Το δικαίωμα στα δικαιώματα

Ποια στοιχεία καθορίζουν την επιθυμία του ανήκειν για κάθε άνθρωπο, σε οποιαδήποτε κρατική οντότητα.

Την άνοιξη του 2006 οι ΗΠΑ συνταράχτηκαν από διαδηλώσεις εκατομμυρίων ανθρώπων που διαμαρτύρονταν για την αυστηροποίηση της μεταναστευτικής νομοθεσίας από τον πρόεδρο «Ντούμπγια» (παρατσούκλι του George W. Bush, από το αρχικό W όπως το προφέρουν οι Τεξανοί). Στο επίκεντρο των διαδηλώσεων βρέθηκε μια διασκευή στα ισπανικά του αμερικανικού εθνικού ύμνου –«Nuestro Himno», ο Ύμνος μας– που κυκλοφόρησε τότε, τον μετέδιδαν μάλιστα ταυτόχρονα την Πρωτομαγιά σε αυτή την εκδοχή εκατοντάδες ισπανόφωνοι ραδιοφωνικοί σταθμοί σε όλη τη χώρα. Το νομοσχέδιο HR 4437 της κυβέρνησης για την παράτυπη μετανάστευση προνοούσε αυστηρές ποινές, και ο εθνικός ύμνος στα ισπανικά συμβόλιζε την αλληλεγγύη προς τους Λατινοαμερικανούς.

Η ιδέα να μεταγραφεί ο εθνικός ύμνος σε έναν σύγχρονο λάτιν ρυθμό ήταν του Βρετανού παραγωγού Adam Kidron, με πολλούς γνωστούς Λατινοαμερικανούς καλλιτέχνες να συμμετέχουν. Με κορμό τον πρωτότυπο ύμνο, οι στίχοι διασκευάστηκαν ώστε να τονίζουν τον αγώνα για ισότητα και ελευθερία («Θα σπάσουμε τις αλυσίδες» κ.ά.). Οι διαδηλωτές διεκδικούσαν αυτό που δυο-τρία χρόνια αργότερα η φιλόσοφος Τζούντιθ Μπάτλερ θα αποκαλούσε «δικαίωμα στα δικαιώματα» (στο βιβλίο «Τραγουδώντας τον εθνικό ύμνο», στο οποίο συζητά με την Γκαγιάτρι Τσακραβόρτι Σπίβακ για τη γλώσσα, την πολιτική και το δικαίωμα του ανήκειν). Μια αντίδραση στη μισαλλοδοξία, τον ρατσισμό και τον εθνικισμό, τα κοινωνικά φαινόμενα που περιθωριοποιούν τους σύγχρονους απάτριδες μέσα στα εθνικά κράτη και τους αποκλείουν από στοιχειώδη δικαιώματα. Ποιο είναι, τότε, και για ποιους το «American Dream» σ’ ένα κράτος που ίδρυσαν μετανάστες;

Ο πρόεδρος Μπους δήλωσε ότι «ο εθνικός ύμνος πρέπει να τραγουδιέται στα αγγλικά» και όσοι θέλουν να γίνουν πολίτες των ΗΠΑ πρέπει να γνωρίζουν την αγγλική γλώσσα. Συντηρητικά ΜΜΕ και πολιτικοί κραύγαζαν ότι η ισπανική διασκευή ήταν προσβλητική για το «ιερό» εθνικό σύμβολο και την «εθνική» αμερικανική ταυτότητα – πολύ ειρωνικό για ένα κατεξοχήν και εξ ορισμού πολυεθνικό κράτος. Ωστόσο, οι δημιουργοί του «Nuestro Himno» επιθυμούσαν απλώς την ενσωμάτωσή τους στον κοινωνικό ιστό της χώρας, και αυτό μπορούσε να συμβεί μόνο διεκδικώντας τα ίδια βασικά πολιτικά δικαιώματα με κάθε πολίτη – με άλλα λόγια, το δικαίωμα του ανήκειν για το οποίο μιλά η Μπάτλερ.

Τα θυμήθηκα όλα αυτά παρατηρώντας τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται καθένας κάτι που δεν είναι παρά το δικαίωμα στα δικαιώματα για όλους, για κάθε ανθρώπινο πλάσμα σε οποιαδήποτε κρατική δημοκρατική οντότητα, είτε είναι «νόμιμος» πολίτης είτε όχι. Και αυτό δεν είναι δικαίωμα που εδράζεται στο αίμα και την καταγωγή, ούτε στη γλώσσα ή τη θρησκεία, στοιχεία ταυτότητας δευτερεύοντα. Εννοείται, βεβαίως, πως όποιος θέλει να ενταχθεί σε μια οργανωμένη κοινωνία οφείλει να σέβεται τους νόμους, όπως και το δικαίωμα κάθε συνανθρώπου του να εκφράζει ελεύθερα όπως ο ίδιος τις δικές του απόψεις – ακόμα να επιδιώκει να αλλάξει πράγματα που είναι αντίθετα στις δικές του αξίες, πάντα μέσα στο πλαίσιο της νομιμότητας και των δικαιωμάτων του ως πολίτη στην ίδια κοινωνία.

Σε ένα πλουραλιστικό, ελεύθερο κράτος τα προσωπικά στοιχεία ταυτότητας ενός ατόμου είναι μεν σημαντικά για τον ίδιο, αλλά δεν μπορεί να καθορίζουν το δικαίωμα, τη δυνατότητα, την επιθυμία του να ανήκει σε ένα σύνολο. Είσαι αυτός που επιλέγεις να είσαι, και αυτό που μετρά δεν είναι ούτε ο εθνικός ύμνος ούτε η σημαία ή τα άλλα εθνικά σύμβολα. Αυτά, άλλωστε, πολύ συχνά κάποιοι τα εκμεταλλεύονται για να «μαντρώσουν» ανόμοια σύνολα ανθρώπων με διαφορετικές αξίες και απόψεις – κι όμως, αυτές δείχνουν τι άνθρωπος είναι κάποιος, με βάση αυτές οφείλει να ορίζεται το ουσιαστικό δικαίωμα, η επιλογή να ανήκεις σε μια ομάδα, ένα σύνολο ανθρώπων με παρόμοιες αξίες και ιδανικά.

Ο Κασιδιάρης και ο Άδωνις Γεωργιάδης, λόγου χάρη, ο Μητσοτάκης, ο Πλεύρης –προσθέστε όποιον θέλετε– γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στην ίδια χώρα μ’ εμένα, μιλάμε (υποτίθεται) την ίδια γλώσσα και θεωρητικά έχουμε τα ίδια δικαιώματα. Αλλά αρνούμαι να ταυτίζομαι μαζί τους με οποιονδήποτε τρόπο, δεν έχουμε το παραμικρό κοινό στοιχείο που να μας τοποθετεί στο ίδιο σύνολο ανθρώπων – ούτε αυτοί θα το ήθελαν αν γνωριζόμασταν. Και όμως, μπορεί να τραγουδάμε τον ίδιο εθνικό ύμνο, να έχουμε τα ίδια εθνικά σύμβολα – μαζί μ’ εμάς και εκατοντάδες, χιλιάδες άλλοι άνθρωποι, μετανάστες με χαρτιά ή απάτριδες, ενδεχομένως με διαφορετική μητρική γλώσσα και θρησκεία. Μπορώ, όμως, παραβλέποντας όλα αυτά, να ταυτιστώ ενδεχομένως μαζί τους (ή όχι), στον βαθμό που συμμεριζόμαστε τις ίδιες απόψεις.

Το Κυπριακό ως πρόβλημα συμβίωσης αντιμετωπίζεται με παρόμοια στρεβλωμένο τρόπο: Τα δικαιώματα των ανθρώπων του τόπου ορίστηκαν (και ορίζονται ακόμα) με βάση δευτερεύοντα χαρακτηριστικά – εθνοτική καταγωγή, γλώσσα, θρησκεία. Σε καθεμιά από τις δύο κύριες «Κοινότητες» του διχαστικού Συντάγματος της Ζυρίχης είναι «εγκλωβισμένοι» άνθρωποι με διαφορετικές αξίες και ιδανικά. Με αυτή την έννοια, βρίσκω πολύ περισσότερα κοινά σημεία με τον Σενέρ Λεβέντ, για παράδειγμα, τον Οζ Καραχάν ή τον Ιμπραχίμ Αζίζ παρά με τον Αναστασιάδη, τον Αβέρωφ, τον Χριστοδουλίδη, τον Στεφάνου και άλλους, με τους οποίους ανήκουμε στην ίδια «Κοινότητα» χωρίς να έχουμε κοινό τίποτα ουσιαστικό. Κατόπιν αυτού, πόσο καθοριστικός ή σημαντικός μπορεί να είναι ένας εθνικός ύμνος –δανεικός μάλιστα– σε μια τέτοια επίπλαστη κοινότητα ανθρώπων, ακόμα και αν… διασκευαστεί στα κυπριακά;

chrarv@philelefheros.com

Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 18.10.2026