Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on Google
«Όλοι θεωρούμε τη μουσική από τα πιο ευχάριστα πράγματα» Αριστοτέλης, Πολιτικά 1399b19-20
Γιατί ακούμε μουσική; Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά του κατανοεί τη δύναμη της μουσικής και «απορεί» αν θα έπρεπε να διδάσκεται ως μάθημα στο σχολείο. Τι χρειάζεται να μάθει κανείς και γιατί; Αφού η μουσική προσφέρει ευχαρίστηση καθεαυτή, και δεν θα γίνουν όλοι μουσικοί, ποιος (θα έπρεπε να) είναι ο σκοπός του μαθήματος; Για να απαντήσει στα ερωτήματα αυτά ο Αριστοτέλης θα ανατρέξει κατ’ αρχάς στα «ένδοξα» τις απόψεις των προγενεστέρων, χωρίς να τις αποδομήσει. Όπως εμφατικά δηλώνει -χωρίς περαιτέρω εξέταση ή ονομαστική αναφορά- δέχεται την διάκριση των μελωδιών ανάλογα με τον σκοπό που επιτυγχάνουν:
«Αποδεχόμαστε λοιπόν τη διάκριση των μελωδιών που διέκριναν ορισμένοι από εκείνους που ασχολούνται με τη φιλοσοφία, σε ηθικές, πρακτικές και ενθουσιαστικές, και των αρμονιών με βάση την αρμονία που αντιστοιχεί στη μελωδία. Θεωρούμε όμως ότι δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε τη μουσική για χάρη μόνο μιας ωφέλειας αλλά για χάρη περισσοτέρων: για την παιδεία και για την κάθαρση […] και τρίτον για τον καθημερινό βίο, για χαλάρωση και για ανάπαυση μετά τον κόπο» Αριστοτέλης, Πολιτικά 1341b33-a1
Ο συγγραφέας θα ασχοληθεί παρεμπιπτόντως με την «κάθαρσιν», για τη διασάφηση της οποίας παραπέμπει στην Ποιητική του, αν και επιμένει στη σημασία της: Τα πάθη υπάρχουν σε όλες τις ψυχές, αλλά δεν τις αναστατώνουν όλες το ίδιο. Οι «φοβιτσιάρηδες» και οι «συμπονετικοί» χαρακτήρες συγκινούνται ιδιαίτερα και επηρεάζονται περισσότερο από τη μουσική. Έτσι, οι μελωδίες προκαλούν την κάθαρση της ψυχής τους, τους ανακουφίζουν με ευχάριστο τρόπο («καὶ πᾶσι γίγνεσθαί τινα κάθαρσιν καὶ κουφίζεσθαι μεθ᾽ ἡδονῆς»).
Αλλά η κάθαρση μαζί με την παιδεία αποτελούν μόνο τους δύο από τους τρεις σκοπούς της μουσικής. Ο Αριστοτέλης -ακόμη μια φορά θα διακρίνει τη θέση του από εκείνη του δασκάλου του, Πλάτωνα- εμμένοντας ότι πρέπει να παραχωρήσουμε στους συνθέτες το δικαίωμα να χρησιμοποιούν μελωδίες που αρέσουν στο κοινό. Ο συγγραφέας δεν παραβλέπει τη χρήση της μουσικής στον καθημερινό δημόσιο βίο και θεωρεί ότι δεν έχουν όλοι την ίδια παιδεία όσον αφορά τη μουσική. Μήπως οι μουσικοί αγώνες στην αρχαιότητα προορίζονταν μόνο για το μορφωμένο κοινό; Ο Αριστοτέλης προτείνει αλλαγές:
«Γι’ αυτό τέτοιες αρμονίες και τέτοιες μελωδίες πρέπει να χρησιμοποιούν όσοι διαγωνίζονται στη θεατρική μουσική. Επειδή ο θεατής ανήκει σε δύο κατηγορίες, από τη μια είναι ο ελεύθερος και μορφωμένος και από την άλλη ο ακαλλιέργητος («φορτικός»), όπως οι χειρώνακτες, οι υπηρέτες και οι υπόλοιποι πρέπει και σ’ αυτούς να προσφέρουμε αγώνες και θέαμα για να χαλαρώνουν («πρὸς ἀνάπαυσιν»): γιατί όπως ακριβώς οι ψυχές τους έχουν παρεκκλίνει από τη φυσική τους κατάσταση, έτσι και εκείνες οι αρμονίες και οι μελωδίες που είναι έντονες και παραφορτωμένες χρωματικά αποτελούν παρεκκλίσεις, αλλά καθένα τον ευχαριστεί ό,τι είναι οικείο στη φύση του. Γι’ αυτό πρέπει να παραχωρήσουμε το δικαίωμα στους αγωνιζόμενους («ἀποδοτέον ἐξουσίαν τοῖς ἀγωνιζομένοις») να χρησιμοποιούν αυτό το είδος της μουσικής για αυτό το κοινό» Αριστοτέλης, Πολιτικά 1341a16-28
Η μουσική επιδρά διαφορετικά στον κάθε άνθρωπο, ανάλογα με τη φύση του. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η εκπαίδευση έχει τη δύναμη να μορφώσει μουσικά τους νέους, ώστε να διακρίνουν και να εκτιμούν τα διαφορετικά είδη. Η καλλιέργεια έχει να κάνει με τα διαφορετικά μουσικά ακούσματα που είναι κατάλληλα για την κάθε ηλικία. Οι νέοι μην έχοντας προηγούμενη εμπειρία από τη μουσική είναι σε θέση να διαμορφώσουν μέσω της παιδείας το κριτήριο του γούστου, να συνηθίσουν σε ηθικές μελωδίες και αρμονίες. Οι αγώνες όμως για το ενήλικο κοινό, δεν έχουν μόνο αυτό τον σκοπό. Η μουσική μορφώνει, θεραπεύει την ψυχή αλλά προσφέρει και ξεκούραση. Για τον Αριστοτέλη, η μουσική δεν είναι απλώς μια προσωπική απόλαυση, αλλά ένα δημόσιο αγαθό που ωφελεί, όταν ευχαριστεί τον ακροατή.
Η μουσική είναι θέμα προσωπικού γούστου. Ο καθένας επιλέγει τη μουσική που θεωρεί πιο ευχάριστη για κάθε περίσταση της ζωής του. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Το σπουδαιότερο είναι ότι η μουσική συνοδεύει τον ελεύθερο -όχι τον εργασιακό χρόνο- και αυτό την κάνει περισσότερο πολύτιμη, ως άμεση πηγή ηδονής, ως ξεκούραση και χαλάρωση. Αυτό δεν επιλέγουμε άλλωστε; Θέλουμε να περάσουμε τον ελεύθερό μας χρόνο όσο πιο ευχάριστα μπορούμε. Και ακούμε μουσική.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
