Βαριά βιομηχανία μίσους

Πώς κατασκευάζονται οι εχθροί, πώς η προπαγάνδα μεταμφιέζεται σε κοινή λογική και πώς ο φόβος γίνεται φυτίλι σε μια αφύλαχτη πυριτιδαποθήκη.

Δεν ξέρω αν είναι στη φύση μας να μισούμε, το βέβαιο είναι ότι το μίσος δεν φυτρώνει μόνο του. Υπάρχει κάτι ανατριχιαστικό στην ευκολία με την οποία κατασκευάζεται ένας εχθρός. Διακρίνεται επίσης ένα αναγνωρίσιμο μοτίβο στην κατασκευή εχθρών, που έχει να κάνει με την απόδοση συλλογικών ευθυνών, τη σύνδεση με όλα όσα μάς φοβίζουν και κυρίως με την κουραστική επανάληψη υπεραπλουστευτικών αφηγημάτων. Συστηματική καλλιέργεια, μάρκετινγκ, μπόλικο χρήμα και εύφορο έδαφος είναι κάτι παραπάνω από αρκετά για να ευδοκιμήσουν τα άνθη του κακού.

Την περασμένη Πέμπτη δημοσιεύτηκε μια σφιχτοδεμένη και ενδελεχής μελέτη από τους ερευνητές Μαρκ Όουεν Τζόουνς και Σοχάν Ντσούζα υπό τον τίτλο «Manufacturing the Great Replacement» (Κατασκευάζοντας τη Μεγάλη Αντικατάσταση), η οποία καταγράφει μια τέτοια επιχείρηση σε βιομηχανική κλίμακα. Κι ένα πρώτο και αβίαστο συμπέρασμα που μπορεί κάποιος να βγάλει απ’ αυτή είναι ότι η μισαλλοδοξία είναι κάτι πολύ παραπάνω από ένα αυθόρμητο ξέσπασμα των πιο σκοτεινών ανθρώπινων ενστίκτων. Μπορεί κάλλιστα να είναι ένα οργανωμένο πρότζεκτ, με σχέδιο, διαφημιστικό προϋπολογισμό, ψηφιακά εργαλεία, πολλαπλές ταυτότητες και διανομή σε ευρεία κλίμακα. Τα κίνητρα δεν μπορεί παρά να είναι σκοτεινά.

Οι ερευνητές καταγράφουν τουλάχιστον 533 εκατομμύρια προβολές ή άλλες μορφές έκθεσης σε ρατσιστικό, ισλαμοφοβικό περιεχόμενο σε 30 χώρες, από τον Οκτώβριο του 2023 μέχρι τον Οκτώβριο του 2026. Ο αριθμός αυτός συνδυάζει προβολές, απήχηση και εμφανίσεις και η έκθεση εκτιμά ότι αν συνυπολογιστεί διαφημιστικό υλικό που δεν κατέστη δυνατό να αρχειοθετηθεί, ο αριθμός μπορεί να εκτοξευτεί σχεδόν κατά 35%. Όπως και να το δει κανείς, μιλάμε για μια πρωτοφανή σε κλίμακα επιχείρηση διάχυσης μίσους.

Κάποιος μπορεί να σκεφτεί ότι πίσω από αυτό το τοξικό ψηφιακό νέφος κρύβονται ορισμένοι γραφικοί τύποι που ξημεροβραδιάζονται στα κοινωνικά δίκτυα αναζητώντας αποδιοπομπαίους τράγους. Η επιχείρηση, όμως, περιλάμβανε χιλιάδες -πληρωμένες- διαφημίσεις στο Facebook και στο TikTok, εκατοντάδες βίντεο στο YouTube, λογαριασμούς σε άλλες πλατφόρμες, ψεύτικες ταυτότητες, δίκτυα λογαριασμών, νεφελώδεις διαδικτυακές εκστρατείες, μέχρι και υπαίθρια διαφημιστικά μηνύματα.

Έτρεξε σε τρεις φάσεις, επί 37 μήνες, με διαφορετικές ταυτότητες και μέσα. Όταν η Meta κατέβασε το αρχικό δίκτυο, η δραστηριότητα επανεμφανίστηκε με νέες ταυτότητες. Η προπαγάνδα, βλέπετε, έχει πολλά πλοκάμια, αλλά κι αυτή την προσαρμοστικότητα των ανεπιθύμητων οργανισμών.

Το ενδιαφέρον βρίσκεται κυρίως στο περιεχόμενο. Η Ευρώπη εμφανίζεται να απειλείται από μια υποτιθέμενη οργανωμένη «ισλαμοποίηση». Οι μουσουλμάνοι και οι μετανάστες δεν παρουσιάζονται ως άνθρωποι με διαφορετικές διαδρομές, ανάγκες, επιθυμίες και ιστορίες, ούτε καν ως αριθμοί, αλλά ως ενιαίο σώμα που εισβάλλει, κατακτά, αντικαθιστά. Η ευρωπαϊκή εκδοχή της εκστρατείας επιστρατεύει την ακροδεξιά συνωμοσιολογία. Μια κρυφή δύναμη υποτίθεται ότι κινεί τα νήματα, χρηματοδοτεί την αντικατάσταση, χειραγωγεί τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και επιδιώκει τον εξισλαμισμό της γηραλέας ηπείρου.

Από εκεί και πέρα, είναι κι η ευκολία με την οποία τέτοιες επιχειρήσεις παρακάμπτουν μηχανισμούς ελέγχου. Σχεδόν καμία από τις διαφημίσεις δεν δηλώθηκε ως πολιτικό ή κοινωνικό περιεχόμενο, με αποτέλεσμα να μην ενεργοποιηθούν οι αντίστοιχοι κανόνες διαφάνειας της Meta. Οι πλατφόρμες, που έχουν αναγάγει την επιτήρηση της ανθρώπινης προσοχής σε επιχειρηματικό μοντέλο, εμφανίζονται συχνά ανίκανες (ή απρόθυμες) να ελέγξουν ποιος πληρώνει για να δηλητηριάσει την προσοχή μας. Οι αλγόριθμοι δεν έχουν ηθική πυξίδα, λειτουργούν με δείκτες εμπλοκής.

Ο θυμός, η αγανάκτηση, η αγωνία, η αίσθηση απειλής είναι καύσιμα εξαιρετικά αποδοτικά για την οικονομία της προσοχής. Δεν ισχυρίζομαι ότι το μίσος το εφηύρε η τεχνολογία. Μια χαρά όμως του πρόσφερε τα μέσα για να εξαπλώνεται ταχύτερα, να μεταμφιέζεται ευκολότερα, να αγγίζει ευήκοα ώτα.

Κάπως έτσι, ιστορικές εικόνες κατακτήσεων, εμπρηστικά συνθήματα, βίντεο και τραγούδια παραγόμενα με τεχνητή νοημοσύνη επιστρατεύονται για να παρουσιάσουν την παρουσία μουσουλμάνων στην Ευρώπη ως «απόδειξη» μιας οργανωμένης εκστρατείας κατάκτησης. Η περίπλοκη πραγματικότητα που μάς περιβάλλει (άνθρωποι που μετακινούνται, κοινωνίες που αλλάζουν, σύνθετα προβλήματα που απαιτούν πολιτικές λύσεις), συμπυκνώνεται σ’ ένα απλοϊκό και εύπεπτο παραμύθι: υπάρχει ένας εχθρός που έρχεται να μας αντικαταστήσει και σκοτεινά κέντρα κινούν τα νήματα για να συμβεί αυτό.  

Δεν είναι καινούριο «φρούτο» η θεωρία της «Μεγάλης Αντικατάστασης», αυτό το συνωμοσιολογικό, ρατσιστικό παραλήρημα σύμφωνα με το οποία ο πάλλευκος γηγενής πληθυσμός της Ευρώπης αντικαθίσταται σκόπιμα και μεθοδικά από σκουρόχρωμους μετανάστες. Το αξιοσημείωτο είναι ότι ιδέες σαν αυτή, που κάποτε βολόδερναν στα πιο γραφικά περιθώρια του ακροδεξιού φάσματος, πλέον έχουν αποκτήσει πρόσβαση στον κεντρικό πολιτικό διάλογο.

Πλέον δεν (χρειάζεται να) τις εκφέρει ένας νεοναζί με σβάστικα στο μπράτσο και ξυρισμένο κεφάλι. Σερβίρονται κανονικοποιημένα, με γραβάτα, κοινοβουλευτική ευπρέπεια, ύφος καθωσπρέπει και με την προβιά της «αγωνίας» για την ασφάλεια, την ταυτότητα, την κοινωνική συνοχή.

Το χειρότερο είναι ότι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, ακόμη και οι… α-δέξιες, μια χαρά βολεύονται από την πολιτική χρησιμότητα της συνωμοσιολογίας, που προσφέρει μια εύκολη εξήγηση για τα δύσκολα προβλήματα που μάς ταλανίζουν: οικονομική επισφάλεια, κοινωνική ανισότητα, κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς, πολιτική αμηχανία κ.ο.κ. Έτσι, η προπαγάνδα βρίσκει πρόσφορο έδαφος θωπεύοντας όσους ήδη φοβούνται, επιβεβαιώνοντας όσους αναζητούν αποδιοπομπαίους τράγους, ξεδιαλύνοντας το τοπίο στους αναποφάσιστους.

Με τον τρόπο αυτό, παγιώνεται μια ιδέα που μέχρι πρόσφατα προκαλούσε αποστροφή. Εξάλλου, δεν χρειάζεται να πείσεις τους πάντες. Αρκεί να προκαλέσεις αρκετό σαματά, ενισχύοντας ήδη υπάρχουσες προκαταλήψεις. Η κανονικοποίηση έρχεται σιγά-σιγά, μετακινώντας τα όρια του ανεκτού με βάση το σύνδρομο του βραστού βατράχου.

Υπάρχει και μια διάσταση που οι συντάκτες της έκθεσης προσεγγίζουν με ιδιαίτερη προσοχή. Τεχνικά ίχνη, μεταδεδομένα, ενδείξεις από τη λειτουργία των λογαριασμών και ορισμένες ψηφιακές διαδρομές οδηγούν, με μέτριο προς υψηλό βαθμό βεβαιότητας, στην εκτίμηση ότι η επιχείρηση προήλθε από το Ισραήλ. Ωστόσο, δεν έχει εξακριβωθεί ποιος ήταν ο τελικός εντολέας ή χρηματοδότης. Άλλωστε, δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε τον τελικό εντολοδόχο για να αντιληφθούμε το πρόβλημα.

Την ώρα που οι Παλαιστίνιοι βιώνουν εκτοπισμό, καταστροφή και την απειλή να χάσουν τον τόπο τους, μια εκστρατεία με πιθανή ισραηλινή αφετηρία εμφανίζεται να τροφοδοτεί στην Ευρώπη την ιδέα ότι οι Άραβες και οι μουσουλμάνοι δεν είναι ούτε εκεί ευπρόσδεκτοι. Δεν χρειάζεται να επινοήσουμε ένα ενιαίο σχέδιο για να αναγνωρίσουμε το απάνθρωπο παράδοξο: άνθρωποι που δεν χωρούν στον τόπο τους εμφανίζονται να μη χωρούν και πουθενά αλλού. Δηλαδή, περισσεύουν από τη γεωγραφία. Καταλαβαίνετε, νομίζω, τι σημαίνει αυτό.

Εν πάση περιπτώσει, επιτρέψαμε στη βαριά βιομηχανία της μισαλλοδοξίας να κυκλοφορεί και να διανέμει το ρυπαρό προϊόν της με σύγχρονους όρους μάρκετινγκ. Δεν μπορώ ούτε θέλω να φανταστώ ποια μπορεί να είναι τα επιφανειακά ωφελήματα κάποιων από τέτοιου είδους καμπάνιες, τους στόχους και γιατί τους αρέσει να παίζουν με τη φωτιά σ’ έναν πλανήτη που μοιάζει με αφύλαχτη πυριτιδαποθήκη.

Ελεύθερα, 1.11.2026