Ενός κακού μύρια έπονται…

Ένας ισχυρός σεισμός σημειώνεται στη θαλάσσια περιοχή νότια του Βασιλικού. Οι πρώτες πληροφορίες προκαλούν ανησυχία: σοβαρές διαταραχές στις ενεργειακές εγκαταστάσεις, προβλήματα ηλεκτροδότησης και αυξανόμενες πιέσεις στις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. Μέσα σε λίγες ώρες, η κρίση εξαπλώνεται.

Η διακοπή κρίσιμων υπηρεσιών δημιουργεί ανθρωπιστικές ανάγκες, ενώ οι επιπτώσεις στον ενεργειακό τομέα απειλούν τη λειτουργία ολόκληρης της χώρας. Και τότε, σαν να μην έφταναν όλα αυτά, εκδηλώνονται συντονισμένες κυβερνοεπιθέσεις σε ενεργειακά συστήματα και στις αερομεταφορές. Οι τηλεπικοινωνίες διαταράσσονται, παραπλανητικά μηνύματα έκτακτης ανάγκης σπέρνουν σύγχυση στους πολίτες, ενώ νέα κυβερνοπεριστατικά πλήττουν την ύδρευση και τις ψηφιακές υπηρεσίες της δημόσιας διοίκησης. Οι αρμόδιες αρχές καλούνται να λάβουν κρίσιμες αποφάσεις υπό ασφυκτική πίεση, με αναγκαστικούς συμβιβασμούς και δύσκολες σταθμίσεις μεταξύ αντικρουόμενων επιχειρησιακών προτεραιοτήτων, καθώς έχουν ελλιπή πληροφόρηση και αλληλοεξαρτώμενες υποδομές τίθενται διαδοχικά εκτός λειτουργίας. Η κρίση αποκτά πλέον ευρωπαϊκή διάσταση, απαιτώντας στρατηγικό συντονισμό πέρα από τα εθνικά σύνορα.

Πόσο προετοιμασμένη είναι μια χώρα να αντιμετωπίσει όχι μία καταστροφή, αλλά μια αλληλουχία κρίσεων που αλληλοτροφοδοτούνται;

Τα παραπάνω αποτελούν σενάριο επιτελικής άσκησης που πραγματοποιήθηκε στη Λευκωσία, στο πλαίσιο του Εκπαιδευτικού Σεμιναρίου «Cyprus Critical Entities Resilience (CY-CER)», 5-7 Οκτωβρίου 2026, με τη συνδρομή του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τη χρήση της πλατφόρμας POSEIDON. Όσο δραματικά κι αν ακούγονται, τα επιμέρους γεγονότα δεν αποτελούν αδιανόητους κινδύνους για την Κύπρο. Σεισμοί, τεχνολογικά ατυχήματα, κυβερνοεπιθέσεις, διακοπές ηλεκτροδότησης και παραπληροφόρηση συνιστούν υπαρκτές απειλές. Εκείνο που καθιστά το σενάριο ιδιαίτερα απαιτητικό είναι ο πιθανός συνδυασμός τους και η ταχύτητα μετάδοσης των συνεπειών από έναν κρίσιμο τομέα σε άλλον. Η κρίσιμη συζήτηση, λοιπόν, δεν είναι μόνο το ΑΝ θα μπορούσε να συμβεί μια τέτοια αλληλουχία, αλλά πόσο καλά προετοιμασμένοι είμαστε για να την αντιμετωπίσουμε, ΟΤΑΝ ίσως συμβεί.

Από την προστασία κρίσιμων υποδομών στην επιχειρησιακή συνέχεια

Δεν αρκεί πλέον να προστατεύουμε μεμονωμένες εγκαταστάσεις ή υποδομές. Οφείλουμε να διασφαλίζουμε, στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, τη συνέχεια των ουσιωδών υπηρεσιών από τις οποίες εξαρτώνται το κράτος, η οικονομία, η δημόσια ασφάλεια και η καθημερινότητα των πολιτών. Η ενέργεια, οι μεταφορές, το νερό, οι τηλεπικοινωνίες, οι ψηφιακές υπηρεσίες, η υγεία και η πολιτική προστασία αποτελούν μέρη ενός σύνθετου συστήματος αλληλεξαρτήσεων. Μια διακοπή ηλεκτροδότησης, για παράδειγμα, μπορεί να επηρεάσει δραστικά την υδροδότηση, τα νοσοκομεία και την απόκριση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης. Αντιστοίχως, μια κυβερνοεπίθεση σε κρίσιμο πάροχο μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις πολύ πέρα από τα όρια του οργανισμού. Αυτή είναι η ουσία της Ανθεκτικότητας Κρίσιμων Οντοτήτων (Critical Entities Resilience – CER). Με απλά λόγια, Ανθεκτικότητα και Επιχειρησιακή Συνέχεια σημαίνουν ότι αναπτύσσουμε τις ικανότητες να προλαμβάνουμε όπου είναι δυνατόν, να προετοιμαζόμαστε, να αντέχουμε, να προσαρμοζόμαστε, να ανταποκρινόμαστε αποτελεσματικά και να διατηρούμε ή να αποκαθιστούμε τις ουσιώδεις λειτουργίες μας, ακόμη και όταν οι συνθήκες υπερβαίνουν τις αρχικές μας προβλέψεις.

CY-CER 2026: Από τη γνώση στην πρακτική προετοιμασία

Σε αυτή τη λογική εντάχθηκε το τριήμερο CY-CER 2026, που πραγματοποιήθηκε στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου, με συνδιοργανωτές το Κέντρο Αριστείας CERIDES και από το Υπουργείο Άμυνας την Ακαδημία Ασφάλειας και Άμυνας Κύπρου και την Κεντρική Υπηρεσία Πολιτικής Σχεδίασης Εκτάκτων Αναγκών, σε συνεργασία με την Πολιτική Άμυνα από το Υπουργείο Εσωτερικών, καθώς και το Υπουργείο Ενέργειας, Εμπορίου και Βιομηχανίας. Την επίσημη έναρξη τίμησε ο Υπουργός Εσωτερικών, κ. Κωνσταντίνος Ιωάννου.

Στελέχη αρμόδιων αρχών, υπηρεσιών ασφάλειας και αντιμετώπισης εκτάκτων αναγκών και φορέων κρίσιμων υποδομών συμμετείχαν σε ένα ευρύ διεπιστημονικό πρόγραμμα. Κύπριοι και διεθνείς εμπειρογνώμονες παρουσίασαν προσεγγίσεις για γεωπολιτικές και υβριδικές απειλές, κυβερνοασφάλεια, εκτίμηση κινδύνων, κουλτούρα ασφάλειας, αλληλεξαρτήσεις υποδομών, κινδύνους NaTech, μη επανδρωμένα συστήματα, Επιχειρησιακή Συνέχεια και Πολιτικοστρατιωτική Συνεργασία.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ευρωπαϊκή Οδηγία (ΕΕ) 2022/2557 για την Ανθεκτικότητα των Κρίσιμων Οντοτήτων και στην κυπριακή εθνική προσέγγιση. Σημαντική υπήρξε η επιστημονική συμβολή του JRC, ιδιαίτερα μέσω της επιτελικής άσκησης POSEIDON, όπου οι συμμετέχοντες αντιμετώπισαν διαδοχικά επεισόδια κρίσης, δοκιμάζοντας την αξιολόγηση πληροφοριών, την κατανόηση αλληλεξαρτήσεων, τον διατομεακό συντονισμό και τη λήψη αποφάσεων υπό πίεση.

Η ανθεκτικότητα χτίζεται… ΠΡΙΝ από την κρίση

Υπάρχει ένα ευρέως διαδεδομένο στρατιωτικό γνωμικό που αποτυπώνει χαρακτηριστικά την αξία της προετοιμασίας: «Όσο περισσότερο ιδρώτα χύνεις στην εκπαίδευση, τόσο λιγότερο αίμα χύνεις στη μάχη». Θεωρώ ότι η σημασία του υπερβαίνει το στρατιωτικό περιβάλλον και ότι ισχύει εξίσου για την πολιτική προστασία, τις υπηρεσίες αντιμετώπισης εκτάκτων αναγκών και τους οργανισμούς που διατηρούν κρίσιμες λειτουργίες της κοινωνίας. Διότι η εντατική και ρεαλιστική προετοιμασία σε συνθήκες «ειρήνης και ηρεμίας» μπορεί να περιορίσει δραστικά τις απώλειες όταν εκδηλωθεί μια πραγματική κρίση. Η αποτελεσματική συνεργασία δεν δημιουργείται αυτομάτως την ώρα της κρίσης. Ούτε αρκούν καταγεγραμμένες «Αρμοδιότητες», «Σχέδια» και «Πρωτόκολλα». Οι άνθρωποι πρέπει να γνωρίζουν ο ένας τον άλλον, να κατανοούν τις δυνατότητες και τους περιορισμούς των οργανισμών τους και, κυρίως, να έχουν εξασκηθεί, να έχουν «ιδρώσει» μαζί, σε πολλές, ρεαλιστικές, κοινές ασκήσεις.

Αυτή τη διάσταση της δια-οργανωσιακής επιχειρησιακής εξοικείωσης περιγράφω με τον όρο «Επιχειρησιακή Οικειότητα» (Operational Intimacy): την πρακτική εξοικείωση, την αμοιβαία κατανόηση και την επαγγελματική εμπιστοσύνη που καλλιεργούνται συστηματικά ΠΡΙΝ από την κρίση, μέσα από κοινή εκπαίδευση, ασκήσεις και διαρκή συνεργασία. Στην ίδια λογική εντάσσεται και το τρίπτυχο «Γνώση – Ψυχραιμία – Πειθαρχία» (Knowledge – Composure – Discipline), στο οποίο έχω συχνά αναφερθεί και από τις σελίδες του «Φ». Η Γνώση επιτρέπει την κατανόηση κινδύνων και επιλογών. Η Ψυχραιμία, τη νηφάλια κρίση υπό πίεση. Η Πειθαρχία, τη συντονισμένη δράση, χωρίς παραμέληση της ασφάλειας. Και το τρίπτυχο δεν αφορά μόνο τους επαγγελματίες πρώτης απόκρισης ή τις κρίσιμες οντότητες και υποδομές, αλλά σε μια σύγχρονη δημοκρατία ενεργών Πολιτών, αφορά και συνολικά την Κοινωνία.

Τι Χρειάζεται η Κύπρος;

Η Κύπρος διαθέτει αρχές, υπηρεσίες, επαγγελματίες, επιστημονικό δυναμικό και πρόσβαση σε ευρωπαϊκά δίκτυα, ερευνητικά προγράμματα και χρηματοδοτικούς μηχανισμούς. Επομένως, η πρόκληση δεν είναι απλώς περισσότερη γνώση, τεχνολογία ή σχέδια, αλλά το να συνδέσουμε αποτελεσματικά όσα διαθέτουμε σε μια Εθνική Ικανότητα Ανθεκτικότητας και Επιχειρησιακής Συνέχειας, με διαλειτουργικότητα, διάρκεια και συνοχή. Αυτό απαιτεί χαρτογράφηση αλληλεξαρτήσεων, ουσιαστική ανταλλαγή πληροφοριών, συχνές και ρεαλιστικές κοινές ασκήσεις, αξιοποίηση επιστημονικής γνώσης και θεσμοθέτηση διαρκούς Εκπαίδευσης – Κατάρτισης – Μάθησης – Βελτίωσης. Από τα σχολεία και τους ενήλικους Πολίτες μέχρι τις αρμόδιες Αρχές και Υπηρεσίες.

Με δυο λόγια, μια σύγχρονη προσέγγιση «whole-of-government και whole-of-society»: του Συνόλου της Κυβέρνησης και Σύσσωμης της Κοινωνίας. Διότι, όταν εκδηλωθεί η κρίση, δεν θα έχουμε την πολυτέλεια να αρχίσουμε τότε να γνωριζόμαστε, να ανακαλύπτουμε τις αλληλεξαρτήσεις μας ή να δοκιμάζουμε για πρώτη φορά τη συνεργασία μας. Η Ανθεκτικότητα είναι συλλογικό επίτευγμα και Εθνική Ικανότητα. Οικοδομείται ΠΡΙΝ από την κρίση, μέσα από τη Γνώση, την Εμπιστοσύνη, τη Συνεργασία, τη Διαλειτουργικότητα, την Εκπαίδευση και τις Κοινές Ασκήσεις.

Διότι, τελικά, όταν «είμαστε στο Εμείς», στο «Μαζί», είμαστε Ισχυρότεροι. Και Χτίζουμε Ανθεκτικότητα, Προστατεύοντας Όσα Έχουν Σημασία.

*Ανώτερος Επιστημονικός Συνεργάτης και Επικεφαλής Έρευνας & Στρατηγικής του Κέντρου CERIDES Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου σε θέματα Πολιτικής Προστασίας και Ασφάλειας Πρώτων Ανταποκριτών- Εθελοντής Πολιτικής Άμυνας Λευκωσίας-Κερύνειας – Εθελοντής Λέσχης Εφέδρων Ενόπλων Δυνάμεων Θεσσαλονίκης