Κικέρων: Τα ανόητα γηρατειά

«Γιατί όσοι δεν έχουν μέσα τους τα εφόδια για μια ενάρετη και ευτυχισμένη ζωή θεωρούν ότι κάθε ηλικία είναι βαριά. Ενώ, όσοι αναζητούν όλα τα αγαθά στον εαυτό τους δεν θεωρούν κακό τίποτε από όσα αναπόφευκτα τους φέρνει η φύση. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει κυρίως η γεροντική ηλικία, στην οποία όλοι οι άνθρωποι επιθυμούν να φτάσουν, αλλά μόλις την φτάσουν την κατακρίνουν. Τέτοια είναι η ασυνέπεια και η διαστροφή της ανοησίας» Κικέρων, Περί γήρατος 4 

Έναν χρόνο πριν από το τέλος της ζωής του, ο Κικέρων συγγράφει το «Περί γήρατος» (De Senectute) και το αφιερώνει στον Άττικο -με τον οποίο θεωρεί ότι θα σηκώσουν μαζί το «κοινό φορτίο του γήρατος που έρχεται με γοργούς ρυθμούς». Έτσι, δίχως ο συγγραφέας να γνωρίζει ότι θα δολοφονηθεί την επόμενη χρονιά (το 43 π.Χ.), χαρίζει αυτό «το δώρο» στον φίλο του με την ελπίδα να το απολαύσουν μαζί.

Πώς γίνεται όλοι οι άνθρωποι να θέλουν να φτάσουν σε μεγάλη ηλικία και όταν έρθει εκείνη η ώρα να οικτίρουν τον εαυτό τους για αυτό που διακαώς επιζητούσαν; Το παράλογο της πραγματοποίησης της μέγιστης ανθρώπινης επιθυμίας -το να ζήσει κανείς όσο περισσότερο μπορεί- θα αποτελέσει και το θέμα του ευφυούς διαλόγου μεταξύ του Κάτωνα και του Σκιπία. Ο Κικέρων σκόπιμα επιλέγει να τοποθετήσει τον πρεσβύτερο Κάτωνα στον πρωταγωνιστικό ρόλο, προκειμένου να υπερασπιστεί καλύτερα τις απόψεις του, με την αυθεντία ενός σοφού και γέρου ανθρώπου. Ο Κάτων θα υπερθεματίσει στο γεγονός ότι τα παράπονα για τα γηρατειά έχουν να κάνουν με τον χαρακτήρα και όχι με την ηλικία. Καμία ηλικία δεν είναι υποφερτή σε έναν αγνώμονα, υποστηρίζει.

Ο ποιητής Έννιος, στον οποίο παραπέμπει, άντεξε τα δύο βάρη που θεωρούνται τα μεγαλύτερα -τη φτώχεια και το γήρας- τόσο καλά, που φαινόταν σχεδόν να τα απολαμβάνει. Αλλά το θέμα δεν είναι τα συνεπακόλουθα της φτώχειας. Ο Κικέρων θα εξετάσει το κακό των γηρατειών σε ένα ωραιότατο κείμενο, όπου ο Κάτων θα αμφισβητήσει με σθεναρά επιχειρήματα όλες τις κατηγορίες που συνοδεύουν την τελευταία ηλικία του ανθρώπου:

«Διότι, όταν το σκέφτομαι, διαπιστώνω τέσσερις λόγους για τους οποίους τα γηρατειά φαίνονται άθλια: πρώτον, διότι απομακρύνουν τον άνθρωπο από τη διαχείριση των υποθέσεών του· δεύτερον, διότι αποδυναμώνουν το σώμα· τρίτον, διότι του στερούν όλες σχεδόν τις απολαύσεις· τέταρτον, επειδή δεν απέχουν πολύ από τον θάνατο. Ας δούμε λοιπόν πόσο βάσιμος είναι ο καθένας από αυτούς τους λόγους» Κικέρων, Περί γήρατος 15

Τα επιχειρήματα του Κάτωνα είναι υπέροχα και αξίζει σίγουρα να αφιερώσει κανείς τον χρόνο (της ζωής) του για να διαβάσει το «Περί γήρατος». Ο Κικέρων αντιπαρέρχεται όλες τις κατηγορίες που συνοδεύουν το γήρας -μία προς μία- όχι μόνο με επιχειρήματα αλλά με παραδείγματα από επιφανείς και μη ανθρώπους από την αρχαιότητα έως την εποχή του. Οι ανόητοι χαρακτήρες υπήρξαν τέτοιοι σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους, είναι εκείνοι οι «ηλικιωμένοι ανόητοι της κωμικής σκηνής», που χαρακτηρίζονται από αφέλεια και ευπιστία, τα οποία είναι ελαττώματα, όχι του γήρατος γενικά, αλλά μόνο ενός γήρατος που είναι νωθρό και αδρανές (31).

Όλα τα παραδείγματα συνηγορούν υπέρ της άποψης ότι τα γηρατειά αποτελούν το γαλήνιο τέλος μιας ευτυχισμένης ζωής. Δεν έχουν την ανάγκη της νεότητας, όπως και η νεότητα δεν έχει τις ίδιες ανάγκες και απολαύσεις με την παιδική ή τη βρεφική ηλικία. Ο Κάτων θέτει στον Σκιπίωνα το ερώτημα: Ποια θα προτιμούσες να σου δοθεί; Η σωματική δύναμη του Μίλωνα (που περπάτησε κατά μήκος του σταδίου στην Ολυμπία κουβαλώντας ένα βόδι στον ώμο του) ή η νοητική του Πυθαγόρα;
Τα σπουδαία πράγματα δεν αποκτώνται με τη μυϊκή δύναμη. Τα γηρατειά δεν είναι φτωχότερα από τη νεότητα αλλά είναι ακόμη πιο πλούσια σε σκέψη και κρίση -κι ας υπολείπονται σε απολαύσεις (στην πραγματικότητα απελευθερώνονται από τις επιβλαβείς ηδονές). Ως εκ τούτου, τα γηρατειά έχουν πετύχει τον στόχο τους. Οδήγησαν στο κατώφλι του θανάτου:

«Ο θάνατος είναι κοινός σε κάθε ηλικία. […] Ο γέρος δεν έχει καν κάτι να ελπίζει. Κι όμως, βρίσκεται σε καλύτερη θέση από τον νέο, αφού αυτό που απλώς ελπίζει ο νέος, ο γέρος το έχει ήδη πετύχει. Ο ένας επιθυμεί να ζήσει πολύ, ο άλλος έχει ζήσει πολύ» Κικέρων, Περί γήρατος 68

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com