Η καρικατούρα της καρικατούρας

Αν κρίνουμε από τις καρικατούρες της πραγματικής ζωής, οι πολίτες-ψηφοφόροι είναι χειρότεροι από τους εκλεκτούς τους.

Η πραγματικότητα μοιάζει ολοένα και περισσότερο με καρικατούρα, ιδίως αν υπολογίσεις τον ρόλο των πολιτικών μέσα σ’ αυτήν, όσο και (λυπάμαι που το λέω) τον ρόλο κάποιων ταλαίπωρων δημοσιογράφων που προσπαθούν ματαίως να βρουν μια άκρη σοβαρότητας μέσα σ’ αυτήν και –ακόμα χειρότερο και πιο δύσκολο– να τη μεταφέρουν στους αναγνώστες, το κοινό που παρακολουθεί με ενδιαφέρον (πιθανότατα αυτό το υποθετικό ενδιαφέρον να είναι απλώς ο ευσεβής –ασεβής στην πραγματικότητα– πόθος των μεν και των δε). Οπότε το όλο εγχείρημα, μέσα στην πραγματική ζωή, καταντάει να είναι μια καρικατούρα της καρικατούρας. Ο εφιάλτης των κωμικών και των γελοιογράφων: Πώς είναι δυνατόν να γελοιοποιήσεις το γελοίο, να το διακωμωδήσεις;

Θα πει κάποιος, γιατί να χλευάσεις αυτούς τους ανθρώπους; Γιατί να ασχοληθείς καν μαζί τους; Είναι και δική μου απορία αυτή. Λόγου χάρη, όσον αφορά τον ΔΗΣΥ και τις κωμικοτραγικές (εντάξει, υπερβολικό το δεύτερο συνθετικό) εξελίξεις, αναρωτιόμουν γιατί πρέπει να μας ενδιαφέρει το τι γίνεται σ’ ένα κόμμα αν δεν είμαστε μέλη ή οπαδοί του; Πρόβλημά τους! Μα επειδή είναι το μεγαλύτερο κόμμα ή, έστω, ένα από τα μεγαλύτερα του τόπου, μου είπε κάποιος φίλος που του εξέφρασα την απορία μου. Σύμφωνοι, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα κόμματα τα κάνουν μεγάλα ή μικρότερα οι ψηφοφόροι. Αυτοί ορίζουν το μέγεθός τους, εκείνοι καθορίζουν και το «ανάστημα» καθενός ή καθεμιάς από τα πρόσωπα που τα απαρτίζουν.

Αυτό όμως μας λέει κάτι ακόμα πιο ανησυχητικό: Αν κρίνουμε από την καρικατούρα της καρικατούρας που ανέφερα πριν, οι πολίτες-ψηφοφόροι είναι χειρότεροι από τους εκλεκτούς τους. Ξέρω ότι επαναλαμβάνομαι, αλλά καταλήγουμε ξανά στα ίδια: Τη γενικότερη αδυναμία των σημερινών πολιτών στην κριτική σκέψη. Η οποία φανερώνει, με τη σειρά της, την αποτυχία του εκπαιδευτικού συστήματος να διαμορφώσει ανθρώπους με κρίση, με αναλυτική ικανότητα, με άποψη και αξίες. Όταν βλέπεις και ακούς τους «άριστους των αρίστων», αυτούς που προτίμησαν οι πολίτες ως ηγέτες τους, να αδυνατούν να ψελλίσουν πέντε προτάσεις με αρχή, μέση και τέλος που να βγάζουν κάποιο ουσιαστικό νόημα, αναρωτιέσαι μήπως αυτό δεν είναι αποτυχία αλλά η κύρια επιδίωξη της δημόσιας Παιδείας: Μια συνωμοσία των αχρήστων και ανέμπνευστων, ώστε όχι μόνο να καταλάβουν την εξουσία αλλά να εναλλάσσονται σ’ αυτήν στο διηνεκές.

Αν σκεφτεί κανείς τις επιλογές που έχουμε, όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και στην Ελλάδα, στη Γαλλία, στην Αμερική και αλλού, ίσως να είναι και καλό να έχει κανείς ηγέτες σαν τους Χριστοδουλίδη, Μητσοτάκη, Τραμπ, Μακρόν κ.ά. Ίσως να μας κάνει καλό να αποκτήσουμε πρόεδρο και κάποιον σαν τον Αβέρωφ, π.χ.,, με εκείνο τον εκνευριστικά αστείο στόμφο του, καθόλου καλύτερο ή χειρότερο από τους προηγούμενους. Έστω και μόνο για να διασκεδάζουμε – ίσως ένας τρόπος για να μην πάθει κανείς κατάθλιψη είναι να αυτοσαρκάζεται, να γελά με την τύχη του, ιδίως όταν οι επιλογές των πολλών δεν αφήνουν περιθώρια για κάτι καλύτερο σε μια κατ’ όνομα δημοκρατία (της διαφθοράς). Άλλωστε, αυτό έκαναν οι αρχαίες ελληνικές τραγωδίες και κωμωδίες. Μην ακούτε τους ειδικούς, φιλόλογους και μελετητές, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι όσοι τις παρακολουθούσαν έβγαζαν τα σωστά συμπεράσματα ώστε να μην κάνουν τα ίδια λάθη – αυτό μας δείχνει η ελληνική Ιστορία ανά τους αιώνες: Οι πολλοί, αυτοί που ορίζουν το τι θα γίνει, αδυνατούν να αντιληφθούν το μήνυμα των εμπνευσμένων δημιουργών. Πάντα θα παρασύρονται από τους άχρηστους, τους επικίνδυνα αδαείς, τους εξουσιομανείς, τους διεφθαρμένους.

Μπορεί άραγε η χλεύη να γίνει αντίδοτο στη σοβαροφάνεια και τη μονολιθικότητα κάποιων πολιτικών; «Περιγελάστε τους, ειρωνευτείτε τους», έγραφα, μεταφέροντας τη συμβουλή ενός από τους αγαπημένους μου συγγραφείς, του Μεξικανού Σέρχιο Πιτόλ, στο πώς να αντιμετωπίζει ο κόσμος τους αρτηριοσκληρωτικούς θεσμούς ώστε να αισθανθούν ανίσχυροι. Φαίνεται όμως ότι αυτό δεν πιάνει σχεδόν ποτέ πλέον. Κάποιοι μοιάζουν, μάλιστα, ακόμα και να απολαμβάνουν τη λοιδωρία, πιθανότατα ως ακόμα έναν τρόπο ευπρόσδεκτης συντήρησής τους στην επικαιρότητα. Δεν υπάρχει κακή δημοσιότητα υποστηρίζουν κάποιοι, ενώ, όπως έγραφε ο Όσκαρ Ουάιλντ (στο «Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι»), «ένα πράγμα είναι χειρότερο από το να μιλάνε για σένα: το να μην μιλάνε για σένα».

Μπορεί, όντως, να είναι μάταιο έως ανόητο να διακωμωδείς και να χλευάζεις το γελοίο. Ίσως ο καλύτερος τρόπος είναι να γράφεις σοβαρά γι’ αυτό. Ο Αντόνιο Ταμπούκι έλεγε πως ο ρόλος του συγγραφέα δεν πρέπει να είναι εκείνου που προσφέρει απαντήσεις αλλά που θέτει ερωτήματα. Πιστεύω πως αυτή οφείλει να είναι η επιδίωξη, ο σκοπός καθενός που γράφει, είτε είναι συγγραφέας είτε διατυπώνει απλώς τη γνώμη του. «Ένας συγγραφέας που ξέρει τα πάντα, δεν θα πρέπει να εκδίδει κανένα βιβλίο», υποστήριζε ο Ταμπούκι, και όντως, οι άνθρωποι με βεβαιότητες, χωρίς ερωτήματα ή αμφιβολίες, είναι επικίνδυνοι. Να ένα χρήσιμο ερώτημα: Τι μπορεί να έχει πραγματικά στο μυαλό του ο Α ή ο Β που λέει πως θέλει να μας σώσει; Πώς θα το κάνει αυτό; Ποια είναι η ιδεολογία του, οι προτάσεις, το πρόγραμμά του;

* Η εικόνα, με τον Καρβέλωφ και την Άννα/Αννίτα ΔΕΝ είναι προϊόν τεχνητής αλλά φυσικής νοημοσύνης. Του γράφοντος, εν προκειμένω. (Να που υπέκυψα στη ματαιότητα. Ας το εκλάβουν ως… καλή δημοσιότητα).

chrarv@philelefheros.com

Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 25.10.2026