Η ανάγκη της φιλίας (Σενέκας)

«Μόνο ο σοφός είναι ευχαριστημένος με τον εαυτό του. Η ανοησία βασανίζεται πάντα από την απέχθεια που προκαλεί στον εαυτό της» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 9.22

Τι σημαίνει να είσαι αυτάρκης; Περιλαμβάνεται η φιλία στην αυτάρκεια; Αυτά τα ερωτήματα ερευνά ο Σενέκας στην ενάτη επιστολή στον Λουκίλιο, με αφορμή την ερώτηση που του έχει απευθύνει ο μαθητής του για τον Επίκουρο. Το πρότυπο είναι ο σοφός, εκείνος που έχει κατακτήσει όλες τις αρχές της φιλοσοφίας και -όντας απρόσβλητος από τα πάθη- τις εφαρμόζει στον δικό του βίο. Οι Κυνικοί (και Μεγαρικοί) κατακρίνονται για την «αναισθησία» τους: Ο σοφός τους δεν αισθάνεται τις δυσκολίες της ζωής σε αντίθεση με τον Στωικό σοφό που, αν και αισθάνεται τα εμπόδια της ζωής, τα υπερνικά. Ο Στωικός σοφός, παρόλο που είναι επαρκής με τον εαυτό του, θέλει να έχει φίλους. Ωστόσο, η ευτυχία του δεν εξαρτάται από αυτούς:

«Με αυτή την έννοια, ο σοφός είναι αυτάρκης, όχι επειδή επιθυμεί να ζει χωρίς φίλο, αλλά επειδή μπορεί. Και με το «μπορεί» εννοώ το εξής: αντέχει την απώλεια ενός φίλου με ήρεμη ψυχή. Ποτέ δεν θα μείνει χωρίς φίλους. Εξαρτάται από τον ίδιο το πόσο γρήγορα θα αποκτήσει έναν καινούργιο. Ακριβώς όπως ο Φειδίας, αν χάσει ένα άγαλμα, μπορεί αμέσως να φτιάξει ένα άλλο∙ έτσι κι αυτός ο καλλιτέχνης της φιλίας, θα αντικαταστήσει αυτόν που έχασε» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 9.5

Ο Σενέκας θέλει να τελειώνει, να «κάνει μια συμφωνία» με τον Λουκίλιο, ώστε να μην επανέλθει σε επόμενη επιστολή στο ίδιο θέμα. Έχει στην κατοχή του τη (χαμένη) διδασκαλία του Εκάτωνα -συμβάλλοντας έτσι στη διάσωση ενός αποσπάσματος του Στωικού φιλοσόφου της Μέσης Στοάς: «Ο Εκάτων λέει: Μπορώ να σου δείξω ένα ερωτικό φίλτρο, φτιαγμένο χωρίς φάρμακα, βότανα ή οποιαδήποτε μαγική επίκληση: ‘Αν θέλεις να σε αγαπήσουν, αγάπα’».

Ο Σενέκας παρασύρεται. Θέλει ο Λουκίλιος να έχει φίλους. Έτσι, παρεκκλίνοντας για λίγο από το κυρίως θέμα του -χρειάζεται φίλους ο σοφός;- θα παραπέμψει στον δάσκαλό του Άτταλο, Στωικό φιλόσοφο γνωστό για την ευφράδειά του, προκειμένου να πείσει τον Λουκίλιο ότι η ευχαρίστηση του να κάνεις καινούργιους φίλους είναι μεγαλύτερη από το να έχεις ήδη. Ο συγγραφέας, χωρίς να απολογηθεί που θέτει την ευχαρίστηση ως κριτήριο για τη φιλία -γεγονός που, όπως θα φανεί στη συνέχεια, αντιβαίνει τις αρχές του Στωικισμού- παραθέτει την αναλογία που χρησιμοποίησε ο Άτταλος για να την ενισχύσει με το παράδειγμα του γεωργού:

«Η διαφορά μεταξύ ενός θεριστή και ενός σπορέα είναι η ίδια με εκείνη μεταξύ εκείνου που έχει αποκτήσει έναν φίλο και εκείνου που αποκτά έναν. Ο φιλόσοφος Άτταλος συνήθιζε να λέει ότι είναι πιο ευχάριστο να αποκτάς έναν φίλο παρά να έχεις έναν, ακριβώς όπως είναι πιο ευχάριστο για έναν καλλιτέχνη να ζωγραφίζει παρά να έχει ζωγραφίσει. […] Αυτός που έχει αποσύρει το χέρι του από το ολοκληρωμένο έργο δεν είναι τόσο ικανοποιημένος. Τώρα απολαμβάνει τον καρπό της τέχνης του· απολάμβανε ωστόσο την ίδια την τέχνη όταν ζωγράφιζε» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 9.7

Η αναλογία προκαλεί έκπληξη. Η φιλία δεν δείχνει να είναι μια ισότιμη σχέση. Μπορεί ο Στωικός να δημιουργεί φιλίες από ευχαρίστηση; Ο φίλος είναι δημιούργημα (άρα και κτήμα;), και η απόκτηση φίλων μία ευχάριστη απασχόληση, όπως η ζωγραφική. Παύει η ευχαρίστηση, όταν ο ζωγράφος έχει ήδη ολοκληρώσει το έργο του; Ο συγγραφέας δεν θα συζητήσει περαιτέρω την αναλογία. Η παρένθεση κλείνει. Ο Σενέκας επιστρέφει στο θέμα της αυτάρκειας του σοφού για να το ενισχύσει με τις διδασκαλίες του Στωικού Χρύσιππου και να απορρίψει την (προσφιλή για τον ίδιο) επικούρεια φιλοσοφία, που κάνει λόγω για την ωφέλεια που προκύπτει από μία φιλία. Ο Στωικός σοφός μπορεί να ζήσει χωρίς φίλους, αν και δεν θα το επέλεγε ποτέ (9.13-15):

«Ο σοφός είναι αυτάρκης για μια ευτυχισμένη ζωή, αλλά όχι για την απλή επιβίωση. Γιατί χρειάζεται πολλά πράγματα για την απλή επιβίωση, αλλά για μια ευτυχισμένη ζωή χρειάζεται μόνο μια υγιή και έντιμη ψυχή, που περιφρονεί την Τύχη. […] Επομένως, αν και είναι αυτάρκης, έχει ωστόσο ανάγκη από φίλους∙ επιθυμεί να έχει όσο το δυνατόν περισσότερους φίλους, όχι όμως για να ζήσει ευτυχισμένα· γιατί θα ζήσει ευτυχισμένα ακόμη και χωρίς φίλους»

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com