Στο σκαμνί του Δικαστηρίου της ΕΕ η Κύπρος για τα απόβλητα: Μπλόκο της Νομικής Υπηρεσίας στη μετακύλιση προστίμων σε εργολάβους ή τοπικές Αρχές

Πίσω από τη Νομική Υπηρεσία επιχειρεί να οχυρωθεί η Κυβέρνηση απέναντι στα εκατομμύρια ευρώ προστίμων που απειλούν την Κυπριακή Δημοκρατία από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για τις παράνομες χωματερές και τη μη επεξεργασία των αποβλήτων.

Γνωμοδότηση της Νομικής Υπηρεσίας, δύο μόλις μήνες πριν από τη νέα καταδικαστική παραπομπή της 1ης Οκτωβρίου 2026, ξεκόβει κάθε προσδοκία μετακύλισης του οικονομικού βάρους σε εργολάβους ή Τοπικές Αρχές, αφήνοντας το κράτος και κατ’ επέκταση τους φορολογούμενους πολίτες αποκλειστικά υπόλογο έναντι των Βρυξελλών. Την ώρα που η Κομισιόν ζητά βαριές ημερήσιες ποινές για το Βατί και τον Κοτσιάτη και παραπέμπει εκ νέου τη χώρα για το 21% των ανεπεξέργαστων απορριμμάτων, το Υπουργείο Γεωργίας τρέχει να προλάβει τις εξελίξεις με μεταβατικές λύσεις σε Πεντάκωμο, Κόσιη και Πάφο.

Στις 30 Ιουλίου 2026, μόλις δύο μήνες πριν από τη νέα επίσημη παραπομπή της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Δικαστήριο της ΕΕ, η Νομική Υπηρεσία απέστειλε γνωμοδότηση προς τον γενικό διευθυντή του Υπουργείου Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος.

Η γνωμοδότηση δόθηκε κατόπιν υποβολής σχετικού αιτήματος του Υπουργείου, με ημερομηνία 28 Μαΐου 2026, στο οποίο η Δημοκρατία υπέβαλε τέσσερα συγκεκριμένα ερωτήματα προκειμένου να διαπιστώσει εάν και πώς μπορεί, σε περίπτωση επιβολής χρηματικών κυρώσεων, κατ’ αποκοπή ποσού ή/και ημερήσιας χρηματικής ποινής, από το Δικαστήριο της ΕΕ, να ανακτήσει ή να μετακυλίσει το κόστος αυτό σε τρίτα πρόσωπα όπως εργολάβους ή Τοπικές Αρχές.

Τα ερωτήματα που έθεσε η Δημοκρατία και οι απαντήσεις της Νομικής Υπηρεσίας διαμορφώνονται ως εξής:

• Υφίσταται νομική βάση στο εθνικό ή ενωσιακό δίκαιο για μετακύλιση ή αναζήτηση των κυρώσεων από τρίτους;

Ενωσιακό δίκαιο: Βάσει της νομολογίας του Δικαστηρίου της ΕΕ, το κράτος μέλος παραμένει το ίδιο και μόνο υπεύθυνο έναντι της ΕΕ για την τήρηση των υποχρεώσεών του, με βάση το άρθρο 260(2) της Συνθήκης Λειτουργίας της ΕΕ. Η εσωτερική κατανομή αρμοδιοτήτων δεν επηρεάζει την ευθύνη του κράτους.

Εθνικό δίκαιο: Βάσει της εγχώριας νομολογίας, όταν ανατίθεται εκ του νόμου σε μια δημοσιά αρχή ένα καθήκον, η ανάθεση της εκτέλεσης σε ανεξάρτητο εργολάβο δεν απαλλάσσει την αρχή από την ευθύνη. Ακόμη κι αν υπάρχει συμβατικός όρος ότι ο εργολάβος φέρει την αποκλειστική ευθύνη για αποζημιώσεις, το κράτος εξακολουθεί να φέρει την ευθύνη έναντι του νόμου. Για να στοιχειοθετηθεί ευθύνη τρίτων, πρέπει να αποδειχθεί αμέλεια ή παράβαση νομοθεσίας εκ μέρους τους, χωρίς αυτό να αναιρεί την ευθύνη του κράτους.

• Δύνανται οι υφιστάμενες συμβάσεις για αποκατάσταση ΧΑΔΑ να καλύψουν τέτοιες απαιτήσεις;

Η Νομική Υπηρεσία επεσήμανε ότι για να δοθεί απάντηση, απαιτείται η αποστολή και μελέτη των συγκεκριμένων συμβάσεων.

• Απαιτείται η θέσπιση νομοθετικών ρυθμίσεων ώστε να καταστεί δυνατή η μετακύλιση τέτοιων προστίμων στο μέλλον;

Η απάντηση είναι θετική. Αν ληφθεί πολιτική απόφαση, απαιτείται η ψήφιση ειδικής νομοθεσίας. Προϋπόθεση είναι να ορίζεται σαφώς σε υφιστάμενη νομοθεσία ότι οι Τοπικές Αρχές φέρουν την ευθύνη εφαρμογής των ενωσιακών κανόνων και ότι οι ίδιες φέρουν την ευθύνη για την παράβαση.

• Υπάρχει δυνατότητα ενσωμάτωσης σχετικών προνοιών σε μελλοντικές συμβάσεις έργων ή/και σε θεσμικό πλαίσιο για εργολάβους και Τοπικές Αρχές;

Όσον αφορά τους εργολάβους, η κάλυψη περιορίζεται από την υφιστάμενη νομολογία, ενώ για τις Τοπικές Αρχές ισχύουν οι προϋποθέσεις θέσπισης νέου νομοθετικού πλαισίου.

Το ιστορικό των παραβάσεων

Από τις χωματερές στο Βατί και τον Κοτσιάτη, στη νέα παραπομπή για τη μη επεξεργασία αποβλήτων

Η νομική αυτή προσπάθεια της Κυπριακής Δημοκρατίας εντάσσεται στο πλαίσιο ενός μακρόχρονου ιστορικού μη συμμόρφωσης με την ευρωπαϊκή περιβαλλοντική νομοθεσία.

1. Διαδικασία Παράβασης 2011/2005 (χωματερές Βατί και Κοτσιάτη)

Πρώτη καταδίκη (2013): Το ΔΕΕ με την απόφασή του στις 18/07/2013 καταδίκασε την Κύπρο επειδή παρέλειψε να τερματίσει τη λειτουργία των Χώρων Ανεξέλεγκτης Διάθεσης Αποβλήτων (ΧΑΔΑ) στο Βατί Λεμεσού και στον Κοτσιάτη Λευκωσίας.

Δεύτερη παραπομπή κα απειλή προστίμων (2025): Παρά τη διακοπή της διοχέτευσης αποβλήτων στους δύο αυτούς χώρους, οι ΧΑΔΑ δεν αποκαταστάθηκαν ούτε έκλεισαν οριστικά όπως απαιτεί η Οδηγία 1999/31/ΕΚ. Μετά από νέα προειδοποιητική επιστολή το 2017 και επανειλημμένες αναβολές στα χρονοδιαγράμματα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέπεμψε εκ νέου την Κύπρο στο Δικαστήριο της ΕΕ στις 21/05/2025.

Οι οικονομικές κυρώσεις που ζητά η Κομισιόν:

• Κατ’ αποκοπή ποσό €575 ημερησίως από την ημερομηνία της καταδικαστικής απόφασης του 2013 μέχρι τη συμμόρφωση ή την έκδοση νέας απόφασης με ελάχιστο συνολικό ποσό τα €160.000.

• Χρηματική ποινή €5.160 ημερησίως από την ημέρα δημοσίευσης της νέας απόφασης έως την πλήρη συμμόρφωση.

2. Νέα Διαδικασία Παράβασης 2021/2217 (Μη επεξεργασία αποβλήτων και υγειονομική ταφή)

Στις 02/12/2021 απεστάλη Προειδοποιητική Επιστολή και στις 16/12/2024 Αιτιολογημένη Γνώμη σχετικά με την κακή εφαρμογή της Οδηγίας 1999/31/ΕΚ και της Οδηγίας-Πλαισίου 2008/98/ΕΚ.

Η παραπομπή της 1ης Οκτωβρίου 2026 στο ΔΕΕ

Στις 1 Οκτωβρίου 2026, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε την απόφασή της να παραπέμψει την Κύπρο στο Δικαστήριο της ΕΕ λόγω μη ορθής εφαρμογής των οδηγιών για την υγειονομική ταφή και τα απόβλητα.

Σύμφωνα με τα ευρήματα της Κομισιόν:

• Το 21% των αποβλήτων που παράγονται στην Κύπρο καταλήγουν σε χώρους υγειονομικής ταφής χωρίς καμία προηγούμενη επεξεργασία.

• Η χωρητικότητα και η ικανότητα των υφιστάμενων εγκαταστάσεων επεξεργασίας πριν από την υγειονομική ταφή κρίνονται ανεπαρκείς για τα μεικτά αστικά απόβλητα.

• Δεν έχει δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο και κατάλληλο δίκτυο εγκαταστάσεων διαχείρισης αποβλήτων με αξιοποίηση των βέλτιστων διαθέσιμων τεχνικών.

Η απάντηση του Υπουργείου Γεωργίας

Στον απόηχο της απόφασης της Κομισιόν, το Υπουργείο Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος εξέδωσε ανακοίνωση στις 2/10/2026, τοποθετούμενο επί των εξελίξεων:

• Το Υπουργείο σημειώνει ότι η παραπομπή αφορά τη μη ορθή εφαρμογή των σχετικών Οδηγιών, εστιάζοντας στη διαχείριση των δημοτικών αποβλήτων της επαρχίας Πάφου και στη μη ολοκλήρωση του εθνικού δικτύου υποδομών. Τονίζεται ότι τα ζητήματα αυτά αφορούν διαπιστώσεις προηγούμενων ετών για τα οποία βρίσκονται σε εξέλιξη διορθωτικές ενέργειες.

• Δρομολογούνται παρεμβάσεις για τη λειτουργία και αναβάθμιση των Ολοκληρωμένων Εγκαταστάσεων Διαχείρισης Αποβλήτων (ΟΕΔΑ) Πεντακώμου και Κόσιης. Οι υποδομές που θα δημιουργηθούν ως μεταβατική λύση σχεδιάζονται έτσι ώστε να αξιοποιηθούν και στο μελλοντικό σύστημα.

• Άμεσος στόχος είναι η ανάπτυξη υποδομών στην επαρχία Πάφου για τη μείωση των σύμμεικτων αποβλήτων μέσω της εκτροπής των ανακυκλώσιμων και οργανικών υλικών.

• Η κυβερνητική στρατηγική επικεντρώνεται στην επέκταση της χωριστής συλλογής, στη διαλογή στην πηγή και στη στενή συνεργασία με τις Τοπικές Αρχές για αύξηση της ανακύκλωσης και μείωση της υγειονομικής ταφής.