Σενέκας: «Κρίνε και μετά εμπιστεύσου»

«Δίχως αμφιβολία, υπάρχει κάποια ομοιότητα μεταξύ της φιλίας και του πάθους των εραστών. Θα μπορούσες να το αποκαλέσεις «παράφορη φιλία». Μήπως ερωτεύεται κανείς για το κέρδος; Μήπως για τη φιλοδοξία και τη δόξα;» Σενέκας, Ηθικές επιστολές στον Λουκίλιο 9.11

Παρόλο που Σενέκας δεν αφιέρωσε ολόκληρο έργο στη φιλία (όπως ο Κικέρωνας), σε πολλά από τα έργα του συναντάμε διάσπαρτες αναφορές στη φιλία, καθώς πρόκειται για ένα κεντρικό ζήτημα που άπτεται του καθημερινού βίου. Στις «Ηθικές Επιστολές στον Λουκίλιο» όμως είναι που ο συγγραφέας αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος των σκέψεων και συμβουλών του για την αναγκαιότητα της φιλίας.

Ο Στωικός φιλόσοφος έχει μελετήσει την αριστοτελική θεωρία, η οποία εξαίρει την τέλεια φιλία, που δημιουργείται μεταξύ των αγαθών και όμοιων στην αρετή ανθρώπων. Ο φίλος είναι ένας άλλος εαυτός, θα υποστηρίξει ο Αριστοτέλης. Την ίδια φράση θα χρησιμοποιήσει ο Διογένης ο Λαέρτιος, όταν στο έβδομο βιβλίο (7.23) παραδίδει τη φιλοσοφία του Στωικισμού: «Όταν ρωτήθηκε ο Ζήνων ‘τι είναι φίλος;’ απάντησε: ‘ένας άλλος εαυτός’». Οι φιλόσοφοι συμφωνούν. Ο φίλος είναι ο εαυτός μας σε άλλο πρόσωπο. Οφείλουμε να είμαστε ειλικρινείς απέναντί του και πάνω από όλα να τον εμπιστευόμαστε. Σαν τον εαυτό μας.

Στις επιστολές του ο Σενέκας δεν θα αργήσει να νουθετήσει τον Λουκίλιο για τη φιλία. Στην αρχή, θα αδράξει την ευκαιρία που του δίνει ο Λουκίλιος με μία πράξη του -στη συνέχεια δεν θα χρειαστεί καμία αφορμή για να μιλήσει περί φιλίας. Στην τρίτη επιστολή, ο συγγραφέας μπαίνει απότομα στο θέμα, «μαλώνοντας» τον Λουκίλιο για τη χρήση της λέξης. Το λάθος του Λουκίλιου ήταν ότι εμπιστεύτηκε έναν «φίλο» του για να παραδώσει την επιστολή του στον Σενέκα, ενώ στο περιεχόμενο της επιστολής παρακαλεί τον Σενέκα να μην συζητήσει τίποτε προσωπικό για τον ίδιο. Πώς ονομάζει φίλο του κάποιον που δεν εμπιστεύεται;

«Τώρα, αν χρησιμοποίησες αυτή τη λέξη μας με την κοινή της χρήση και τον αποκάλεσες «φίλο» με τον ίδιο τρόπο που αναφερόμαστε σε όλους τους υποψηφίους στις εκλογές αποκαλώντας τους «αξιότιμοι κύριοι» και όπως χαιρετούμε όλους όσους συναντάμε τυχαία, αν ξεχάσουμε για μια στιγμή το όνομά τους, με τον χαιρετισμό «κύριε», ας είναι. Αν όμως θεωρείς φίλο κάποιον τον οποίο δεν εμπιστεύεσαι όπως εμπιστεύεσαι τον εαυτό σου, κάνεις μεγάλο λάθος και δεν κατανοείς τη δύναμη της αληθινής φιλίας» Σενέκας, Ηθικές επιστολές στον Λουκίλιο 3.1-2

Η αντίφαση μεταξύ λέξης και έννοιας γίνεται η αφορμή να αφιερώσει ο Σενέκας ολόκληρη την τρίτη επιστολή στο ζήτημα της αληθινής και ψεύτικης φιλίας∙ για τον Σενέκα η εμπιστοσύνη είναι εκ των ων ουκ άνευ για τη φιλία. Ο πρώτος κανόνας θα ακολουθήσει, συνοψίζοντας με μία λιτή φράση τη φιλοσοφία της φιλίας: «Μετά τη φιλία έρχεται η εμπιστοσύνη». Η εμπιστοσύνη θα υπάρξει αφού εδραιωθεί η φιλία, προηγείται όμως η κρίση. Ο κανόνας δεν είναι Στωικός -ανήκει στον Θεόφραστο, συνεχιστή και φίλο του Αριστοτέλη- αλλά ο Σενέκας δεν αφήνει καμία αξιόλογη σκέψη να πάει χαμένη. Αλλά και σύμφωνα με τον Ζήνωνα, θα έπρεπε να κάνουμε κάποιον φίλο, για τον ίδιο, για την αξία του, τον επιλέγουμε γι’ αυτό που είναι και θα πρέπει να τον μεταχειριζόμαστε σαν τον ίδιο μας τον εαυτό (7.124). Πώς θα ξέρουμε όμως ποιον να εμπιστευτούμε;

Ο Σενέκας δεν είναι αφελής, κατανοεί τη δυσκολία του να εμπιστευτείς κάποιον. Ωστόσο, υπάρχουν στιγμές στη ζωή ενός ανθρώπου, στις οποίες θέλει να μοιραστεί τις σκέψεις αλλά και τις φροντίδες του με κάποιον άλλο. «Εμπιστεύσου τον και θα γίνει έμπιστος» διατείνεται. Αντίθετα, ο φόβος της εξαπάτησης οδηγεί εκεί∙ αν εξαπατηθεί κάποιος, συνήθως γίνεται δύσπιστος απέναντι σε όλους. Ο Σενέκας γενικεύει. Οι άνθρωποι χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: Σε εκείνους που εμπιστεύονται όλους τους ανθρώπους και σε εκείνους που δεν εμπιστεύονται ούτε τους οικείους τους, ούτε καν τον εαυτό τους. Και τα δύο συμπεριφορές είναι εσφαλμένες και απομακρύνουν τους ανθρώπους από την αληθινή φιλία. Ο Λουκίλιος πρέπει να μάθει να κρίνει∙ να κρίνει ποιον θα εμπιστευτεί. Τότε, θα πρέπει να είναι ειλικρινής με τον φίλο του:

«Μίλα του με την ίδια τόλμη που θα μιλούσες στον εαυτό σου»

Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022

philosophy.elsanicolaidou@gmail.com