Η κληρονομιά του Γιούργκεν Χάμπερμας

Του Δρα Νίκου Καρφάκη*

Πριν αρκετούς μήνες, στις 14 Μαρτίου 2026, έφυγε από τη ζωή ο Γερμανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Γιούργκεν Χάμπερμας, σε ηλικία 96 ετών. Υπήρξε αναμφίβολα ένας από τους μεγαλύτερους διανοούμενους της εποχής μας και από τους πιο διακεκριμένους στην Ευρώπη τις τελευταίες δεκαετίες.

Σε αυτό το σύντομο κείμενο δεν σκοπεύουμε να αγιοποιήσουμε έναν στοχαστή, αλλά να αποτίσουμε έναν φόρο τιμής σε κάποιον που δεν σταμάτησε να υπερασπίζεται τον ορθό λόγο και τον διάλογο στη δημόσια σφαίρα, που δεν σταμάτησε να πιστεύει ότι οι κοινωνίες μπορούν να βελτιωθούν και να γίνουν πιο δημοκρατικές και δίκαιες.

Ο Χάμπερμας γεννήθηκε στη Γερμανία το 1929. Λόγω ενός νόμου του 1939 που καθιστούσε τη συμμετοχή υποχρεωτική, εντάχθηκε (όπως και άλλοι, με μάλλον πιο γνωστή περίπτωση αυτή του νομπελίστα συγγραφέα Γκίντερ Γκρας) στη ναζιστική νεολαία. Αναφερόταν συχνά σε αυτές τις καθοριστικές εμπειρίες και δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι μεγάλο μέρος του έργου του είναι μια αγωνιώδης προσπάθεια να θωρακίσει την κοινωνία από αυταρχικές τάσεις.

Μετά από σπουδές στη φιλοσοφία, εντάχθηκε στο Ινστιτούτο Κοινωνικής Έρευνας του Πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης, όπου γνωρίστηκε με μέλη της πρώτης γενιάς της ομώνυμης Σχολής, μεταξύ άλλων με τον Μαξ Χορκχάιμερ και τον Θίοντορ Αντόρνο, οι οποίοι υπήρξαν κεντρικές μορφές αυτού που αποκαλέστηκε «κριτική θεωρία».

Ως κατεξοχήν «δημόσιος διανοούμενος», παρενέβαινε σε φλέγοντα ζητήματα, για παράδειγμα στο γερμανικό φοιτητικό κίνημα της δεκαετίας του 1960, στον πόλεμο του Ιράκ, στη θρησκεία στη δημόσια σφαίρα (συνομίλησε μάλιστα με τον Joseph Ratzinger, τον μετέπειτα Πάπα Βενέδικτο XVI), αλλά και στη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.

Η θεωρητική προσέγγιση του Χάμπερμας, η οποία αναπτύχθηκε σε περίπου 30 βιβλία στη διάρκεια περισσοτέρων από 60 ετών (από το «Αλλαγή δομής της δημοσιότητας» [1962] μέχρι το «Μια νέα μεταβολή δομής της δημόσιας σφαίρας και η διαβουλευτική πολιτική»), είναι αδύνατον να συνοψιστεί εδώ όχι μόνο λόγω της περιορισμένης έκτασης του κειμένου αλλά και λόγω της πολυπλοκότητας του έργου του.

Απλουστεύοντας, θα λέγαμε ότι, παρότι συνεισέφερε σε διάφορα πεδία (φιλοσοφία, πολιτική θεωρία, θεωρία του δικαίου), κεντρικός πυλώνας του έργου του είναι η επικοινωνία («θεωρία της επικοινωνιακής δράσης»). Για τον Χάμπερμας, η ορθολογική επικοινωνία αποσκοπεί στην αμοιβαία κατανόηση και στην επίτευξη συμφωνίας χωρίς εξαναγκασμούς, μέσα από την ισχύ του καλύτερου επιχειρήματος. Η παροχή ορθολογικών επιχειρημάτων για την υποστήριξη μιας θέσης αποτελεί τόσο ανθρώπινη δυνατότητα όσο και κοινωνική απαίτηση. Μια δημοκρατική, δίκαιη κοινωνία προϋποθέτει επομένως θεσμούς που επιτρέπουν στους πολίτες να συμμετέχουν ισότιμα και ελεύθερα στη διαμόρφωση των αποφάσεων και των κανόνων που τους αφορούν.

Οι θέσεις του Χάμπερμας είχαν, βέβαια, και τους επικριτές τους. Η αντίληψή του για την ορθολογική επικοινωνία έχει χαρακτηριστεί υπερβολικά ιδεαλιστική, καθώς η επικοινωνία δεν είναι ανεξάρτητη από την ισχύ αλλά συχνά διαμορφώνεται από άνισες σχέσεις εξουσίας. Η διάκρισή του μεταξύ «συστήματος» και «βιόκοσμου» έχει επίσης επικριθεί ως υπερβολικά σχηματική. Τέλος, έχει υποστηριχθεί ότι η θεωρία του ανάγει εμπειρίες και αντιλήψεις της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας σε οικουμενικά πρότυπα ορθολογικότητας και κοινωνικής εξέλιξης.

Όμως, σε κάθε περίπτωση, η κληρονομιά του είναι τεράστια και θα συνεχίσει να αποτελεί σημείο αναφοράς. Μερικά χρόνια πριν από τον θάνατό του, σε μια σειρά συνεντεύξεων με τους Müller-Doohm και Roman Yos, εξέφρασε την ανησυχία του για την εντεινόμενη κλιματική αλλαγή, την ανεξέλεγκτη χειραγώγηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, που μπορεί να υπονομεύσει την αυτονομία και τη θεμελιώδη ισότητα μεταξύ των προσώπων, τον κίνδυνο ενός παγκόσμιου πυρηνικού πολέμου, καθώς και τις κρίσεις του παγκόσμιου καπιταλισμού που δεν μπορούν να τεθούν υπό έλεγχο. Μέχρι το τέλος της ζωής του, ο Χάμπερμας δεν έπαψε να επιχειρεί μια κριτική «διάγνωση της εποχής» του, χωρίς να εγκαταλείψει την πεποίθηση ότι η κοινωνία μπορεί να αλλάξει προς το καλύτερο.

Λέκτορας Διοίκησης Επιχειρήσεων, Aegean College/University of Essex