπη προς την πατρίδα αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν αυτή εκφράζεται με υπευθυνότητα και συνέπεια». Ως ενθύμιο εκτίμησης της κυπριακής Πολιτείας, ο υπουργός προσέφερε στην Αγγελική Κατσάνη πίνακα με θέμα τη δόξα των προμάχων της πατρίδας.

Ο Μακαριώτατος Αρχιεπίσκοπος Κύπρου κ. Γεώργιος εστίασε στο ερώτημα «Πότε γίνεται κάποιος ήρωας», τονίζοντας την επίγνωση. Υπογράμμισε, επίσης, το βίωμα της απώλειας από την οικογένεια αλλά και την υπερηφάνεια της: «Με ασπρόμαυρες φωτογραφίες η Αγγελική Κατσάνη αφηγείται τη ζωή του πατέρα της, αφήνοντας, παράλληλα, να ξεδιπλωθεί το οικογενειακό δράμα που ακολούθησε την ηρωική θυσία του. Το καντήλι της αναμονής ήταν άσβεστο στο εικονοστάσι των αγαπημένων του ήρωα Κατσάνη για 46 χρόνια, μέχρι το άκουσμα της είδησης ότι ταυτοποιήθηκαν τα οστά του, το 2020. Την αγωνία αλλά και την προσμονή διαδέχτηκε, τότε, η περηφάνια της θυσίας».

Λάμπρος Κακουλλής

* Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.