Όταν οι κυβερνήσεις μάς λένε να αποθηκεύσουμε νερό και τρόφιμα, κάτι έχει αλλάξει στον κόσμο

Δεν είναι απαραίτητα προμήνυμα πολέμου. Είναι, όμως, μια προειδοποίηση ότι η εποχή της αυτονόητης ασφάλειας τελειώνει και ότι οι κοινωνίες καλούνται να προετοιμαστούν για ένα πολύ πιο αβέβαιο αύριο. Υπάρχουν ορισμένες ειδήσεις που, αν τις διαβάσεις βιαστικά, μπορεί να μην τους δώσεις ιδιαίτερη σημασία. Αν, όμως, σταθείς λίγο περισσότερο σε αυτές, αντιλαμβάνεσαι ότι πίσω τους κρύβεται κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Μια τέτοια είδηση είναι η σύσταση όλο και περισσότερων κυβερνήσεων προς τους πολίτες τους να διατηρούν στα σπίτια τους αποθέματα τροφίμων, εμφιαλωμένου νερού, φαρμάκων και ειδών πρώτης ανάγκης, ώστε να μπορούν να επιβιώσουν για τουλάχιστον 72 ώρες χωρίς εξωτερική βοήθεια. Τρεις ημέρες χωρίς να περιμένεις από το κράτος να σου φέρει νερό. Τρεις ημέρες χωρίς να θεωρείς δεδομένο ότι θα λειτουργούν τα καταστήματα, οι τράπεζες, τα μέσα επικοινωνίας ή ακόμη και το ηλεκτρικό ρεύμα. Για κάποιους, αυτή είναι μια απλή οδηγία πολιτικής προστασίας. Για άλλους, μια υπερβολική προειδοποίηση. Προσωπικά, θεωρώ ότι αξίζει να τη δούμε μέσα από μια ευρύτερη εικόνα, την εικόνα ενός κόσμου που αλλάζει με ταχύτητα και στον οποίο οι παλιές βεβαιότητες καταρρέουν η μία μετά την άλλη.

Δεν είναι τυχαίο ότι η ασφάλεια επιστρέφει στο επίκεντρο

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη στρατηγική Preparedness Union Strategy που παρουσίασε τον Μάρτιο του 2025, έστειλε ένα σαφές μήνυμα: η Ευρώπη πρέπει να είναι έτοιμη για κρίσεις πολλαπλών διαστάσεων. Πόλεμοι, κυβερνοεπιθέσεις, πανδημίες, φυσικές καταστροφές, ενεργειακές κρίσεις και διακοπές κρίσιμων υποδομών δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως απομονωμένα ενδεχόμενα. Η Βρετανία έχει επίσης προωθήσει την εκστρατεία «Be Ready», ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες οι οδηγίες της FEMA εδώ και χρόνια καλούν τους πολίτες να διατηρούν βασικά αποθέματα έκτακτης ανάγκης. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι απλώς ότι υπάρχουν αυτές οι οδηγίες. Είναι ότι η προετοιμασία για μια μεγάλη κρίση γίνεται πλέον μέρος της καθημερινής συζήτησης για την ασφάλεια των κοινωνιών.

Και εδώ γεννάται ένα εύλογο ερώτημα: Γιατί οι κυβερνήσεις επιμένουν τόσο πολύ στην ανάγκη να είναι έτοιμοι οι πολίτες; Γνωρίζουν κάτι που δεν γνωρίζουμε; Δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι συγκεκριμένες συστάσεις αποτελούν προειδοποίηση για έναν επικείμενο παγκόσμιο πόλεμο. Θα ήταν ανεύθυνο να οδηγηθούμε σε ένα τέτοιο συμπέρασμα. Υπάρχει, όμως, μια πραγματικότητα που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε, οι κυβερνήσεις θεωρούν πλέον σοβαρό το ενδεχόμενο κρίσεων που μπορούν να παραλύσουν, έστω προσωρινά, τη λειτουργία ολόκληρων κοινωνιών.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος ίσως να μην είναι αυτός που φανταζόμαστε

Όταν ακούμε τη λέξη πόλεμος, το μυαλό μας πηγαίνει σε στρατούς, πυραύλους, αεροπορικές επιδρομές και καταστροφές. Στον σύγχρονο κόσμο, όμως, μια κρίση δεν χρειάζεται απαραίτητα να ξεκινήσει με μια στρατιωτική επίθεση για να προκαλέσει τεράστια προβλήματα. Αρκεί μια μεγάλη κυβερνοεπίθεση σε κρίσιμα συστήματα. Μια σοβαρή βλάβη στο ενεργειακό δίκτυο. Μια παρατεταμένη διακοπή ηλεκτροδότησης. Μια διαταραχή στις θαλάσσιες μεταφορές. Μια ακραία φυσική καταστροφή.

Φανταστείτε για λίγο μια μεγάλη ευρωπαϊκή πόλη χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα για δύο ή τρεις ημέρες. Οι ηλεκτρονικές πληρωμές ενδέχεται να μη λειτουργούν. Τα καταστήματα μπορεί να αδυνατούν να εξυπηρετήσουν τους πολίτες. Οι τηλεπικοινωνίες μπορεί να παρουσιάσουν προβλήματα. Η υδροδότηση μπορεί να επηρεαστεί. Οι μεταφορές και ο ανεφοδιασμός να διαταραχθούν. Μέσα σε λίγες ώρες, μια τεχνολογικά προηγμένη κοινωνία μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με προβλήματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούσε αδιανόητα. Αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό χαρακτηριστικό της εποχής μας, η τεράστια εξάρτηση της καθημερινότητάς μας από συστήματα που λειτουργούν άψογα, μέχρι τη στιγμή που κάτι σταματά να λειτουργεί.

Η Ευρώπη ξύπνησε από έναν μακρύ εφησυχασμό

Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποτέλεσε ένα ισχυρό σημείο καμπής για την ευρωπαϊκή αντίληψη περί ασφάλειας. Για πολλές δεκαετίες, ένα μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής κοινωνίας είχε συνηθίσει να θεωρεί τον πόλεμο κάτι μακρινό. Μια πραγματικότητα που αφορούσε άλλες περιοχές του πλανήτη. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ανέτρεψε αυτή την αντίληψη. Οι χώρες της Βαλτικής, η Πολωνία, η Φινλανδία και η Σουηδία αντιμετωπίζουν πλέον την πολιτική προστασία και την ανθεκτικότητα των υποδομών ως ζητήματα άμεσα συνδεδεμένα με την εθνική τους ασφάλεια. Η Ευρώπη επενδύει περισσότερο στην άμυνα, εξετάζει την ασφάλεια των ενεργειακών και ψηφιακών δικτύων της και καλεί τους πολίτες να αναλάβουν ένα μέρος της ευθύνης για την προσωπική τους ετοιμότητα. Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή πολιτικής. Πρόκειται για αλλαγή νοοτροπίας.

Και η Κύπρος; Μπορούμε να θεωρούμε ότι είμαστε μακριά από τους κινδύνους;

Για την Κύπρο, το ζήτημα έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Ζούμε σε μια περιοχή που βρίσκεται στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων, σε μικρή απόσταση από τη Μέση Ανατολή και μέσα σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικών εντάσεων που συχνά μεταβάλλεται απρόβλεπτα. Η γεωγραφική μας θέση είναι ταυτόχρονα πλεονέκτημα και ευθύνη. Η Κύπρος εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τις θαλάσσιες μεταφορές για τον ανεφοδιασμό της. Η ηλεκτροδότηση και η υδροδότηση αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για τη λειτουργία της κοινωνίας και της οικονομίας. Οι μονάδες αφαλάτωσης, οι ενεργειακές υποδομές, τα λιμάνια και τα αεροδρόμια έχουν καθοριστική σημασία. Ας αναρωτηθούμε, λοιπόν, τι θα συνέβαινε αν μια παρατεταμένη διακοπή ηλεκτρικού ρεύματος επηρέαζε ταυτόχρονα την υδροδότηση, τις επικοινωνίες και τη λειτουργία βασικών υπηρεσιών.

Είμαστε πραγματικά προετοιμασμένοι;

Έχουμε ενημερωθεί επαρκώς για το τι πρέπει να κάνουμε σε μια τέτοια περίπτωση; Γνωρίζουμε πώς θα επικοινωνήσουμε με τις οικογένειές μας εάν διακοπούν οι τηλεπικοινωνίες; Υπάρχει σε κάθε σπίτι ένα στοιχειώδες απόθεμα νερού, τροφίμων και φαρμάκων; Αυτά δεν είναι ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν όταν ξεσπάσει μια κρίση. Πρέπει να απαντηθούν πριν από αυτήν. Και εδώ η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στους πολίτες. Ανήκει πρωτίστως και στην Πολιτεία, η οποία οφείλει να ενημερώνει, να σχεδιάζει, να ασκεί και να δοκιμάζει οργανωμένα σχέδια έκτακτης ανάγκης.

Η ετοιμότητα δεν είναι πανικός. Είναι πολιτισμός ασφάλειας.

Υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στην υπεύθυνη προετοιμασία και στον φόβο. Δεν χρειάζεται να αδειάσουμε τα σουπερμάρκετ. Δεν χρειάζεται να γεμίσουμε αποθήκες με τρόφιμα ούτε να πιστέψουμε ότι επίκειται αναγκαστικά ένας μεγάλος πόλεμος. Χρειάζεται να έχουμε στο σπίτι μας νερό, τρόφιμα μακράς διάρκειας, τα απαραίτητα φάρμακα, έναν φακό, μπαταρίες, ένα φορητό ραδιόφωνο, φορτιστές και λίγα μετρητά. Χρειάζεται, επίσης, να γνωρίζουμε πού θα απευθυνθούμε, πώς θα ενημερωθούμε και πώς θα προστατεύσουμε τους ηλικιωμένους, τα παιδιά και τους πιο ευάλωτους ανθρώπους γύρω μας. Μια κοινωνία που προετοιμάζεται δεν είναι μια κοινωνία που φοβάται. Είναι μια κοινωνία που αντιλαμβάνεται ότι η πρόληψη είναι πολύ πιο αποτελεσματική από την εκ των υστέρων διαχείριση μιας καταστροφής.

Το πραγματικό μήνυμα πίσω από τις 72 ώρες

Ίσως τελικά το πιο σημαντικό στοιχείο αυτής της διεθνούς κινητοποίησης να μην είναι ούτε τα τρόφιμα ούτε τα μπουκάλια με το νερό. Είναι η παραδοχή ότι ο κόσμος στον οποίο ζούμε δεν μπορεί πλέον να θεωρεί δεδομένη τη σταθερότητα. Οι διεθνείς σχέσεις γίνονται πιο σύνθετες. Οι στρατιωτικές εντάσεις επηρεάζουν την οικονομία. Οι κυβερνοεπιθέσεις μπορούν να προκαλέσουν κρίσεις χωρίς να πέσει ούτε ένας πυροβολισμός. Η κλιματική αλλαγή αυξάνει τις πιέσεις στις υποδομές και οι κοινωνίες εξαρτώνται όλο και περισσότερο από δίκτυα που είναι ευάλωτα σε μεγάλες διαταραχές. Δεν γνωρίζουμε ποια θα είναι η επόμενη μεγάλη κρίση. Δεν γνωρίζουμε πού θα εκδηλωθεί ούτε πόσο θα διαρκέσει. Γνωρίζουμε, όμως, ότι η προετοιμασία μπορεί να κάνει τη διαφορά.

Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μήνυμα που πρέπει να κρατήσουμε: δεν χρειάζεται να ζούμε με τον φόβο ενός Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου. Χρειάζεται, όμως, να σταματήσουμε να ζούμε με την ψευδαίσθηση ότι τίποτα δεν μπορεί να διαταράξει την καθημερινότητά μας. Γιατί η ασφάλεια δεν είναι μόνο η απουσία πολέμου. Είναι η δυνατότητα μιας κοινωνίας να αντέχει όταν όλα γύρω της δοκιμάζονται. Όταν οι κυβερνήσεις αρχίζουν να μας λένε ότι πρέπει να μπορούμε να σταθούμε μόνοι μας για 72 ώρες, ίσως το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε δεν είναι αν γνωρίζουν ότι έρχεται η καταστροφή. Είναι αν εμείς έχουμε κάνει όσα χρειάζονται για να μην μας βρει εντελώς απροετοίμαστους.

Δρ. Πέτρος Κημήτρης

School of Education

Saint Louis University, USA