Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on Google
Το υπαρξιακό ερώτημα «ποιους δρόμους βαδίζουμε και προς τα πού οδεύουμε σήμερα;» επιβάλλει την επανανάγνωση του εμβληματικού έργου «Quo vadis: Μια ιστορία από την εποχή του Νέρωνα» του Πολωνού μυθιστοριογράφου Χένρικ Σιένεκεβιτς (1846-1916), βραβευμένου ως «επικού συγγραφέως» το 1905 με το Νόμπελ Λογοτεχνίας και που στις 15 Νοεμβρίου φέτος συμπληρώνονται 110 χρόνια από την εκδημία του. Πέραν των συγγραφικών του επιτευγμάτων, είχε αγωνιστεί μέχρι το τέλος της ζωής του για τη στήριξη των Πολωνών προσφύγων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, χωρίς να προλάβει να δει την επανίδρυση του ανεξάρτητου Πολωνικού κράτους το 1918.
Το μνημειώδες μυθιστόρημα, που εκδόθηκε το 1896, εξελίσσεται κατά τη διάρκεια της εξουσίας του Ρωμαίου αυτοκράτορος Νέρωνος (64-68 μ.Χ.). Ένα διττό χρονολογικό κάτοπτρο, όπου ο Σιένκεβιτς παραλληλίζει την αναπαράσταση των γεγονότων στη Ρώμη του 1ου μ.Χ. αιώνα σε υποδειγματική αλληγορία με τα πολιτικά αδιέξοδα στην πατρίδα του λίγο πριν την εκπνοή τού προπερασμένου αιώνα. Η διαστρωμάτωση αυτή, ωστόσο, υπερβαίνει τον ορίζοντα της ιστορικής πραγματικότητας και μετουσιώνεται σε ένα οιονεί προφητικό κείμενο, ικανό να αναλύσει τις συστημικές παθογένειες, τις ψηφιακές δυστοπίες και τις κρίσεις αξιών του 21ου αιώνα. Για να ζωντανέψει, συγκεκριμένα, τη Ρώμη του 64 μ.Χ., ο επιφανής συγγραφέας βασίστηκε σε πρωτογενείς πηγές της Λατινικής γραμματείας, κυρίως στα «Χρονικά» («Annales») του Τακίτου και στους «Βίους των Καισάρων» του Σουητωνίου. Επιστράτευσε επίσης με αρχαιογνωστική εμβρίθεια τις αρχαιολογικές ανακαλύψεις του Giovanni Battista De Rossi στις Ρωμαϊκές κατακόμβες κατά το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα. Η περιγραφή της Μεγάλης Πυρκαγιάς, η γεωγραφία της αιώνιας πόλης, η κοινωνική στρωματογραφία και η ψυχογραφία των υπαρκτών προσώπων, όπως του Νέρωνα, του Πετρώνιου και του Τιγελλίνου, εδράζονται στην ιστορική πραγματικότητα του 1ου αιώνα μ.Χ..
Η υποβλητική, ωστόσο, αποτύπωση της ιστορικότητας των δρώμενων λειτούργησε ως αντικατοπτρισμός των τεκταινόμενων του ύστερου 19ου αιώνα, περίοδος κατά την οποία η Πολωνία τελούσε υπό την καταδυνάστευση ξένων αυτοκρατοριών. Για τον Πολωνικό λαό των μεταβατικών εκείνων χρόνων η αυταρχική και βίαιη Ρώμη της παρακμής του Νέρωνα δεν ήταν παρά η αποτρόπαια αντανάκλαση της Τσαρικής Ρωσίας και της Πρωσίας. Οι πρώτοι Χριστιανοί, άοπλοι, καταδιωκόμενοι, αλλά ενωμένοι κάτω από μια κοινή πίστη και ελπίδα ελευθερίας, συμβόλιζαν το Πολωνικό έθνος που αντιστεκόταν στην εξαναγκαστική αφομοίωση και την εκρωσοποίηση. Το έργο, παράλληλα, ανταποκρινόταν στο πνευματικό κλίμα του «Fin de Siècle» (τέλος του 19ου αιώνα), μιας μεταιχμιακής εποχής, που χαρακτηριζόταν από την άνοδο του βιομηχανικού υλισμού, όπως και τη συνακόλουθη κρίση ταυτότητας. Ο Σιένκεβιτς αντιπαρέθεσε δύο διακριτά κοσμοείδωλα: την παγανιστική θεοποίηση της απάνθρωπης ωμής δύναμης και το αναδυόμενο χριστιανικό παράδειγμα μιας ριζοσπαστικής ηθικής επανάστασης, που διέδιδε τα μηνύματα της αγαπητικής συναδέλφωσης μεταξύ των ανθρώπων.
Η αντιπαραβολή στο «Quo vadis» μεταξύ της ιστορικότητας των χρονολογικά απομακρυσμένων δύο εποχών και των μεταφορικών τους συμβολισμών κορυφώνεται επί των ημερών μας, παρουσιάζοντας εκπληκτικές αναλογίες κοινωνικοπολιτικών και τεχνολογικών αποτιμήσεων. Η μορφή του Νέρωνα δεν προσεγγίζεται απλώς ως μια περίπτωση ψυχικά διαταραγμένου μονάρχη, αλλά ως η επιτομή της απεριόριστης εξουσίας, που κατασκευάζει τη δική της επηρμένη εικονική πραγματικότητα, μια αλλοτρίωση της ανθρώπινης υπόστασης, που με ψευδεπίγραφα κίνητρα φαντασίωσης αντιμάχεται μέχρι εκμηδένισης το νόημα της ύπαρξής της. Η κορυφαία δραματική στιγμή του μυθιστορήματος, η πυρπόληση της Ρώμης, προκειμένου ο αυτοκράτορας να αντλήσει καλλιτεχνική έμπνευση και η επακόλουθη ενοχοποίηση των Χριστιανών, παραπέμπει στην απεχθή απολυταρχία πολιτικής χειραγώγησης. Στις σημερινές δυστοπικές συνθήκες βίου, ο «Νερωνισμός» ανθίζει και καρποφορεί μέσω της μετα-αλήθειας και της βιομηχανίας των κατασκευασμένων ειδήσεων, των λεγόμενων «fake news». Ο Νέρωνας, έχοντας δίπλα του τον κυνικό Τιγελλίνο, αντιλαμβάνεται ότι η αλήθεια δεν είναι το γεγονός, αλλά η αφήγηση που παρεισφρέει και επιβάλλεται στις μάζες. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, στα σύγχρονα αυταρχικά και υβριδικά καθεστώτα, η χρήση επιδέξιων αλγορίθμων της εξελιγμένης Τεχνητής Νοημοσύνης, των βαθέως εμπεδωμένων μεταλλάξεων της αλήθειας στα πειστικά ψεύδη των «deepfakes» και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης επιτρέπει τη δημιουργία «αποδιοπομπαίων τράγων». Το αντίπαλο δέος των αντιφρονούντων, που συνιστούν τις μειονοτικές εξαιρέσεις απέναντι στα πειθήνια ενεργούμενα ενός διαρκώς διογκούμενου ψηφιακού σύμπαντος, μετατρέπονται αναχρονιστικώς στους «Χριστιανούς της σύγχρονης Ρώμης», που θυσιάζονται στον βωμό του αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης από τις αόρατες παντοδύναμες ηγεσίες αυταρχικών επιδιώξεων και σκοταδιστικών σκοπιμοτήτων.
Ένας από τους πλέον σύνθετους ευδιάκριτους χαρακτήρες του έργου είναι ο Πετρώνιος, ο arbiter elegantiae (διαιτητής της κομψότητας). Ο Πετρώνιος εκπροσωπεί την ύψιστη πνευματική και αισθητική καλλιέργεια, τον ορθό λόγο και τον εκλεπτυσμένο σκεπτικισμό. Αντιλαμβάνεται πλήρως την έκπτωση των ηθών και την παράνοια του καθεστώτος του Νέρωνα, ωστόσο, επιλέγει να μην αντισταθεί διά καίριων καταγγελτικών λόγων και διορθωτικών ενεργών πράξεων. Προτιμά την παθητική αποστασιοποίηση, την ειρωνεία και τη διατήρηση των προσωπικών του προνομίων, καταλήγοντας σε μιαν αισθητικώς άψογη αυτοχειρία, όταν αντιλαμβάνεται ότι ο θάνατός του είναι αναπόφευκτος. Σε ένα από τα αριστοτεχνικά και σημειολογικά φορτισμένα κεφάλαια του βιβλίου, αυτός ο ναρκισσιστικά αισθητής και κυνικός παρατηρητής της εποχής του συνειδητοποιεί ότι ο κόσμος που ήξερε της ποίησης, του κάλλους και της κλασικής παιδείας έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί κάτω από τον βαρβαρικό εκφυλισμό της απαιδευσίας και της θηριωδίας του Νέρωνα. Και μη έχοντας το πνευματικό έρεισμα της χριστιανικής πίστης, θεωρεί ότι δεν του απομένει τίποτε άλλο για το οποίο αξίζει να ζει. Έτσι, στο θεαματικό συμπόσιο που οργανώνει, για να κόψει τις φλέβες των καρπών του ενώπιον των φίλων του συμποσιαστών και πριν χάσει τις αισθήσεις του, διαβάζει τη σπαρακτικά ειρωνική επιστολή προς τον Νέρωνα, όπου δεν τον κατηγορεί για τα εγκλήματα και την πυρπόληση της Ρώμης, αναμενόμενα για έναν τύραννο. Τον χλευάζει ανελέητα για την παντελή έλλειψη ταλέντου στην ποίηση και τη μουσική, γράφοντας ότι το μόνο που δεν αντέχει είναι τα απαίσια τραγούδια του αυτοκράτορα.
Στην ανθρωπογεωγραφία της τωρινής κοινωνικοπολιτικής χαρτογράφησης ο Πετρώνιος ενσαρκώνει τη δυτική διανόηση και την εύπορη τεχνοκρατική ελίτ. Πρόκειται για τον πολίτη που διαθέτει υψηλή μόρφωση, αναγνωρίζει την περιβαλλοντική κατάρρευση, την άνοδο των νεοφασιστικών μορφωμάτων και την κοινωνική αδικία, αλλά εγκλωβίζεται σε έναν μεταμοντέρνο κυνισμό. Η αισθητικοποίηση της επικοινωνιακής πολιτικής και η μετατροπή της κοινωνικής διαμαρτυρίας σε ένα ανώδυνο «lifestyle» ή ψηφιακό ακτιβισμό εικονοποιεί τη σύγχρονη εκδοχή της στάσης του Πετρώνιου. Η γνώση χωρίς πράξη μετατρέπεται σε έναν ναρκισσιστικό μανδύα, που αδυνατεί να ανακόψει τη διολίσθηση προς τη βαρβαρότητα. Η Ρώμη του Σιένκεβιτς ζει για τα θεάματα του αμφιθεάτρου. Ο όχλος σε μαζική ύπνωση απαιτεί «panem et circenses», που η εξουσία προσφέρει απλόχερα μεταστρέφοντας τον ανθρώπινο πόνο και τον θάνατο των χριστιανών μαρτύρων σε καταναλώσιμο προϊόν ψυχαγωγίας. Η αναλογία με την «Κοινωνία του Θεάματος», όπως την ανέλυσε ο Γκυ Ντεμπόρ, είναι προφανής. Στο επαναστατικό του αυτό έργο, που εκδόθηκε το 1967 επηρεάζοντας τον Μάη του ’68, ο Γάλλος θεωρητικός και ιδρυτής της Καταστασιακής Διεθνούς (Internationale Situationniste) υποστήριξε ότι στις καπιταλιστικές κοινωνίες η αυθεντική κοινωνική ζωή έχει αντικατασταθεί από την παθητική κατανάλωση εικόνων και αναπαραστάσεων. Στον 21ο αιώνα, η βία, η τρομοκρατία και ο πόλεμος, η κλιματική καταστροφή και οι ποικιλώνυμες τραγωδίες μεταδίδονται σε ζωντανή σύνδεση στις οθόνες μας, αποτελώντας μέρος της καθημερινής ροής ειδήσεων ανάμεσα σε αλγόριθμους ψυχαγωγίας και διαφημίσεις καταναλωτικών αγαθών. Η υπερέκθεση στην πληροφορία και η θεαματοποίηση των τραγικών συμβάντων έχουν επιφέρει μιαν ψυχαναγκαστική απευαισθητοποίηση. Ο σύγχρονος άνθρωπος, εθισμένος στην εύπεπτη ψηφιακή διασκέδαση, μετατρέπεται σε θεατή του Κολοσσαίου, παρακολουθώντας απαθώς τη δική του κοινωνική και υπαρξιακή αποδόμηση.
Στον αντίποδα, εντούτοις, της παρακμής, τοποθετείται η πνευματική πορεία του Μάρκου Βικίνιου, υποδεικνύοντας ότι η έξοδος από την κρίση δεν δύναται να είναι αποκλειστικά δομική ή πολιτική, αλλά πρωτίστως οντολογική. Σε έναν κόσμο, που θεοποιεί τον ατομικισμό και την ανταγωνιστική εργαλειοποίηση, η «μεταμόρφωση» του Βικίνιου συμβολίζει την ανάγκη για ριζική στροφή προς την ετερότητα, την αναγνώριση του Άλλου όχι ως αντικείμενο χρήσης, αλλά ως υποκείμενο σεβασμού. Η κοινότητα των πρώτων Χριστιανών, όπως την περιγράφει ο συγγραφέας, αναδεικνύει το αρχέτυπο μιας εναλλακτικής κοινωνικής οργάνωσης που θεμελιώνεται στην αλληλεγγύη των αδυνάτων και αρνείται να ενσωματωθεί στις όποιες αξίες της αυτοκρατορίας. Εξ ου και ο κατ’ εξοχήν συμβολισμός του έργου παραμένει αναμφίβολα ο τίτλος του. Η συνάντηση του έντρομου φυγάδα Πέτρου με τον Χριστό στην Αππία Οδό συμπυκνώνει το δράμα της ηθικής ευθύνης έναντι της ιστορικής αναγκαιότητας. Ο Πέτρος επιλέγει τη φυγή, για να σώσει τη ζωή του, αλλά η ερώτηση «Quo vadis, Domine?» και η απάντηση του Χριστού «Πάω στη Ρώμη, για να σταυρωθώ ξανά», του υπενθυμίζουν ότι η φυγή ισοδυναμεί με προδοσία της αποστολής του. Η ανθρωπότητα σήμερα βρίσκεται σε μιαν αντίστοιχη «Αππία Οδό». Αντιμέτωπη με υπαρξιακές απειλές, που η ίδια δημιούργησε, από την κλιματική κρίση έως το ενδεχόμενο ενός πυρηνικού ολέθρου ή την απώλεια του ελεγκτικού μέτρου λόγω της ανεξέλεγκτης τεχνολογικής εξέλιξης, καλείται να απαντήσει στο δικό της «Quo vadis». Η τάση προς φυγή μέσω του μεταανθρωπισμού, του καταναλωτικού απομονωτισμού είτε της πολιτικής απάθειας ανακαλεί τη φυγή του Πέτρου.
Οι δυστοπικοί καιροί μας με τις ψηφιακές αρένες, τους επικοινωνιακούς «Νέρωνες» και τους κυνικούς «Πετρώνιους» καθιστούν το ερώτημα «Quo vadis» πιο επείγον από ποτέ. Το μυθιστόρημα, αναγνωρίζοντας το μέγεθος της αδίστακτης εξουσίας, δεν προσφέρει μιαν απλοϊκή αισιοδοξία. Ταυτοχρόνως, όμως, αρνείται να συνθηκολογήσει με την απόγνωση της απραξίας. Υποδεικνύει ότι και στο βαθύτερο σκοτάδι μιας αυταρχικής και παρηκμασμένης εποχής, η πνευματική αντίσταση, η ηθική ακεραιότητα και η αυθεντική αλληλεγγύη διατηρούν τη δύναμη να ανατρέψουν τις φαινομενικά ανίκητες αυτοκρατορίες.
