Οι γενναίοι του θανάτου

«Αυτό εγγυάται η φιλοσοφία· να είμαστε χαρούμενοι ακόμη και στη θέα του θανάτου, να είμαστε δυνατοί και γενναίοι όποια και αν είναι η σωματική μας κατάσταση, να μην παραιτούμαστε όταν παραιτείται το σώμα» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 30.3

Το θέμα του θανάτου και της συντομίας της ζωής επανέρχεται συχνά στη σκέψη του Σενέκα. Ακόμη και στις Ηθικές επιστολές στον Λουκίλιο, ο συντάκτης θεωρεί μέρος της μόρφωσης του νέου τη διδασκαλία της γαλήνιας αντιμετώπισης του θανάτου. «Δεν φοβόμαστε τον θάνατο αλλά την ιδέα του», διδάσκει. Ο θάνατος μπορεί να συμβεί στον καθένα ανά πάσα στιγμή. Ωστόσο, όταν ο άνθρωπος φτάσει στο κατώφλι του θανάτου λόγω γήρατος, εκεί δεν υπάρχει καμία ελπίδα να ανατραπεί το αποτέλεσμα. Η ηλικία των γηρατειών -με το σώμα να διαλύεται και τον θάνατο να ελλοχεύει- αποβαίνει η μεγαλύτερη δοκιμασία. Τα γηρατειά απολήγουν με βεβαιότητα στον θάνατο:

«Είναι σπουδαίο, Λουκίλιε, και απαιτεί μακροχρόνια εκμάθηση, να αποχωρεί κανείς με ήρεμη ψυχή, όταν φτάνει εκείνη η αναπόφευκτη ώρα. Άλλοι τύποι θανάτου συνοδεύονται από ελπίδα: μια ασθένεια τελειώνει, μια πυρκαγιά σβήνει, μια κατάρρευση που φαινόταν έτοιμη να συντρίψει τα θύματά της τα αφήνει αβλαβή. […] Όποιος οδηγείται στον θάνατο από γηρατειά δεν έχει τίποτα να ελπίζει. Δεν υπάρχει παρέμβαση για αυτόν» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 30.4

Αφορμή για την επιστολή στάθηκε η συνάντηση του Σενέκα με τον Αυφίδιο Βάσσο (φημισμένο Ρωμαίο ιστορικό και ρήτορα), που έχει φτάσει σε μεγάλη ηλικία. Το σώμα του έχει καταρρεύσει, τα γηρατειά δεν του έδειξαν κανένα έλεος. Αλλά αυτά δεν αφορούν παρά το σώμα, «το πνεύμα του παραμένει ζωηρό». Ο Βάσσος αποτελεί για τον Σενέκα ζωντανό παράδειγμα ανθρώπου που έχει ήδη «νικήσει» τον θάνατο και αδημονεί να μοιραστεί την εμπειρία της συνάντησης με τον Λουκίλιο, για να μάθει από νέος να περιφρονεί τον θάνατο -δηλαδή την ιδέα του. Εξάλλου, πολλές φορές έχει υποστηρίξει ότι η συναναστροφή με σπουδαίους ανθρώπους είναι πολυτιμότερη από τα βιβλία. Έτσι, ο Σενέκας εξομολογείται ότι επισκεπτόταν συχνά τον Βάσσο για να διαπιστώσει αν θα παρέμενε ευδιάθετος στο πνεύμα ή αν η δύναμη της ψυχής του θα ακολουθούσε την εξασθένιση του σώματος.

Οι Ηθικές επιστολές βρίθουν από αναφορές στον Επίκουρο -και η τριακοστή δεν θα αποτελέσει εξαίρεση. Δεν αναμένουμε από τον Σενέκα να είναι αγκιστρωμένος στη Στωική φιλοσοφία. Αυτή τη φορά, ο Βάσσος είναι αυτός που ακολουθεί την επικούρεια προσέγγιση και ο Σενέκας θα μεταφέρει τα αξιώματα του Επίκουρου ανενδοίαστα:

«Πρώτον, ελπίζει ότι δεν θα υπάρχει πόνος σε εκείνη την τελευταία ανάσα· αν υπάρξει, ελπίζει να βρει κάποια παρηγοριά στην ίδια τη συντομία της. Διότι κανένας μεγάλος πόνος δεν διαρκεί πολύ. Επιπλέον, θα έβρισκε ανακούφιση ακόμη και στον ίδιο τον διαχωρισμό της ψυχής και του σώματος, ακόμη κι αν αυτός γινόταν με βασανιστήρια, διότι μετά από αυτόν τον πόνο δεν θα μπορούσε να αισθανθεί τίποτε πια» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 30.14

Ο Σενέκας, αφορμώμενος από τον Επίκουρο, θα στοχαστεί την ιδέα του θανάτου. Ο θάνατος από γηρατειά είναι ένας «ήπιος» θάνατος∙ έρχεται αναπόφευκτα στο πέρας της ζωής, σαν ανάπαυση. Χωρίς αναφορά σε φιλοσοφικές σχολές (ο ιδρυτής του Στωικισμού Ζήνων αυτοκτόνησε σε μεγάλη ηλικία), ο Σενέκας στρέφεται ενάντια σε όσους επιζητούν τον θάνατο -αντί για τη ζωή- και αυτοκτονούν. Θεωρεί ότι προβαίνουν σε μια τέτοια πράξη κυρίως εξαιτίας της οργής και της αγανάκτησης. Αντίθετα, η αποδοχή της φύσης, το να περιμένεις γαλήνια τον θάνατο, οφείλεται στην ορθή κρίση.

Οι γενναίοι του θανάτου είναι οι γέροι, όσοι ατάραχα αναμένουν να φύγουν από τη ζωή. Ο Σενέκας τους απονέμει την αρετή του θάρρους, μαζί με εκείνη της φρόνησης. Όσοι όμως βιώνουν με ηρεμία το γήρας κατέχουν και τις υπόλοιπες αρετές: της δικαιοσύνης -κατανοούν ότι ο θάνατος τους αφορά όλους- και της σωφροσύνης -απέχουν από παράλογες επιθυμίες. Συνεχίζουν να ζουν ακούραστοι στην ψυχή, γνωρίζοντας ότι αυτή είναι η πορεία της φύσης. Δεν είναι όμως όλοι έτσι.

Μόνο εκείνοι που προετοιμάζονται για τον θάνατο τον υποδέχονται με χαρά. Ο Λουκίλιος, αν θέλει να ζήσει μια ευτυχισμένη ζωή, αν θέλει να αποφύγει τον φόβο του θανάτου, θα πρέπει να στοχάζεται τον θάνατο από τώρα. Να μην περιμένει.

«Εσύ να μη φοβάσαι τον θάνατο. Πάντα να τον σκέφτεσαι. Χαίρε.» Σενέκας, Ηθικές επιστολές 30.18

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com