Η Αμερική Ψηφίζει: Η Τιμή των Αυγών και η Τύχη μιας Προεδρίας

Ο Ντόναλντ Τραμπ δεν ήταν υποψήφιος στις ενδιάμεσες εκλογές της περασμένης Τρίτης για το αμερικανικό Κογκρέσο. Κάλεσε όμως τους υποστηρικτές του να ψηφίσουν σαν να ήταν. Και αυτό έκαναν.

Σχεδόν δύο χρόνια μετά την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο, οι εκλογές πήραν τον χαρακτήρα δημοψηφίσματος για την προεδρία του: τις πολιτικές του. Τις μεθόδους του. Τις υποσχέσεις του. Και, ολοένα περισσότερο, τον τρόπο με τον οποίο ασκεί την προεδρική εξουσία.

Στην τηλεμαχία του με τον Τζίμι Κάρτερ, το 1980, ο Ρόναλντ Ρίγκαν έθεσε στους Αμερικανούς ένα ερώτημα που επανέρχεται —και θα επανέρχεται— σε κάθε εκλογική αναμέτρηση: «Είστε σήμερα σε καλύτερη κατάσταση απ’ ό,τι πριν από τέσσερα χρόνια;»

Σαράντα έξι χρόνια αργότερα, το ερώτημα παραμένει επίκαιρο. Μόνο που αυτή τη φορά οι ψηφοφόροι έκριναν τους πρώτους 22 μήνες της δεύτερης προεδρίας Τραμπ.

Για πολλούς, η απάντηση είχε να κάνει με την τσέπη τους. Τρόφιμα, στέγαση, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, βενζίνη και, ναι, η τιμή των αυγών. Τα αυγά είχαν γίνει σύμβολο της ακρίβειας. Ο Τραμπ είχε υποσχεθεί να μειώσει το κόστος ζωής. Τα κατάφερε;

Οι Αμερικανοί, όπως άλλωστε και οι ψηφοφόροι σε άλλες δημοκρατικές χώρες, ψήφισαν κυρίως με γνώμονα τα προβλήματα της καθημερινότητάς τους. Οι συνέπειες, όμως, ξεπερνούν κατά πολύ τα σύνορα της χώρας τους.

Η ετυμηγορία των Αμερικανών

Η εκλογική αναμέτρηση εξελίχθηκε σε πολιτικό τσουνάμι για τον Τραμπ και τους Ρεπουμπλικανούς.

Οι Δημοκρατικοί επικράτησαν και στα δύο σώματα του Κογκρέσου. Σημείωσαν σημαντικά κέρδη ακόμη και σε παραδοσιακά προπύργια των Ρεπουμπλικανών, όπως το Τέξας, το Κάνσας και η Νότια Καρολίνα.

Η ήττα ξεπέρασε κατά πολύ τις συνήθεις απώλειες που υφίσταται το κυβερνών κόμμα στις ενδιάμεσες εκλογές. Οι δημοσκοπήσεις εξόδου κατέγραψαν έντονη δυσαρέσκεια για την ακρίβεια, τον πόλεμο με το Ιράν και την πορεία της χώρας. Κατέγραψαν επίσης ισχυρή απαίτηση για μεγαλύτερο έλεγχο της προεδρικής εξουσίας από το Κογκρέσο.

Η οικονομική ανάπτυξη δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην οικονομική ασφάλεια για τα νοικοκυριά. Ούτε δείχνει πώς κατανέμεται ο παραγόμενος πλούτος.

Ο Τραμπ υποστήριξε ότι οι Ρεπουμπλικανοί θα είχαν καλύτερη επίδοση αν ήταν και ο ίδιος υποψήφιος. Παραδέχθηκε ότι ο πόλεμος με το Ιράν συνέβαλε στην ήττα. Επέμεινε όμως ότι θα έπαιρνε ξανά την ίδια απόφαση.

Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς προχώρησε περισσότερο. Απέδωσε την ήττα κυρίως στον πόλεμο με το Ιράν, επικαλούμενος δυσαρεστημένους ψηφοφόρους του Τραμπ που ζητούσαν χαμηλότερο κόστος ζωής, τερματισμό των εχθροπραξιών και αλλαγή στις σχέσεις της Αμερικής με το Ισραήλ. Το τελευταίο έχει ιδιαίτερη σημασία.

Ο Τραμπ άφησε επίσης ανοικτό το ενδεχόμενο συνεργασίας με τους Δημοκρατικούς σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, υπενθυμίζοντάς τους, ωστόσο, ότι διαθέτει το δικαίωμα του βέτο. Συμβιβασμός ή σύγκρουση; Θα φανεί.

Μια προεδρία διαφορετική από τις άλλες

Ο Τραμπ παραμένει πρόεδρος μέχρι τον Ιανουάριο του 2029. Το Σύνταγμα δεν του επιτρέπει να διεκδικήσει νέα θητεία. Μπορεί να θεωρείται «κουτσή πάπια» (lame duck) στην αμερικανική πολιτική ορολογία, ίσως όμως να μοιάζει περισσότερο με πληγωμένο λιοντάρι. Και ένα πληγωμένο λιοντάρι μπορεί να γίνει επικίνδυνο.

Η πολιτική του επιρροή ξεπερνά τα όρια της προεδρίας. Στηρίζεται και στο κίνημα MAGA («Make America Great Again»), που έχει μεταμορφώσει το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα κατ’ εικόνα και ομοίωσή του.

Η προεδρία Τραμπ έχει ημερομηνία λήξης.

Ο τραμπισμός, όμως, είναι εδώ για να μείνει.

Η πάγια πρακτική του να αμφισβητεί καθιερωμένους κανόνες, να συγκρούεται με θεσμούς και να χρησιμοποιεί την οικονομική πίεση ως διπλωματικό όπλο έχει αλλάξει τον τρόπο άσκησης της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.

Οι ανορθόδοξες μέθοδοι, όμως, δεν σημαίνουν απουσία στρατηγικής.

Οι βασικοί στόχοι των ΗΠΑ παραμένουν εντυπωσιακά σταθεροί: διατήρηση της παγκόσμιας πρωτοκαθεδρίας, αποτροπή της ανάδειξης μιας αντίπαλης κυρίαρχης δύναμης, στρατιωτική και τεχνολογική υπεροχή, διατήρηση της κυριαρχίας του δολαρίου στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα και αξιοποίηση της οικονομικής ισχύος για την προώθηση των εθνικών συμφερόντων.

Αυτό που συχνά διαφοροποιεί τον Τραμπ δεν είναι τόσο ο προορισμός όσο ο τρόπος με τον οποίο επιδιώκει να φτάσει εκεί. Και αυτός ο τρόπος μπορεί να είναι εξαιρετικά απρόβλεπτος.

Αποδυναμωμένος στο εσωτερικό, πιο επιθετικός στο εξωτερικό;

Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο παράδοξο αυτών των εκλογών.

Ένας πρόεδρος που αποδυναμώνεται στο εσωτερικό μπορεί να γίνει πιο διεκδικητικός στη διεθνή σκηνή.

Από τις 3 Ιανουαρίου 2027, ο έλεγχος του Κογκρέσου από τους Δημοκρατικούς θα συνεπάγεται εντονότερο έλεγχο της κυβέρνησης, έρευνες και νομοθετικά εμπόδια. Η Γερουσία μπορεί να μπλοκάρει διορισμούς που απαιτούν την έγκρισή της. Και τα δύο σώματα έχουν σημαντικές αρμοδιότητες σε θέματα δαπανών και νομοθεσίας. Ο Τραμπ ενδέχεται να καταφύγει ακόμη περισσότερο στις εκτελεστικές του εξουσίες, δοκιμάζοντας τα νομικά τους όρια.

Διατηρεί, όμως, το δικαίωμα του βέτο.

Και η αντίσταση του Κογκρέσου δεν ακυρώνει τις εξουσίες του προέδρου στην εξωτερική πολιτική. Εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικά περιθώρια κινήσεων στη διπλωματία, στις διαπραγματεύσεις και στα στρατιωτικά ζητήματα, μέσα στα συνταγματικά και νομοθετικά όρια.

Ο Τραμπ μπορεί να επιδιώξει αποτελέσματα που δεν εξαρτώνται τόσο από το Κογκρέσο: μια συμφωνία με τον Πούτιν για την Ουκρανία, μια συνεννόηση με την Κίνα ή ένα διπλωματικό άνοιγμα στη Μέση Ανατολή. Μπορεί, αντίθετα, να εντείνει τις πιέσεις προς συμμάχους και αντιπάλους. Ή να αναζητήσει κοινό έδαφος με τους Δημοκρατικούς στην εξωτερική πολιτική.

Συχνά χρησιμοποιεί το απρόβλεπτο ως διαπραγματευτικό όπλο. Πώς μπορούν, όμως, ο Πούτιν, ο Σι Τζινπίνγκ ή οι σύμμαχοι των ΗΠΑ να γνωρίζουν αν μια απειλή αποτελεί διαπραγματευτικό ελιγμό ή πραγματική πρόθεση;

Τέτοιες μέθοδοι μπορούν να αποδώσουν. Μπορούν όμως και να οδηγήσουν σε επικίνδυνα σφάλματα εκτίμησης.

Ο υπόλοιπος κόσμος δεν ψηφίζει

Όταν φτερνίζεται η Αμερική, ο υπόλοιπος κόσμος κρυολογεί.

Η παλιά ρήση εξακολουθεί να ισχύει, αν και ο κόσμος εξαρτάται σήμερα λιγότερο από την Ουάσιγκτον απ’ ό,τι στο παρελθόν.

Η Ευρώπη αντιμετωπίζει τη διαρκή πρόκληση της ενίσχυσης της δικής της ασφάλειας. Παράλληλα, έχει να διαχειριστεί μια Ουάσιγκτον που αντιμετωπίζει ολοένα περισσότερο τις διεθνείς σχέσεις με όρους συναλλαγής.

Η Ουκρανία οφείλει να διαφυλάξει τα συμφέροντά της μέσα στις αποκλίνουσες αμερικανικές και ευρωπαϊκές προσεγγίσεις για τον τερματισμό του πολέμου.

Η Ρωσία και η Κίνα θα αναζητήσουν ευκαιρίες, σταθμίζοντας ταυτόχρονα τους κινδύνους που συνεπάγεται ένας απρόβλεπτος Τραμπ.

Στη Μέση Ανατολή, η παραδοσιακά διακομματική αμερικανική στήριξη προς το Ισραήλ ενδέχεται να τεθεί υπό αυστηρότερο έλεγχο από το Κογκρέσο, ιδιαίτερα σε σχέση με τον πόλεμο με το Ιράν. Μια θεμελιώδης ανατροπή της στρατηγικής αυτής σχέσης, ωστόσο, είναι αδιανόητη.

Η εξωτερική πολιτική επηρεάζει ολοένα περισσότερο την οικονομική καθημερινότητα. Οι δασμοί ανεβάζουν τις τιμές. Οι πόλεμοι επηρεάζουν τις αγορές ενέργειας. Οι κυρώσεις το εμπόριο και τις επενδύσεις. Αποφάσεις που λαμβάνονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά φτάνουν μέχρι την τσέπη του Αμερικανού ψηφοφόρου.

Για τα αδύναμα κράτη, περιλαμβανομένης της Κύπρου, το δίδαγμα είναι γνώριμο. Οι στρατηγικές συνεργασίες έχουν σημασία. Η αμερικανική εμπλοκή έχει σημασία. Αλλά οι προσωπικές διαβεβαιώσεις δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τους θεσμούς, τις δεσμευτικές συμφωνίες ή μια συνεκτική εθνική στρατηγική.

Η ετυμηγορία και η επόμενη μέρα

Οι ενδιάμεσες εκλογές άλλαξαν τους συσχετισμούς ισχύος στην Ουάσιγκτον. Διαμόρφωσαν το πεδίο της πολιτικής αναμέτρησης και ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2028. Ανέδειξαν επίσης τη σημασία της συνταγματικής αρχής των ελέγχων και των ισορροπιών μεταξύ των εξουσιών, που βρίσκεται στον πυρήνα της αμερικανικής δημοκρατίας.

Οι Αμερικανοί έδωσαν την ετυμηγορία τους. Ο υπόλοιπος κόσμος καλείται τώρα να αντιμετωπίσει τις συνέπειές της.

Το ερώτημα δεν είναι πλέον απλώς πόση εξουσία έχασε ο Τραμπ.

Είναι πώς σκοπεύει να χρησιμοποιήσει την εξουσία που του απομένει.

*Πρέσβης επί τιμή. Ανώτερος Ερευνητικός Εταίρος, Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.