Θέλουμε ειδική ή ενιαία εκπαίδευση; Γιατί δεν μπορούν να συνυπάρξουν και τα δύο.

Δεν μπορούμε να μιλούμε για ενιαία εκπαίδευση και ταυτόχρονα να διατηρούμε ένα παράλληλο σύστημα που κατηγοριοποιεί, διαχωρίζει και αντιμετωπίζει ορισμένους μαθητές ως ευθύνη της ειδικής και όχι της γενικής εκπαίδευσης.

Κάθε φορά που ανοίγει η συζήτηση για τη μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης των παιδιών με αναπηρία, επανερχόμαστε στα ίδια ερωτήματα: Πώς θα οργανώσουμε καλύτερα την ειδική εκπαίδευση; Ποιες νέες δομές θα δημιουργήσουμε; Πώς θα αξιολογούμε και θα κατηγοριοποιούμε τους μαθητές ανάλογα με τις ανάγκες τους;

Μήπως, όμως, εξακολουθούμε να θέτουμε το λάθος ερώτημα;

Μήπως το ζητούμενο δεν είναι μια νέα δομή ειδικής εκπαίδευσης, αλλά ένα δημόσιο σχολείο που να είναι έτοιμο να ανταποκριθεί σε όλους τους μαθητές του;

Η ενιαία εκπαίδευση δεν είναι μια καλύτερη μορφή ειδικής εκπαίδευσης

Για δεκαετίες, το εκπαιδευτικό μας σύστημα λειτουργεί στη βάση μιας διαχωριστικής αντίληψης: Υπάρχει η γενική εκπαίδευση για την πλειονότητα των μαθητών και η ειδική εκπαίδευση για όσους δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της.

Ακόμη και όταν τα παιδιά με αναπηρία φοιτούν στα γενικά σχολεία, εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστή κατηγορία μαθητών. Αξιολογούνται από διαφορετικούς μηχανισμούς, υπάγονται σε ειδικές διαδικασίες και παραπέμπονται σε ξεχωριστές αίθουσες ή προγράμματα.

Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: Το παιδί βρίσκεται μέσα στο γενικό σχολείο, αλλά δεν αντιμετωπίζεται ως ισότιμο μέλος του.

Η ευθύνη για την εκπαίδευσή του μεταφέρεται στον ειδικό εκπαιδευτικό, στον συνοδό ή σε κάποια άλλη υπηρεσία, ενώ το ίδιο το σχολείο συνεχίζει να λειτουργεί σχεδόν αμετάβλητο.

Αυτό δεν είναι ενιαία εκπαίδευση. Είναι η διατήρηση δύο εκπαιδευτικών συστημάτων κάτω από την ίδια στέγη.

Η ενιαία εκπαίδευση, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 24 της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, στηρίζεται σε μια εντελώς διαφορετική φιλοσοφία: Δεν καλείται το παιδί να προσαρμοστεί σε ένα άκαμπτο σχολείο. Το σχολείο οφείλει να αλλάξει ώστε να ανταποκρίνεται στη διαφορετικότητα όλων των μαθητών.

Χρειαζόμαστε ειδική εκπαίδευση ή εξειδικευμένη υποστήριξη;

Εδώ βρίσκεται η ουσία της μεταρρύθμισης.

Η ενιαία εκπαίδευση δεν σημαίνει κατάργηση της εξειδικευμένης γνώσης, των ειδικών παιδαγωγών ή των αναγκαίων υποστηρικτικών υπηρεσιών. Αντίθετα, σημαίνει ότι όλα αυτά πρέπει να αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της γενικής εκπαίδευσης.

Ο ειδικός εκπαιδευτικός δεν χρειάζεται να είναι ο εκπαιδευτικός «των άλλων παιδιών». Μπορεί να συνεργάζεται με τον εκπαιδευτικό της τάξης, μέσα από τη συνδιδασκαλία, τη διαφοροποιημένη διδασκαλία και τον κοινό παιδαγωγικό σχεδιασμό.

Η εξατομικευμένη υποστήριξη, οι εύλογες προσαρμογές, η υποστηρικτική τεχνολογία και οι προσβάσιμες μορφές αξιολόγησης πρέπει να αποτελούν χαρακτηριστικά ενός σύγχρονου δημόσιου σχολείου και όχι υπηρεσίες ενός παράλληλου συστήματος.

Δεν χρειαζόμαστε λιγότερη υποστήριξη. Χρειαζόμαστε λιγότερο διαχωρισμό και περισσότερη ευθύνη από το ίδιο το σχολείο.

Δεν μπορούμε να οικοδομήσουμε την ενιαία εκπαίδευση πάνω σε διαχωριστικές δομές

Αν θέλουμε πραγματικά να προχωρήσουμε προς την ενιαία εκπαίδευση, πρέπει να εγκαταλείψουμε τη λογική ότι κάποιοι μαθητές ανήκουν στη γενική εκπαίδευση και κάποιοι άλλοι χρειάζονται ένα ξεχωριστό σύστημα μέσα σε αυτήν.

Δεν μπορεί η διάγνωση μιας αναπηρίας να καθορίζει ποιος εκπαιδευτικός έχει την ευθύνη ενός παιδιού, σε ποια αίθουσα θα εκπαιδεύεται ή πόσο χρόνο θα περνά με τους συμμαθητές του.

Δεν μπορεί η αδυναμία του σχολείου να ανταποκριθεί στις ανάγκες ενός μαθητή να μετατρέπεται σε αιτία απομάκρυνσής του από τη γενική τάξη.

Δεν καταργούμε τον διαχωρισμό όταν απλώς τον μεταφέρουμε από ένα ξεχωριστό σχολείο σε μια ξεχωριστή αίθουσα.

Η πραγματική μεταρρύθμιση απαιτεί αλλαγή της ίδιας της εκπαιδευτικής φιλοσοφίας, της οργάνωσης της διδασκαλίας και της ευθύνης του σχολείου απέναντι σε κάθε μαθητή.

Τι σημαίνει αυτό για τη νέα εκπαιδευτική νομοθεσία και το ΥΠΑΝ;

Η Κύπρος χρειάζεται μια νομοθεσία που να κατοχυρώνει την ενιαία εκπαίδευση ως ευθύνη ολόκληρου του εκπαιδευτικού συστήματος και όχι μια αναδιοργάνωση της ειδικής εκπαίδευσης με διαφορετική ονομασία.

Δεν μπορούμε να μιλούμε για ενιαία εκπαίδευση και την ίδια στιγμή να ζητούμε να σχεδιάστεί μια ξεχωριστή διοικητική δομή ειδικής εκπαίδευσης μέσα στο Υπουργείο Παιδείας, Αθλητισμού και Νεολαίας.

Μια τέτοια επιλογή θα διαιώνιζε τον διαχωρισμό των μαθητών και θα συντηρούσε δύο παράλληλα εκπαιδευτικά συστήματα.

Η μόνη περίπτωση στην οποία θα μπορούσε να δικαιολογηθεί μια διακριτή διοικητική δομή είναι εάν αυτή αφορά αποκλειστικά τη διαχείριση των υφιστάμενων ειδικών σχολείων, τα οποία λειτουργούν στη βάση διαφορετικής εκπαιδευτικής φιλοσοφίας και πρέπει να ενταχθούν σε έναν σαφή σχεδιασμό μετάβασης προς την ενιαία εκπαίδευση.

Στα γενικά δημόσια σχολεία, όμως, δεν μπορεί να υπάρχει ξεχωριστή διοικητική και παιδαγωγική ευθύνη για τους μαθητές με αναπηρία.

Όλοι οι μαθητές ανήκουν στη γενική εκπαίδευση. Η ευθύνη για τη μάθηση, τη συμμετοχή και την υποστήριξή τους ανήκει στο ίδιο το σχολείο.

Ας αποφασίσουμε, λοιπόν, επιτέλους τι θέλουμε να οικοδομήσουμε.

Ένα ενιαίο εκπαιδευτικό σύστημα που θα ανταποκρίνεται σε όλα τα παιδιά ή δύο παράλληλα συστήματα που θα εξακολουθούν να τα διαχωρίζουν;

Γιατί δεν μπορούμε να επικαλούμαστε το πρώτο και να συνεχίζουμε να οργανώνουμε το δεύτερο.

Η ειδική παιδαγωγική γνώση ανήκει στο γενικό σχολείο. Ο εκπαιδευτικός διαχωρισμός όχι.

Γιουλα Πιτσιάλη

Πρόεδρος Παγκύπριας Οργάνωσης για την εγκεφαλική παράλυση και άλλες αναπηρίες

«Αγκαλιά Ελπίδας»

Το άρθρο στηρίζεται στις εξής διεθνείς αρχές:

• Άρθρο 24 της Σύμβασης του ΟΗΕ: Δικαίωμα πρόσβασης σε ποιοτική ενιαία εκπαίδευση και εξατομικευμένη υποστήριξη εντός του γενικού εκπαιδευτικού συστήματος. 
• Γενικό Σχόλιο αρ. 4 (2016): Διακρίνει την απλή ένταξη από τη συμπερίληψη και απαιτεί συστημικό μετασχηματισμό, όχι απλώς φυσική παρουσία στην τάξη. 
• Επιτροπή του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία: Επισημαίνει ότι η διατήρηση δύο παράλληλων εκπαιδευτικών συστημάτων είναι ασύμβατη με τον στόχο της ενιαίας εκπαίδευσης. 
• UNESCO: Η συμπερίληψη αφορά τη μεταρρύθμιση ολόκληρου του εκπαιδευτικού συστήματος ώστε να ανταποκρίνεται στη διαφορετικότητα όλων των μαθητών.