Σοβαροί γεωλογικοί κίνδυνοι στην περιοχή Σταυροβουνίου: Αντιμέτωπη με μεγάλου μεγέθους ρηγματώσεις και κατολισθήσεις η περιοχή – Οι όροι που τέθηκαν στη Μονή

Μια σοβαρή υπόθεση ενδεχόμενης κατάχρησης εξουσίας, συγκάλυψης λαθών και παραλείψεων της δημόσιας διοίκησης, αλλά και πλημμελούς παρακολούθησης των όρων λειτουργίας υφιστάμενου λατομείου και επιβολής της νομοθεσίας, φέρνει σήμερα στο φως η έρευνα του «Φ». Η υπόθεση αφορά την προσπάθεια της Ιεράς Κοινοβιακής Μονής Σταυροβουνίου να ανεγείρει το Εξωκλήσι της Παναγίας Όρος το Αλατόμητο σε τεμάχιο εκκλησιαστικής γης, το οποίο είναι περίκλειστο στο κρατικό δάσος Ευκάλης, πλησίον του κρατικού δάσους Σταυροβουνίου, στα διοικητικά όρια της κοινότητας Πυργά στην επαρχία Λάρνακας.

Τα επίσημα έγγραφα και η σχετική αλληλογραφία, από το 2020 μέχρι σήμερα, αποκαλύπτουν πώς η Μονή Σταυροβουνίου εξαναγκάστηκε, υπό καθεστώς διοικητικού «καταναγκασμού» και ενδεχόμενη καταχρηστική άσκηση εξουσίας, να υπογράψει όρους αποποίησης οποιασδήποτε αξίωσης ή αποζημίωσης, προκειμένου να καταφέρει να λάβει πολεοδομική άδεια για την ανέγερση εξωκλησιού, η οποία μετά από αλλεπάλληλες τροποποιήσεις αφορά περίφραξη, γεωργική αποθήκη και ασκητήριο μοναχού. Σήμερα, η περιοχή βρίσκεται αντιμέτωπη με μεγάλου μεγέθους ρηγματώσεις και κατολισθήσεις, επιβεβαιώνοντας τις ανησυχίες που εξέφρασε η Μονή Σταυροβουνίου ήδη από το 2020.

Ιστορικό αιτήσεων και αδειών

Η ιστορία ξεκινά στις 10/12/2020, όταν η Μονή Σταυροβουνίου υπέβαλε αίτηση χορήγησης πολεοδομικής άδειας στο Επαρχιακό Γραφείο Λάρνακας του Τμήματος Πολεοδομίας και Οικήσεως (ΤΠΟ) για την ανέγερση μικρού εξωκλησιού.

Τον Οκτώβριο 2022 υποβλήθηκε αίτηση χορήγησης άδειας οικοδομής για γεωργική αποθήκη και ενόσω βρισκόταν σε διαβούλευση η αίτηση χορήγησης πολεοδομικής άδειας για εξωκλήσι, εκδόθηκε άδεια οικοδομής από την Επαρχιακή Διοίκηση Λάρνακας για «γεωργική αποθήκη και περίφραξη», εκτιμώμενης αξίας €20.000

Μετά από διαδοχικές τροποποιήσεις της αίτησης χορήγησης πολεοδομικής άδειας για εξωκλήσι, τον Μάιο 2023 υποβλήθηκε αίτηση χορήγησης πολεοδομικής άδειας για ιερό ησυχαστήριο (ασκητήριο μοναχού), στα πλαίσια της οποίας το ΤΠΟ εξέδωσε πολεοδομική άδεια στις 11/05/2023.

Τον Μάρτιο 2024 υποβλήθηκε αίτηση χορήγησης άδειας οικοδομής και στις 20/03/2024 εκδόθηκε άδεια οικοδομής για «ιερό ησυχαστήριο (ασκητήριο μοναχού)», εκτιμώμενης αξίας €100.000.

Ο ρόλος της Υπηρεσίας Μεταλλείων και Λατομείων

Το πλέον αποκαλυπτικό στοιχείο της υπόθεσης έγκειται στη στάση της Υπηρεσίας Μεταλλείων και Λατομείων (ΥΜΛ), η οποία δεν μερίμνησε για την προστασία του τεμαχίου εκκλησιαστικής γης και την επιβολή της νομοθεσίας, στα πλαίσια της παράβασης όρων προνομίου παρακείμενου λατομείου και σχετικής πολεοδομικής άδειας.

Αντιθέτως, με επιστολές ημερομηνίας 31/08/2021 και 12/01/2022, η ΥΜΛ εξέφραζε την κάθετη αντίθεσή της στην αδειοδότηση του Παρεκκλησίου της Παναγίας Όρος το Αλατόμητο. Συγκεκριμένα, ανέφερε ότι το τεμάχιο εκκλησιαστικής γης απέχει μόλις 50 μέτρα από υφιστάμενη λατομική ζώνη και 100 μέτρα από παρακείμενο ενεργό λατομείο. Παράλληλα, έκανε λόγο για σοβαρούς κινδύνους ασφαλείας και όχλησης, λόγω εδαφικών δονήσεων από καθημερινές ανατινάξεις, σκόνη και θόρυβο, καταλήγοντας ότι η ανάπτυξη «δεν δύναται να συνυπάρξει» με τη λατομική δραστηριότητα.

Λίγους μήνες αργότερα, με νέα επιστολή της ΥΜΛ ημερομηνίας 28/06/2022, ξαφνικά απέσυρε τις ενστάσεις που είχε εκφράσει, θέτοντας όμως ως ουσιώδη όρο για τη συγκατάθεση της την υπογραφή γραπτής συμφωνίας μεταξύ του ΤΠΟ και της Μονής Σταυροβουνίου, βάσει του άρθρου 43 του περί Πολεοδομίας και Χωροταξίας Νόμου. Προκειμένου να μην απορριφθεί η αίτηση χορήγησης πολεοδομικής άδειας  που είχε υποβάλει, η Μονή ουσιαστικά εξαναγκάστηκε να υπογράψει σχετική συμφωνία με το ΤΠΟ στις 15/02/2023.

Με τη συμφωνία αυτή, η Μονή Σταυροβουνίου αποποιείται των δικαιωμάτων της, περιλαμβανομένης οποιασδήποτε αξίωσης ή αποζημίωσης. Επιπλέον, η Μονή δηλώνει ότι αναγνωρίζει την αναπόφευκτη όχληση (θόρυβος, δονήσεις, ανατινάξεις, σκόνη) και δεσμεύεται ότι «δεν θα εγείρει οποιεσδήποτε αξιώσεις» ούτε θα έχει «οποιεσδήποτε απαιτήσεις, οικονομικές ή άλλες από το Κράτος» ή τον ιδιοκτήτη του παρακείμενου λατομείου για οποιεσδήποτε ζημιές στην ιδιοκτησία της ή την απρόσκοπτη λειτουργία του λατομείου. Ο μοναχός υποχρεούται να εγκαταλείπει το ησυχαστήριο καθημερινά (Δευτέρα έως Σάββατο, από 10:00 π.μ. μέχρι 12:30 μ.μ.) καθώς και 30 λεπτά πριν έως 1 ώρα μετά από κάθε έκτακτη ανατίναξη! Η Μονή υποχρεώθηκε να κατασκευάσει συμπαγή τοίχο αντιστήριξης από οπλισμένο σκυρόδεμα (πάχους 30 εκατ. και ύψους 3 μ.) και αναχώματα για προστασία από γειτονικό πεδίο βολής της Εθνικής Φρουράς.

Ουσιαστικά, η ΥΜΛ, η οποία ήταν ήδη υπόλογη για λάθη και παραλείψεις όσον αφορά την παρακολούθηση των όρων λειτουργίας γειτονικού λατομείου και την επιβολή της νομοθεσίας, στα πλαίσια ενδεχόμενης καταχρηστικής άσκησης εξουσίας, επέβαλε στη Μονή Σταυροβουνίου την παραίτηση της από κάθε δικαίωμα αποζημίωσης για ζημιές, οι οποίες άρχισαν να καταγράφονται στην ιδιοκτησία της ήδη από το 2020, λόγω της παράβασης όρων του προνομίου παρακείμενου λατομείου και της σχετικής πολεοδομικής άδειας.

Κατολισθήσεις, ρηγματώσεις και σοβαροί γεωκίνδυνοι

Δυστυχώς, η εξέλιξη της υπόθεσης δικαίωσε όσους προειδοποιούσαν για την πρόκληση σοβαρών γεωλογικών κινδύνων στην περιοχή. Η δημιουργία μεγάλων αναβαθμίδων και απότομων πρανών, η παράβαση όρων του προνομίου παρακείμενου λατομείου και της σχετικής πολεοδομικής άδειας, σε συνδυασμό με τις συνεχείς εκρήξεις και δονήσεις, καθώς και την ιδιαίτερη μορφολογία του εδάφους, επέφεραν σοβαρούς γεωκινδύνους στην περιοχή, μεταξύ των ορίων γειτονικού ενεργού λατομείου, κρατικής δασικής γης και τεμαχίου εκκλησιαστικής γης.

Σήμερα, η περιοχή παρουσιάζει μία εικόνα βιβλικής καταστροφής: μεγάλης κλίμακας κατολισθήσεις και ρηγματώσεις, οι οποίες θέτουν σε άμεσο κίνδυνο την ασφάλεια των μοναχών και των εργαζομένων. Στην περιοχή έχει προκληθεί πολύ σοβαρή ζημία στο έδαφος, αλλοίωση της τοπογραφίας, καθώς και σημαντική υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος και του τοπίου. Οι επιπτώσεις αυτές επιβεβαιώνουν ότι οι εκρήξεις και οι δονήσεις στην περιοχή δεν προκαλούσαν απλώς «όχληση», αλλά ανεπανόρθωτη περιβαλλοντική ζημιά και σοβαρούς γεωλογικούς κινδύνους.

Τα ντοκουμέντα που αποκαλύπτει σήμερα ο «Φ» αφήνουν εκτεθειμένες τις αρμόδιες αρχές και εγείρουν σοβαρά ερωτήματα για την τήρηση των αρχών της νομιμότητας, της χρηστής διοίκησης και του κράτους δικαίου.

Οι πρώτες ρηγματώσεις και οι μελέτες ευστάθειας πρανών

Τα πρακτικά των υπουργικών συσκέψεων και οι όροι του προνομίου λατομείου

Στο επίκεντρο έντονων ανησυχιών βρίσκεται τα τελευταία χρόνια η περιοχή της Μονής Σταυροβουνίου και της κοινότητας Πυργών. Το ζήτημα της ευστάθειας των πρανών και του επηρεασμού του εδάφους, οι επιπτώσεις από τη λειτουργία παρακείμενου ενεργού λατομείου και οι σχεδιασμοί επέκτασης της υφιστάμενης λατομικής ζώνης, καθώς και η προσπάθεια της Μονής να αξιοποιήσει την περιουσία της για πνευματικούς και θρησκευτικούς σκοπούς, αναδεικνύουν μία πολύ σοβαρή σύγκρουση χρήσεων γης στην περιοχή.

Τα επίσημα έγγραφα και τα πρακτικά συσκέψεων στο Υπουργείο ΓΑΑΠ αποκαλύπτουν το ιστορικό της παράβασης της νομοθεσίας και της αναγνώρισης του προβλήματος, αλλά και της διενέργειας τεχνικών μελετών και της εφαρμογής έκτακτων μέτρων, τα οποία όμως αποδείχθηκαν ανεπαρκή και αναποτελεσματικά.

Η κατάσταση άρχισε να κλιμακώνεται επικίνδυνα όταν παρατηρήθηκαν οι πρώτες εδαφικές αστοχίες. Όπως αναφέρεται σε σειρά επιστολών της Μονής Σταυροβουνίου, οι οποίες μάλιστα συνοδεύονται από συστηματική φωτογραφική απεικόνιση των γεωκινδύνων που προκύπτουν στην περιοχή, ήδη από τον Αύγουστο 2019, παρατηρήθηκε η εμφάνιση και συνεχής διεύρυνση ρηγματώσεων στο έδαφος.

Οι ρηγματώσεις αυτές ξεκίνησαν από τον χώρο του παρακείμενου ενεργού λατομείου, επεκτάθηκαν εντός της κρατικής δασικής και έφτασαν στα σύνορα του τεμαχίου εκκλησιαστικής γης. Πλέον, οι ρηγματώσεις εμφανίζονται κατά μήκος ολόκληρου του τεμαχίου εκκλησιαστικής γης, ενώ το νότιο τμήμα του τεμαχίου κινδυνεύει άμεσα από κατολισθήσεις πρανών.

Σημειώνεται ότι οι μεταλλευτικές και λατομικές δραστηριότητες μπορούν να προκαλέσουν κατολισθήσεις σε μπάζα μεταλλείων και λατομείων και γενικά σε τεχνητά πρανή. Παρότι προέχει πάντοτε η λήψη προληπτικών μέτρων για παρεμπόδιση της εκδήλωσης κατολισθήσεων, αντί η εκ των υστέρων αντιμετώπισή τους, η ΥΜΛ δεν προέβη στη λήψη οποιωνδήποτε μέτρων, πριν από την υποβολή σχετικών καταγγελιών από τη Μονή.

Η Μονή Σταυροβουνίου, με διαδοχικές επιστολές προς τις αρμόδιες αρχές τόνιζε ήδη από τον Νοέμβριο 2020 ότι η κατολίσθηση προήλθε κατά πάσα πιθανότητα από την αφαίρεση μεγάλων ποσοτήτων μπάζων («ξεμπάζωμα») από τη βάση του ενδέκατου πατώματος του μετώπου, κατά παράβαση των όρων λειτουργίας του παρακείμενου λατομείου. Η Μονή κατήγγειλε ότι η εταιρεία συνέχιζε παράνομα τις λατομικές εργασίες και τις εκρήξεις στον χώρο της αστοχίας, παρά τις προφορικές και γραπτές οδηγίες αναστολής, με αποτέλεσμα η ΥΜΛ να αναγκαστεί στις 04/09/2020 να ζητήσει την έκδοση εντάλματος δικαστηρίου για να πειστεί η εταιρεία να διακόψει τις εργασίες της.

Στις 28/07/2020 προηγήθηκε σύσκεψη υπό τον Υπουργό ΓΑΑΠ με εκπροσώπους της Μονής, παρουσία εκπροσώπων της ΥΜΛ και του Τμήματος Δασών. Ο Υπουργός ΓΑΑΠ ανέφερε ρητά ότι το θέμα διερευνήθηκε από την ΥΜΛ και διαφάνηκε ότι «το λατομείο δεν λειτούργησε με τον ενδεδειγμένο τρόπο», ενώ σημείωσε ότι έγιναν αυστηρές παραστάσεις στην ιδιοκτήτρια εταιρεία. Ο Υπουργός υπογράμμισε επίσης ότι «με κανένα τρόπο δεν θα επηρεαστεί το τεμάχιο της Μονής».

Αποφασίστηκε όπως δοθούν οδηγίες στην εταιρεία για ανάθεση σε εξειδικευμένο γραφείο της εκπόνησης Μελέτης Ευστάθειας Πρανών, με σκοπό να διαφανεί η αιτία των ρηγματώσεων και να προταθούν μέτρα σταθεροποίησης.

Η Μονή υπέβαλε αίτημα για παρακολούθηση των ρωγμών, μη αλλοίωση του περιβάλλοντος χώρου, ανέγερση εξωκλησιού με μετακίνηση δασικού δρόμου, καθώς και ανταλλαγή δασικής γης για την αξιοποίηση παλαιού ασκητηρίου και κατασκευή Τιμίου Σταυρού στην κορυφή του βουνού.

Σε επιστολή της προς τον Υπουργό ΓΑΑΠ, στις 29/07/2020, η Μονή διευκρίνισε ότι το προτεινόμενο εξωκλήσι θα περιφραχθεί και θα λειτουργεί αυστηρά σε χρόνους που δεν λειτουργεί το λατομείο (Κυριακές, αργίες, πρωινές ή βραδινές ώρες), ώστε οι πιστοί να μην ακούν θορύβους ή εκρήξεις και να μην υπάρχει καμία σύγκρουση με τη λειτουργία του λατομείου. Προηγουμένως, με επιστολές της ΥΜΛ, ημερομηνίας 30/06/2020 και 07/07/2020, είχε διευθετηθεί επιτόπια επίσκεψη και είχαν δοθεί οδηγίες για προσωρινή παύση εργασιών και τοποθέτηση αναχωμάτων στην πληγείσα περιοχή.

Στις 05/11/2020 πραγματοποιήθηκε ειδική συνεδρία στο Κοινοτικό Συμβούλιο Πυργών για την εξέταση της Μελέτης Ευστάθειας Πρανών που εκπονήθηκε για λογαριασμό της λατομικής εταιρείας.

Ο προϊστάμενος της ΥΜΛ αποκάλυψε ότι, μετά από επιθεώρηση, εντοπίστηκαν ρηγματώσεις εντός και εκτός των ορίων του λατομείου, καθώς και αστοχία/κατολίσθηση στο τελευταίο πρανές. Για το λόγο αυτό εκδόθηκε Διάταγμα, δυνάμει του άρθρου 40(2)(α) του περί Ρύθμισης Μεταλλείων και Λατομείων Νόμου, για άμεσο κλείσιμο της εν λόγω αναβαθμίδας. Σύμφωνα με τους μελετητές, η κατολίσθηση προήλθε από την αφαίρεση μεγάλων ποσοτήτων μπάζων από τον πόδα του μετώπου, γεγονός που δημιούργησε απότομο πρανές και εφελκυστικές ρωγμές.

Το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης (ΤΓΕ) και το Τμήμα Δασών τόνισαν ότι απαιτείται ακριβής τοπογραφική αποτύπωση των ρωγμών, των ορίων ιδιοκτησίας και της δασικής γης, προκρίνοντας τη μέθοδο αποφόρτισης από πάνω και φόρτισης (αναχώματος) από κάτω. Το Κοινοτικό Συμβούλιο Πυργών και η Μονή Σταυροβουνίου σημείωσαν ότι η μελέτη δεν έλαβε επαρκώς υπόψη τη δυναμική καταπόνηση από τις συχνές εκρήξεις, ούτε τις επιπτώσεις στις παρακείμενες ιδιωτικές και εκκλησιαστικές περιουσίες.

Απεχθείς όροι εις βάρος της Μονής

Σχεδόν δύο χρόνια μετά, στις 03/05/2022, συγκλήθηκε νέα συνάντηση υπό τον Υπουργό ΓΑΑΠ, με τη συμμετοχή του Ηγουμένου της Μονής, εκπροσώπων των αρμόδιων αρχών και της προέδρου του Κοινοτικού Συμβουλίου Πυργών. Α

ντικείμενο της σύσκεψης ήταν το αίτημα της Μονής για ανέγερση ιερού ησυχαστηρίου (ασκητηρίου μοναχού), η οποία αποτελείται από ένα δωμάτιο με εμβαδό περίπου 30 τ.μ. στο τεμάχιο εκκλησιαστικής γης και σε απόσταση μόλις 100 μέτρων από το λατομείο. Κατά την εξέταση της σχετικής αίτησης χορήγησης πολεοδομικής άδειας είχαν προηγηθεί έντονες διαφωνίες. Συγκεκριμένα, το ΤΓΕ και η ΥΜΛ, με επιστολές ημερομηνίας 01/06/2021 και 12/01/2022, αντίστοιχα, εξέφρασαν την κάθετη διαφωνία τους, τονίζοντας ότι η παρουσία μοναχών δίπλα σε ενεργό λατομείο όπου χρησιμοποιούνται εκρηκτικά δημιουργεί σοβαρότατους κινδύνους ασφάλειας και κίνδυνο διακοπής της λειτουργίας του λατομείου.

Κατόπιν νέας σύσκεψης στις 31/05/2022, στην οποία συμμετείχε το ΤΓΕ, η ΥΜΛ και η Μονή Σταυροβουνίου, το ΤΓΕ και η ΥΜΛ, με επιστολές ημερομηνίας 13/05/2022 και 28/06/2022, αντίστοιχα, αποδέχθηκαν την ανέγερση ιερού ησυχαστηρίου (ασκητηρίου μοναχού), επιβάλλοντας όμως δρακόντειους όρους στη Μονή Σταυροβουνίου.

Οι όροι αυτοί προβλέπουν ρητά και κατηγορηματικά την παραίτηση της Μονής από κάθε δικαίωμα αποζημίωσης για ζημιές, οι οποίες άρχισαν να καταγράφονται στην ιδιοκτησία της, ήδη από το 2020, λόγω της παράβασης όρων του προνομίου λατομείου και της πολεοδομικής άδειας παρακείμενου ενεργού λατομείου. Εμμέσως πλην σαφώς, οι όροι προνοούν την διαγραφή της περιβαλλοντικής ευθύνης του παρακείμενου λατομείου λόγω της πρόκλησης σοβαρής περιβαλλοντικής ζημιάς στο τεμάχιο εκκλησιαστικής γης και στην ευρύτερη περιοχή.

Το προνόμιο λατομείου

Στο Προνόμιο Λατομείου Κατηγορίας Α, ημερομηνίας 30/08/2016 με ισχύ έως τις 30/07/2021, το οποίο περιλαμβάνεται σε Μελέτη Εκτίμησης Επιπτώσεων στο Περιβάλλον που εκπονήθηκε τον Δεκέμβριο 2017, τίθενται σαφείς και αυστηροί όροι για την οριοθέτηση του λατομείου, την αποκατάσταση της περιοχής, την καταβολή αποζημιώσεων και την επιβολή κυρώσεων, η εφαρμογή των οποίων όμως δεν διασφαλίστηκε στην περιοχή από την ΥΜΛ:

Σταδιακή διαμόρφωση και αποκατάσταση: Οι λατομικές εργασίες πρέπει να γίνονται σύμφωνα με τις οδηγίες της ΥΜΛ και η διαμόρφωση/αποκατάσταση του χώρου πρέπει να εκτελείται σταδιακά κατά τη διάρκεια ισχύος του προνομίου λατομείου, στη βάση εγκεκριμένης Διαχειριστικής Περιβαλλοντικής Μελέτης.

Ασφάλεια και όρια: Απαγορεύεται η διεξαγωγή εργασιών εκτός των ορίων ή σε απόσταση μικρότερη των 10 μέτρων από αυτά χωρίς συγκατάθεση, ενώ επιβάλλεται ο έλεγχος των μετώπων (μέγιστο ύψος 8 μέτρα) και το επιμελημένο ξεσκάρωμα επισφαλών όγκων.

Αποζημιώσεις: Όπως αναφέρεται ρητά και κατηγορηματικά, «ο αδειούχος είναι υποχρεωμένος να αποζημιώνει για οποιεσδήποτε ζημιές προκληθούν από τις λατομικές εργασίες, τη μεταφορά υλικού ή την επεξεργασία του».

Κυρώσεις και κατάσχεση εγγύησης: Σε περίπτωση παράβασης οποιουδήποτε όρου, προβλέπεται η λήψη δικαστικών μέτρων και η κατάσχεση ολόκληρης ή μέρους της κατατεθειμένης χρηματικής/τραπεζικής εγγύησης για την αποκατάσταση των επιπτώσεων.