GSI: Γιατί δια θαλάσσης και όχι μέσω Αιγύπτου

Η ηλεκτρική απομόνωση της Κυπριακής Δημοκρατίας από το ευρωπαϊκό δίκτυο αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα διαρθρωτικά προβλήματα της ενεργειακής μας ασφάλειας. Το Great Sea Interconnector (GSI), η σχεδιαζόμενη ηλεκτρική διασύνδεση Κύπρου-Κρήτης-Ευρωπαϊκής Ένωσης με πόντιση καλωδίων στη Μεσόγειο,  παραμένει έργο στρατηγικής σημασίας. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το αντιμετωπίζει ως έργο που μπορεί να τερματίσει την απομόνωση της Κύπρου από το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό σύστημα και να διευκολύνει την ενσωμάτωση-αξιοποίηση  περισσότερων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Ωστόσο, η πορεία του έργου έχει καταδείξει ότι ένα τόσο μεγάλο ενεργειακό σχέδιο δεν είναι μόνο τεχνικό ή οικονομικό εγχείρημα. Επηρεάζεται και από τις γεωπολιτικές συνθήκες της Ανατολικής Μεσογείου, ιδιαίτερα όταν οι θαλάσσιες έρευνες και η πόντιση καλωδίων διεξάγονται σε περιοχές όπου η Τουρκία προβάλλει αξιώσεις και αντιδράσεις. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν πρέπει να εγκαταλείψουμε το GSI. Που φυσικά δεν πρέπει, τουλάχιστον μέχρι να αποκτήσωμε την ισχύ να το εκτελέσωμε και να το προστατεύομε. 

Επειδή φαίνεται ότι επί του παρόντος τούτο είναι δυσχερές έως αδύνατον, προτείνω -καίτοι δεν έχω γνώσεις εμπειρογνώμονος επί του θέματος, αλλά πρακτική πολιτική σκέψη, την δημιουργία εναλλακτικού ενεργειακού διαδρόμου, μέχρι να αποκτήσωμε ξανά το Μέγα της Θαλάσσης Κράτος.  

Η πρόταση που αξίζει να εξεταστεί σοβαρά είναι απλή στη σύλληψή της: υποθαλάσσια ηλεκτρική διασύνδεση Κύπρου-Αιγύπτου, αξιοποίηση του αιγυπτιακού δικτύου υψηλής τάσης και σύνδεση με την Ελλάδα μέσω του ήδη υλοποιούμενου έργου GREGY.

Το σημαντικό είναι ότι τα βασικά στοιχεία αυτού του σχήματος υπάρχουν ήδη στον περιφερειακό ενεργειακό σχεδιασμό. Το GREGY προβλέπει νέα υποθαλάσσια διασύνδεση HVDC μεταξύ του Wadi El Natroon στην Αίγυπτο με την Αττική. Είναι μήκους 954 χιλιομέτρων και ισχύος έως 3.000 MW, με αμφίδρομη λειτουργία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση το έχει εντάξει στα έργα αμοιβαίου ενδιαφέροντος (PMI). 

Όπως έγραψα ήδη, Κύπρος και Αίγυπτος έχουν εδώ και χρόνια εξετάσει την προοπτική ηλεκτρικής διασύνδεσης. Οι δύο χώρες διαθέτουν επίσης ένα πολύ σημαντικό νομικό θεμέλιο: από το 2003 έχουν υπογράψει συμφωνία οριοθέτησης της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης τους, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 2004. Αυτό δεν καταργεί τις τεχνικές, περιβαλλοντικές και αδειοδοτικές απαιτήσεις ενός νέου καλωδίου, δημιουργεί όμως ένα σαφέστερο διμερές πλαίσιο για τον σχεδιασμό μιας διασύνδεσης Κύπρου -Αιγύπτου.

Σε ένα τέτοιο μοντέλο δεν θα ήταν κατ’ ανάγκην απαραίτητο να κατασκευαστεί μία αποκλειστική χερσαία γραμμή που θα “ενώνει” κυριολεκτικά τα δύο υποθαλάσσια καλώδια. Με τους κατάλληλους σταθμούς μετατροπής HVDC/AC και τις αναγκαίες ενισχύσεις, το αιγυπτιακό σύστημα μεταφοράς θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ο ενδιάμεσος ηλεκτρικός διάδρομος. Αυτό, φυσικά, είναι αντικείμενο μελέτης από τους αρμόδιους διαχειριστές και όχι πολιτικής διακήρυξης.

Ποια τα οφέλη από την εναλλακτική διαδρομή;

>Πρώτον, έναν δεύτερο δρόμο προς το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό σύστημα. Για ένα νησιωτικό κράτος στην ακριτική Ανατολική Μεσόγειο, η ύπαρξη δύο ανεξάρτητων διαδρομών είναι πολύτιμη από άποψη ανθεκτικότητας και ασφάλειας εφοδιασμού. Ένα τεχνικό πρόβλημα, μια καθυστέρηση ή μια γεωπολιτική κρίση στον έναν άξονα δεν θα σήμαινε αυτομάτως πλήρη εξάρτηση από αυτόν.

>Δεύτερον, η διαδρομή μέσω Αιγύπτου θα ενίσχυε έμπρακτα την τριμερή συνεργασία Κύπρου-Ελλάδας-Αιγύπτου. Η τριμερής αυτή σχέση δεν θα περιοριζόταν σε πολιτικές διακηρύξεις, αλλά θα αποκτούσε μεγάλης κλίμακας κοινή υποδομή με μακροχρόνιο οικονομικό και στρατηγικό περιεχόμενο.

>Τρίτον, η Κύπρος θα μπορούσε να αναβαθμίσει τον ρόλο της από ενεργειακά απομονωμένο κράτος,  σε κόμβο ενός ευρύτερου δικτύου της Ανατολικής Μεσογείου. Σε μια εποχή κατά την οποία η Ευρώπη αναζητεί νέες πηγές πράσινης ενέργειας και περισσότερες διασυνδέσεις με τη Νότια και Ανατολική Μεσόγειο, αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.

>Τέταρτον, η ύπαρξη εναλλακτικής όδευσης θα μείωνε τη στρατηγική ευπάθεια που δημιουργείται όταν ένα εθνικής σημασίας έργο εξαρτάται από μία μοναδική θαλάσσια διαδρομή. Αυτό δεν σημαίνει αποδοχή των τουρκικών αξιώσεων ούτε παραίτηση από δικαιώματα. Αντίθετα, σημαίνει ότι η Κυπριακή Δημοκρατία και η Ελλάδα δεν αφήνουν την ενεργειακή τους ασφάλεια να εξαρτάται από έναν μόνο γεωγραφικό διάδρομο.

H oρθή επόμενη κίνηση

Η πρόταση πιθανόν να μην είναι η καλύτερη. Πιστεύω όμως ότι με τους σημερινούς συσχετισμούς ισχύος είναι η μόνη δυνατή. Η λύση μέσω Αιγύπτου πιθανότατα θα είναι μεγαλύτερη σε συνολικό μήκος και θα απαιτεί περισσότερες υποδομές μετατροπής και μεταφοράς. Αυτό συνεπάγεται υψηλότερες κεφαλαιουχικές δαπάνες, ηλεκτρικές απώλειες και ενδεχομένως σημαντικές ενισχύσεις του αιγυπτιακού δικτύου. Η ίδια η ευρωπαϊκή τεκμηρίωση για το GREGY αναφέρεται στην ανάγκη εσωτερικών ενισχύσεων στην Αίγυπτο.

Θα χρειαστούν επίσης σαφείς διακρατικές συμφωνίες για τα δικαιώματα μεταφοράς, τη διαθέσιμη ισχύ, τα τέλη διέλευσης, τη διαχείριση έκτακτων περιστατικών, τη ρυθμιστική εποπτεία και την προστασία κρίσιμων υποδομών. Πρέπει ακόμη να εξεταστεί αν η Κυπριακή παραγωγή και το μελλοντικό ενεργειακό μείγμα μπορούν να δικαιολογήσουν οικονομικά μια δεύτερη μεγάλη διασύνδεση.

Γι’ αυτό η ορθή επόμενη κίνηση δεν είναι να ανακοινωθεί ένα νέο έργο πριν γίνουν οι μελέτες. Είναι να ανατεθεί επίσημη τριμερής προκαταρκτική τεχνικοοικονομική μελέτη σκοπιμότητας, με συμμετοχή των αρμόδιων διαχειριστών συστημάτων, των ρυθμιστικών αρχών και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η μελέτη πρέπει να συγκρίνει κόστος, απώλειες, δυναμικότητα, χρόνο υλοποίησης, χρηματοδότηση, νομικό καθεστώς και γεωπολιτικό κίνδυνο.