Ενεργειακή πολιτική: Ποιος αποφασίζει και ποιος ωφελείται;

Οι πόλεμοι, οι ενεργειακές κρίσεις και οι ανταγωνισμοί για τον έλεγχο των ενεργειακών πόρων αναδεικνύουν τους κινδύνους της υπερβολικής εξάρτησης. Όσο περισσότερο μια χώρα στηρίζεται σε εισαγόμενη ενέργεια, τόσο πιο ευάλωτη γίνεται στις διεθνείς αναταράξεις, στις αυξήσεις των τιμών και στις αποφάσεις τρίτων. Η Κύπρος βιώνει τέτοιες συνέπειες, καθώς καλύπτει σχεδόν το 88% των ενεργειακών της αναγκών από εισαγωγές.

Ασφαλώς, η πλήρης ενεργειακή αυτάρκεια δεν αποτελεί ρεαλιστικό στόχο για το άμεσο μέλλον. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Κύπρος είναι καταδικασμένη να ζει με τις σημερινές εξαρτήσεις της και πολύ περισσότερο να τις βαθαίνει με τις δικές της επιλογές. Για μια μικρή, ημικατεχόμενη χώρα, η ενεργειακή ασφάλεια δεν αφορά μόνο το κόστος και την επάρκεια του ηλεκτρισμού. Συνδέεται με τη δυνατότητα να αξιοποιεί τους πόρους της, να ελέγχει κρίσιμες υποδομές και να αποφασίζει με γνώμονα τα δικά της συμφέροντα. Είναι ζήτημα στρατηγικής αυτονομίας και κυριαρχίας.

Και όμως, ενώ διαθέτουμε άφθονη ηλιοφάνεια και επιβεβαιωμένα κοιτάσματα φυσικού αερίου στην ΑΟΖ μας που θα μπορούσαν να συμβάλουν σε μεγαλύτερη ενεργειακή αυτονομία και φθηνότερο ηλεκτρισμό, οι αστοχίες και η απουσία ολοκληρωμένου σχεδιασμού μάς έχουν οδηγήσει σε σοβαρά αδιέξοδα, ακόμη και σε κινδύνους ανεπάρκειας ηλεκτρισμού.

Πέρα από τις καθυστερήσεις και τις λανθασμένες αποφάσεις και χειρισμούς, τίθεται ένα βαθύτερο ερώτημα: ποιους στόχους υπηρετεί η ενεργειακή μας πολιτική και ποια συμφέροντα θέτει σε προτεραιότητα;

Εδώ βρίσκεται μια βασική αντίφαση. Τόσο η προηγούμενη όσο και η σημερινή κυβέρνηση δίνουν έμφαση στην ανάδειξη της Κύπρου σε περιφερειακό ενεργειακό κόμβο, χωρίς να έχουν διασφαλίσει αντίστοιχη ενίσχυση της δικής μας ενεργειακής ασφάλειας. Οι σχεδιασμοί άλλων κρατών και μεγάλων ενεργειακών συμφερόντων αποκτούν μεγάλη σημασία για τις αποφάσεις μας, χωρίς να είναι εξίσου ξεκάθαρα τα οφέλη για τη χώρα, την οικονομία και την κοινωνία μας.

Δεν είναι πρόβλημα οι διεθνείς συνεργασίες. Πρόβλημα είναι να αντικαταστήσουμε παλιές εξαρτήσεις με νέες και η Κύπρος να αναλαμβάνει κόστος και κινδύνους, ενώ άλλοι θα έχουν τον καθοριστικό λόγο και τα μεγαλύτερα οφέλη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι εξελίξεις σχετικά με το κυπριακό φυσικό αέριο. Παρά τις σημαντικές ανακαλύψεις, η αξιοποίησή του καθυστερεί για χρόνια, ενώ παραμένουν σοβαρά ερωτήματα για τους όρους των συμφωνιών και τα πραγματικά οφέλη για την κυπριακή οικονομία.

Την ώρα που άλλες χώρες έχουν τους ενεργειακούς σχεδιασμούς τους στην περιοχή μας, η Κύπρος παραπαίει ενεργειακά. Η Αίγυπτος επιδιώκει να ενισχύσει τον ρόλο της ως περιφερειακός ενεργειακός κόμβος, το Ισραήλ αναζητά νέες διαδρομές εξαγωγών και οι μεγάλες ενεργειακές εταιρείες τις πιο συμφέρουσες εμπορικές λύσεις, η Κύπρος δεν έχει συνολικό σχεδιασμό και αυτοσχεδιάζει. Το κρίσιμο δεν είναι μόνο πότε θα αρχίσουμε να αξιοποιούμε το φυσικό μας αέριο, αλλά πώς και προς όφελος ποιων. Ποια έσοδα θα εξασφαλίσει η Κυπριακή Δημοκρατία; Πόσο ουσιαστικό λόγο διατηρεί στους σχεδιασμούς και στις αποφάσεις; Και γιατί η δυνατότητα αξιοποίησης μέρους του φυσικού αερίου για τις δικές μας ενεργειακές ανάγκες δεν βρίσκεται στο επίκεντρο της στρατηγικής;

Αντίστοιχα, η ηλεκτρική διασύνδεση δεν είναι απλώς ένα καλώδιο προς την Ευρώπη. Το Ισραήλ επιδιώκει πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρισμού, η Ελλάδα αναβαθμίζει τον ρόλο της ως ενεργειακή πύλη και οι ΗΠΑ επιδιώκουν έλεγχο επί των ενεργειακών διαδρόμων στην περιοχή. Η άρση της απομόνωσής μας είναι σημαντικός στόχος αλλά δεν μπορεί η γεωπολιτική σημασία του GSI να αποτελεί λευκή επιταγή για οποιοδήποτε κόστος και όρους υλοποίησης. Με την Κύπρο να επωμίζεται το 63% του επιμερισμένου κόστους, παραμένουν ανοιχτά  για ζητήματα τη βιωσιμότητα, τους γεωπολιτικούς κινδύνους, την ιδιοκτησία και τον έλεγχο του έργου. Και από τη στιγμή που αυτά τα ερωτήματα δεν έχουν απαντηθεί δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν η υλοποίηση του GSI θα ενισχύσει τη δική μας ενεργειακή ασφάλεια ή θα δημιουργήσει νέες δυσανάλογες επιβαρύνσεις και εξαρτήσεις.

Στο φόντο αυτών των δεδομένων υπάρχουν κι άλλα ζητήματα, τα οποία συντηρούν ή και βαθαίνουν τα προβλήματα εξαιτίας λανθασμένων πολιτικών αποφάσεων. Οι ΑΠΕ αναπτύχθηκαν χωρίς την αναγκαία αποθήκευση και αναβάθμιση των δικτύων, με αποτέλεσμα να χάνεται φθηνή πράσινη ενέργεια. Οι πολύχρονες καθυστερήσεις στην εισαγωγή φυσικού αερίου παρατείνουν την εξάρτηση από ακριβά καύσιμα και το υψηλό κόστος των ρύπων που μεταφέρεται στους καταναλωτές.

Χρειαζόμαστε ολοκληρωμένη ενεργειακή στρατηγική με ουσιαστικό δημόσιο έλεγχο των κρίσιμων υποδομών, ορθολογική αξιοποίηση του φυσικού μας πλούτου, επενδύσεις στην αποθήκευση, στις ΑΠΕ και στα δίκτυα και συνεργασίες με αμοιβαία, μετρήσιμα οφέλη.

Αυτό που επιβάλλεται είναι πρώτα να καθορίζουμε τις ανάγκες και τις προτεραιότητες της Κύπρου και μετά τα έργα και τις συνεργασίες που τις εξυπηρετούν. Όχι το αντίστροφο. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς μια θέση στον ενεργειακό χάρτη. Είναι να έχουμε λόγο στις αποφάσεις, να περιορίσουμε τις εξαρτήσεις και να αξιοποιούμε τις δυνατότητές μας προς όφελος της κοινωνίας και των επόμενων γενεών.

* Γενικός Γραμματέας ΑΚΕΛ.